Raghuvamsha · Chapter 14

uttiṣṭha vatse nanu sānujo 'sau daśāntaraṃ tatra samaṃ prapanne
apaśyatāṃ dāśarathī jananyau chedād ivopaghnataror vratatyau //

ubhāv ubhābhyāṃ praṇatau hatārī yathākramaṃ vikramaśobhinau tau
vispaṣṭam asrāndhatayā na dṛṣṭau jñātau sutasparśasukhopalambhāt //

ānandajaḥ śokajam aśru bāṣpas tayor aśītaṃ śiśiro bibheda
gaṅgāsarayvor jalam uṣṇatpataṃ himādrinisyanda ivāvatīrṇaḥ //

te putrayor nairṛtaśastramārgān ārdrān ivāṅge sadayaṃ spṛśantyau
apīpsitaṃ kṣatrakulāṅganānāṃ na vīrasūśabdam akāmayetām //

kleśāvahā bhartur alakṣaṇāhaṃ sīteti nāma svam udīrayantī
svargapratiṣṭhasya guror mahiṣyāv abhaktibhedena vadhūr vavande //

uttiṣṭha vatse nanu sānujo 'sau vṛttena bhartā śucinā tavaiva
kṛcchraṃ mahat tīrṇa iti priyārhāṃ tām ūcatus te priyam apy amithyā //

athābhiṣekaṃ raghuvaṃśaketoḥ prārabdham ānandajalair jananyoḥ
nir vartayām āsur amātyavṛddhās tīrthāhṛtaiḥ kāñcanakumbhatoyaiḥ //

saritsamudrān sarasīś ca gatvā rakṣaḥkapīndrair upapāditāni
tasyāpatan mūrdhni jalāni jiṣṇor vindhyasya meghaprabhavā ivāpaḥ //

tapasviveṣakriyayāpi tāvad yaḥ prekṣaṇīyaḥ sutarāṃ babhūva
rājendranepathyavidhānaśobhā rasyoditāsīt punaruktadoṣā //

sa maularakṣo harimiśrasainyas tūryasvanānanditapauravarg aḥ
viveṣa saudhodgatalājavarṣām uttoraṇām anvayarājadhānīm //

saumitriṇā sāvarajena mandam ādhūtavālavyajano rathasthaḥ
dhṛtātapatro bharatena sākṣād upāyasaṃghāta iva pra vṛddhaḥ //

prāsādakālāgurudhūmarājis tasyāḥ puro vāyuvaśena bhinnā
vanān nivṛttena ragh ūdvahena muktā svayaṃ veṇir ivābhāse //

śvaśrūjanānuṣṭhitacāruveṣāṃ karṇīrathasthāṃ raghuvīrapatnīm
prāsāda vātāyanadṛśyabandhaiḥ sāketanāryo 'ñjalibhiḥ praṇemuḥ //

sphuratprabhāmaṇḍalam ān u sūyaṃ sā bibhratī śāśvatam aṅgarāgam
rarāja śuddheti punaḥ svapuryai saṃdarśita vahnigateva bhartrā //

veśmāni rāmaḥ paribarhavanti viśrāṇya sauhārdhanidhiḥ suhṛdbyaḥ
bāṣpāyamāṇo balimanniketam ālekhyaśeṣasya pitur viveśa //

kṛtāñjalis tatra yad amba satyān nābhraśyata svargaphalād gurur naḥ
tac cintyamānaṃ sukṛtaṃ taveti jahāra lajjāṃ bharatasya mātuḥ //

tath ā ca sugrīvavibhīśaṇādīn upācarat kṛtrimasaṃvidhābhiḥ
saṃkalpamātroditasiddhayas te krāntā yathā cetasi vismayena //

sabhājanāyopagatān sa divyān munīn puraskṛtya hatasya śatroḥ
śuśrāva tebhyaḥ prabhavād i vṛttaṃ svavikrame gauravam ādadhān am //

pratiprayāteṣu tapodhaneṣu sukhād avijñātagatārdhamāsān
sītāsvahastopahṛtāgryapūjān rakṣaḥkapīndrān visasarja rāmaḥ //

tac c ātmacintāsulabhaṃ vimānaṃ hṛtaṃ surāreḥ saha jīvitena
kailāsanāthodvahanāya bhūyaḥ puṣpaṃ divaḥ puṣpakam anvamaṃsta //

pitur niyogād vana vāsam evaṃ nistīrya rāmaḥ pratipannarājyaḥ
dharmārthakāmeṣu sam āṃ prapede yathā tathaivāvarajeṣu vṛttim //

sarvāsu mātṛṣv api vatsalatvāt sa nirviśeṣapratipattir āsīt
ṣaḍānanāpītapayodharāsu netā camūnām iva kṛttikāsu //

tenārthavāṃl lobhaparāṅmukhena tena ghnatā vighnabhayaṃ kriyāvān
tenāsa lokaḥ pitṛmān vinetrā tenaiva śokāpanudena putrī //

sa paurakāryāṇi samīkṣya kāle reme videhādhipater duhitrā
upasthit aś cār u vapus tadīyaṃ kṛtvopabhogotsukayeva lakṣmyā //

tayor yathāprārthitam indriyārth ān āseduṣoḥ sadmasu citravatsu
prāptāni duḥkhāny api daṇḍakeṣu saṃcintyamānāni sukhāny abhūvan //

athādhika snigdha vilocanena mukhena sītā śarapāṇḍureṇa
ānandayitrī pariṇetur āsīd anakṣaravyañjita dohadena //

tām aṅkam āropya kṛśāṅgayaṣṭiṃ varṇāntarākrāntapayodharāgrām
vilajjamānāṃ rahasi pratītaḥ prapraccha rāmāṃ ramaṇo 'bhilāṣam //

sā daṣṭa nīvāra balīni hiṃsraiḥ saṃbaddha vaikhānasakanyakāni
iyeṣa bhūyaḥ kuśavanti gantuṃ bhāgīrathītīratapovanāni //

tasyai pratiśrutya raghupravīras tad (?) īpsitaṃ pārśvacarānuyātaḥ
ālokayiṣyan muditām ayodhyāṃ prāsādam abhraṃliham āruroha //

ṛddhāpaṇaṃ rājapathaṃ sa paśyan vigāhyamānāṃ sarayūṃ ca naubhiḥ
vilāsibhiś cādhyuṣitāni pauraiḥ puropakaṇṭhopavanāni reme //

sa kiṃvadantīṃ vadatāṃ purogaḥ svaṛttam uddiśya viśuddhavṛttaḥ
sarpādhirājorubhujo 'pasarpaṃ papraccha bhadraṃ vijitāribhadraḥ //

nirbandhapṛṣṭaḥ sa jagāda sarvaṃ stuvanti paurāś caritaṃ tvadīyam
anyatra rakṣobhavanoṣitāyāḥ parigrahān mānavadeva devyāḥ //

kalatranindāguruṇā kilaivam abhyāhataṃ kīrtiviparyayeṇa
ayoghanenāya ivābhitaptaṃ vaidehibandhor hṛdayaṃ vidadre //

kim ātmanirvādakathām upekṣ e jāyām adoṣām uta saṃtyajā mi
ity ekapakṣāśrayaviklavatvād āsīt sa dolācalacittavṛttiḥ //

niścitya cānanyanivṛtti vācyaṃ tyāgena patnyāḥ parimārṣṭum aicchat
api svadehāt kim utendriyārthād yaśodhanānāṃ hi yaśo garīyaḥ //

sa saṃnipātyāvarajān hataujās tadvikriyādarśanaluptaharṣān
kaulīnam ātmāśrayam ācacakṣe tebhyaḥ punaś cedam uvāca vākyam //

rājarṣivaṃśasya raviprasūter upasthitaḥ paśyata kīdṛśo 'yam
mattaḥ sadācāraśuceḥ kalaṅkaḥ payodavātād iva darpaṇasya //

paureṣu so 'haṃ vahulībhavantam apāṃ taraṅgeṣv iva tailabindum
soḍhuṃ na tatpūrvam avarṇam īś e ālānikaṃ sthāṇum iva dviependraḥ //

tasyāpanodāya phalapravṛttāv upasthitāyām api nirvyapekṣaḥ
tyakṣyāmi vaidehasutāṃ purastāt samudranemiṃ pitur ājñayeva //

avaimi cainām anagheti kiṃ tu lokāpavādo balavān mato me
chāyā hi bhūmeḥ śaśino malatv en- -āropitā śuddhimataḥ prajābhiḥ //

rakṣovadh ānto na ca me prayāso vyarthaḥ sa vairapratimocanāya
amarṣaṇaḥ śoṇitakāṅkṣayā kiṃ padā spṛśantaṃ daśati dvijihvaḥ //

tad eṣa sargaḥ karuṇārdracittair na me bhavadbhiḥ pratiṣedhanīyaḥ
yady arthitā nir hṛta vācyaśalyān prāṇān mayā dhāray ituṃ ciraṃ vaḥ //

ity uktavantaṃ janakātmajāyāṃ nitāntarūkṣābhiniveśam īśam
na kaścana bhrātṛṣu teṣu śakto niṣeddhum āsīd anu vartituṃ vā //

sa lakṣmaṇaṃ lakṣmaṇapūrvajanmā vilokya lokatrayagītakīrtiḥ
saumyeti cābhāṣya yathārthabhāṣ ī sthitaṃ nideśe pṛthag ādideśa //

prajāvatī dohada śaṃsinī te tapovan eṣu spṛhayālur eva
saumyeti cābhāṣya yathārthabhāṣ ī prāpayya vālmīkipadaṃ tyajainām //

sa śuśruvān mātari bhārgaveṇa pitur niyogāt prahṛtam dviṣadvat
pratyagrahīd agrajaśāsanaṃ tad ājñā gurūṇāṃ hy avicāraṇīyā //

athānukūlaśravaṇapratītām atrasnubhir yuktadhuraṃ turaṃgaiḥ
rathaṃ sumantra pratipannaraśmim āropya vaidehasutāṃ pratasthe //

sā nīyamānā rucir ān pradeśān priyaṃkaro me priya ity anandat
nābuddha kalpadrumatāṃ vihāya jātaṃ tam ātmany asipattravṛkṣam //

jugūha tasyāḥ pathi lakṣmaṇo yat savyetareṇa sphuratā tad akṣṇā
ākhyātam asyai gur u bhāv i duḥkham atyantaluptapriya darśanena //

sā durnimitt opagatād viṣādāt sadya ḥ parimlānamukhāravindā
rājñaḥ śivaṃ sāvarajasya bhūyād ity āśaśaṃse karaṇair abāhyaiḥ //

guror niyogād vanitāṃ vanānte sādhvīṃ sumitrātanayo vihāsyan
avāryat ev otthita vīcihastair jahnor duhitrā shitayā purastāt //

rathāt sa yantrā nigṛhītavāhāt tāṃ bhrātṛhyāyāṃ puline 'vatārya
gaṅgāṃ niṣādāhṛtanauviśeṣas tatāra saṃdhām iva satyasaṃdhaḥ //

atha vyavasthāpitavāk kathaṃcit saumitrir antargatabāṣpakaṇṭhaḥ
autpātik o megha ivāśmavarṣaṃ mahīpateḥ śāsanam ujjagāra //

tato 'bhiṣaṅgānilavipraviddhā prabhraśyamānābharaṇasprasūnā
svamūrtilābhaprakṛtiṃ dharitrīṃ lateva sītā sahasā jagāma //

ikṣvākuvaṃśaprabhavaḥ kathaṃ tvāṃ tyajed akasmāt patir āryavṛttaḥ
iti kṣitiḥ saṃśayiteva tasyai dadau praveśaṃ jananī na tāvat //

sā luptasaṃjñā na viveda duḥkhaṃ pratyāgatāsuḥ samatapyat āntaḥ
tasyāḥ sumitrātmajayatnalabdho mohād abhūt kaṣṭataraḥ prabodhaḥ //

na cāvadad bhartur avarṇam āryā nirākariṣṇor vṛjinād ṛte 'pi
ātmānam eva sthiraduḥkhabājaṃ punaḥ punar duṣkṛtinaṃ nininda //

āśvāsya rāmāvarajaḥ satīṃ tām ākhyātavālmīkiniketamārgaḥ
nighnasya me bhartṛnideśa raukṣyaṃ devi kṣamasveti babhūva namraḥ //

sītā samutthāpya jagāda vākyaṃ prītāsmi te saumya cirāya jīva
viḍaujasā viṣṇur ivāgrajena bhrātrā yad itthaṃ paravān asi tvam //

śvaśrūjanaṃ sarvam anukrameṇa vijñāpay a prāpitamatpraṇāmaḥ
prajāniśekaṃ mayi vartamānaṃ sūnor anudhyāyata cetaseti //

vācyas tvayā madvacanāt sa rājā vahnau viśuddhām api yat samakṣam
māṃ lokavādaśravaṇād ahāsīḥ śrutasya kiṃ tat sadṛśaṃ kulasya //

kalyāṇabuddher atha vā tavāyaṃ na kāmacāro mayi śaṅkanīyaḥ
mamaiva janmāntarapātakānāṃ vipākavisphūrjathur aprasahyaḥ //

upasthitāṃ pūrvam apāsya lakṣmīṃ vanaṃ mayā sārdham asi prapannaḥ
tad āspadaṃ prāpya tay ātiroṣāt soḍhāsmi na tvadbhavane vasantī //

niśācaropaplutabhartṛkāṇāṃ tapasvinīnāṃ bhavataḥ prasādāt
bhūtvā śaraṇyā śaraṇārtham any āṃ kathaṃ prapatsye tvayi dīpyamāne //

kiṃ vā tavātyantaviyogamoghe kuryām upekṣāṃ hatajīvite 'smin
syād rakṣaṇīyaṃ yadi me na tejas tvadīyam antar gatam antarāyaḥ //

sāhaṃ tapaḥ sūrya niviṣṭa dṛṣṭir ūrdhvaṃ prasūtes caritum yatiṣye
tathā yathā me jananāntare 'pi tvam eva bhartā na ca viprayogaḥ //

nṛpasya varṇāśrama rakṣaṇaṃ yat sa eva dharmo manunā praṇītaḥ
nirvāsitāpy evam atas tvayāhaṃ tapasvisāmānyam avekṣaṇīyā //

tatheti tasyāḥ pratigṛhya vācaṃ rāmānuje dṛśṭipathaṃ vyatīte
sā muktakaṇṭhaṃ vyasanātibhārāc cakranda vignā kurarīva bhūyaḥ //

nṛtyaṃ mayūrāḥ kusumāni vṛkṣā darbhān upāttān vijahur hariṇyaḥ
tasyāḥ prapanne samaduḥkhabhāvam atyantam āsīd ruditaṃ vane 'pi //

tām abhyagacchad ruditānusārī kaviḥ kuśedhmāharaṇāya yātaḥ
niṣādaviddhāṇḍajadarśanotthaḥ ślokatvam āpadyata yasya śokaḥ //

tam aśru netrāvaraṇaṃ pramṛjya sītā vilāpād viratā vavande
tasyai munir dohadaliṅgadarśī dāśvān supurtrāśiṣam ity uvāca //

jāne viṣṛśṭāṃ praṇidhānatas tvāṃ mithyāpavādakṣubhitena bhartrā
tan mā vyathiṣṭhā viṣayāntarasthaṃ prāptāsi vaidehi pitur niketam //

uthkātalokatrayakaṇṭake 'pi satyapratijñe 'py avikatthane 'pi
tvāṃ praty akasmāt kaluṣapravṛttāv asty eva manyur bharatāgraje me //

tav endu kīrtiḥ śvaśuraḥ sakhā me satāṃ bhavocchedakaraḥ pitā te
dhuri sthitā tvaṃ patidevatānāṃ kiṃ tan na yenāsi mamānukampyā //

tapasvisaṃsargavinitatsattve tapovane vītabhayā vasāsmin
ito bhaviṣyaty anaghaprasūter apatyasaṃskāramayo vidhis te //

aśūnyatīrāṃ munisaṃniveśais tamo'pahantrīṃ tamasāṃ vi gāhya
tatsaikatotsaṅgabalikriyābhiḥ saṃpatsyate te manasaḥ prasādaḥ //

puṣpaṃ phalaṃ cārtavam āharantyo bījaṃ ca bāleyam akṛṣṭarohi
vinodayiṣyanti navābhiṣaṅgām udāravāco munikanyakās tvām //

payoghaṭair āśramabālavṛkṣān saṃvardhayantī svabalānurūp aiḥ
asaṃśayaṃ prāk tanayopapatteḥ stanaṃdhayaprītim avāpsyasi tvam //

anugrahapratyabhinandinīṃ tāṃ vālmīkir ādāya dayārdracetāḥ
sāyaṃ mṛgādhyāsitavedipārśvaṃ svam āśramaṃ śāntamṛgaṃ nināya //

tām arpayām āsa ca śokadīnāṃ tadāgamaprītiṣu tāpasīṣu
nirviṣṭasārāṃ pitṛbhir himāṃśor antyāṃ kalāṃ darśa ivauṣadhīṣu //

tā iṅgudīsnehakṛtapradīpam āstīrṇamedhyājinatalpam antaḥ
tasyai saparyānupadaṃ dinānte nivāsahetor uṭajaṃ viteruḥ //

tatrābhiṣekaprayatā vasantī prayuktapūjā vidhin ātithibhyaḥ
vanyena sā valkalinī śarīraṃ patyuḥ prajāsaṃtataye babhāra //

api prabhuḥ sānuśayo 'dhunā syāt kim utsukaḥ śakrajito 'pi hantā
śaśaṃsa sītā paridevan āntam anuṣṭhitaṃ śāsanam agrajāya //

babhūva rāmaḥ sahasā sa bāṣpas tuṣāravarṣīva sahasyacandraḥ
kaulīnabhītena gṛhān nirastā na tena vaidehasutā manastaḥ //

nigṛhya śokaṃ svayam eva dhīmān varṇāśramāvekṣaṇajāgarūkaḥ
sa bhrātṛsādhāraṇabhogam ṛddhaṃ rājyaṃ rajoriktamanāḥ śaśāsa //

tām ekabhāryāṃ parivādabhīroḥ sādhvīm api tyaktavato nṛpasya
vakṣasy asaṃghaṭṭa sukhaṃ vasantī reje sapatnīrahiteva lakṣmīḥ //

sītāṃ hitvā daśamukharipur nopayema yad anyāṃ tasyā eva pratikṛtisakho yat kratūn ājahāra
vṛttāntena śravaṇaviṣayaprāpiṇā tena bhartuḥ sā durvāraṃ katham api parityāgaduḥkhaṃ viṣehe //

pratyāgatau tatra cirapravāsād apaśyatāṃ dāśarathī jananyau
kumudvatī śītamarīcilekhe diveva rūpāntaradurvibhāvye //

keyaṃ vane lakṣmaṇa lakṣmaṇeti dīnākṣaraṃ roditi yoṣid uccaiḥ
āṃ jñātam eṣā janakātmajeti kavir vicintyāntikam ājagāma //