Raghuvamsha · Chapter 12

nirviṣṭaviṣayasnehaḥ sa daśāntam upeyivān
āsīd āsannanirvāṇaḥ pradīpārcir ivoṣasi //

taṃ karṇamūlam āgatya rāme śrīr nasyatām iti
kaikeyīśaṅkayevāha palitacchadmanā jarā //

sā paurān paurakāntasya rāmasyābhyudayaśrutiḥ
pratyekaṃ hlādayāṃ cakre kulyevodyānapādapān //

tasyābhiṣekasaṃbhāraṃ kalpitaṃ krūraniścayā
dūṣayām āsa kaikeyī śokoṣṇaiḥ pārthiv āśrubhiḥ //

sā kilāśvāsitā caṇḍī bhartrā tat saṃśrutau varau
udvavāmendrasiktā bhūr bilamagnāv ivoragau //

tayoś caturdaśaikena rāmaṃ prāvrājayat samāḥ
dvitīyena sutasyaicchad vaidhavyaikaphalāṃ śriyam //

pitrā dattāṃ rudan rāmaḥ prāṅ mahīṃ pratyapadyata
paścād vanāya gaccheti tadājñāṃ mudito 'grahīt //

dadhato maṅgalakṣaume vasānasya ca valkale
dadṛśur vismitās tasya mukharāgaṃ samaṃ janāḥ //

sa sītālakṣmaṇasakhaḥ satyād gurum alopayan
viveśa daṇḍakāraṇyaṃ pratyekaṃ ca satāṃ manaḥ //

rājāpi tadviyogārtaḥ smṛtvā śāpaṃ svakarmajam
śarīratyāgamātreṇa śuddhilābham amanyata //

viproṣitakumāraṃ tad (?) rājyam astamiteśvaram
randhrānveṣaṇadakṣāṇāṃ dviṣām āmiṣatāṃ yayau //

athānāthāḥ prakṛtayo mātṛbandhunivāsinam
maulair ānāyayām āsur bhartaṃ stambhitāśrubhiḥ //

śrutvā tathāvidhaṃ mṛtyuṃ kaikeyītanayaḥ pituḥ
mātur na kevalaṃ svasyāḥ śriyo 'py āsīt parāṅmukhaḥ //

sasainyaś cānvagād rāmaṃ darśitān āśramālayaiḥ
tasya paśyan sasaumitrer udaśrur vasatidrumān //

citrakūṭavanasthaṃ ca kathita svargatir guroḥ
lakṣmyā nimantrayāṃ cakre tam anucchiṣṭasaṃpadā //

sa hi prathamaje tasminn akṛtaśrīparigrahe
parivettāram ātmānaṃ mene svīkaraṇād bhuvaḥ //

tam aśakyam apākraṣṭuṃ nirdeśāt svargiṇaḥ pituḥ
yayāce pāduke paścāt kartuṃ rājyādhidevate //

sa visṛṣṭas tathety uktvā bhrātrā naivāviśat purīm
nandigrāmagatas tasya rājyaṃ nyāsam ivābhunak //

dṛḍhabhaktir iti jyeṣṭhe rājyatṛṣṇāparāṅmukhaḥ
mātuḥ pāpasya śuddhyarthaṃ prāyaścittam ivākarot //

rāmo 'pi saha vaidehyā vane vanyena vartayan
cacāra sānujaḥ śānto vṛddhekṣvākuvrataṃ yuvā //

prabhāvastambhitacchāyam āśritaḥ sa vanaspatim
kadācid aṅke sītāyāḥ śiśye kiṃcid iva śramāt //

aindriḥ kila nakhais tasyā vidadāra stanau dvijaḥ
priyopabhogacihneṣu paurobhāgyam ivācaran //

mṛgamāṃsaṃ tataḥ sītāṃ rakṣantīm ātape dhṛtam
pakṣatuṇḍanakhāghātair babādhe vāyaso balāt //

tasminn āsthad iṣīkāstraṃ rāmo rāmāvabhodhitaḥ
ātmānaṃ mumuce tasmād ekanetravyayena saḥ //

rāmas tv āsannadeśatvād bharatāgamanaṃ punaḥ
āśaṅkyotsukasāraṅgāṃ citrakūṭasthalīṃ jahau //

prayayāv ātitheyeṣu vasann ṛṣikuleṣu saḥ
dakṣiṇāṃ diśam ṛkṣeṣu vārṣikeṣv iva bhāskaraḥ //

babhau tam anugacchantī videhādhipateḥ sutā
pratiṣiddhāpi kaikeyyā lakṣmīr iva guṇonmukhī //

an u sūyā ti sṛṣṭena puṇyagandhena kānanam
sā cakārāṅgarāgeṇa puṣp occalita ṣaṭpadam //

saṃdhyābhrakapiṣas tatra virādho nāma rākṣasaḥ
atiṣṭhan mārgam āvṛtya rāmasyendor iva grahaḥ //

sa jaharā tayor madhy e maithilīṃ lokaśoṣaṇaḥ
nabhonabhasyayor vṛṣṭim avagraha ivāntare //

taṃ viniṣpiṣya kākutsthau purā dūṣayati shtalīm
gandhenāśucinā ceti vasudhāyāṃ nicakhnatuḥ //

pañcavaṭyāṃ tato rāmaḥ śāsanāt kumbhajanmanaḥ
anapoṣhasthitis tasthau v i ndhyādriḥ prakṛtāv iva //

rāvaṇāvarajā tatra rāghavaṃ madanāturā
abhi pede nidāghārtā vyālīva malayadrumam //

sā sītāsaṃnidhāv eva taṃ vavre kathitānvayā
atyārūḍho hi nārīṇām akālajño maobhavaḥ //

kalatravān ahaṃ bāle kanīyāṃsaṃ bhajasva me
iti rāmo vṛṣasyantīṃ vṛṣaskandhaḥ śaśāsa tām //

jyeṣṭhābhigamanāt pūrvaṃ tenāpy anabhinanditā
sābhūd rāmāśrayā bhūyo nadīvobhayakūlabhāk //

saṃrambhaṃ maithilīhāsaḥ kṣaṇ aṃ saumyāṃ nināya tām
nivātastimitāṃ velāṃ candrodaya ivodadheḥ //

phalam asyopahāsasya sadyaḥ prāpsyasi paśya mām
mṛg yaḥ paribhavo vyāghryām ity avehi tvayā kṛt am //

ity uktvā maithilīṃ bhartur aṅk e nir viśatīṃ bhayāt
rūpaṃ śūrpaṇakh ā- nāmnaḥ sadṛśaṃ pratyapadyata //

lakṣmaṇaḥ prathamaṃ śrutvā kokilāmañju bhāṣiṇīm
śivāghora svanāṃ paścād bubudhe vikṛteti tām //

parṇaśālām atha kṣipraṃ vidhṛt āsiḥ praviśya saḥ
vairūpya paunaruktyena bhīṣaṇāṃ tām ayojayat //

sā vakra nakhadhāriṇyā veṇukarkaśaparvayā
aṅkuśākārayāṅgulyā tāv atarjayad ambare //

prāpya cāśu jansthānaṃ kharādibhyas tathāvidh am
rāmopakramam ācakhyau rakṣaḥparibhav aṃ navam //

mukhāvayavalūṇāṃ tāṃ nairṛtā yat purodadhuḥ
rāmābhi yāyināṃ teṣāṃ tad evābhūd amaṅgalam //

udāyudhān āpatatas tān dṛptān prekṣya rāghavaḥ
ni dadhe vijayāśaṃsāṃ cāpe sītāṃ ca lakṣmaṇe //

eko dāśarath ī rāmo yātudhānāḥ sahasraśaḥ
te tu yāvanta evājau tāvāṃś ca dadṛśe sa taiḥ //

asajjanena kākutsthaḥ prayuktam atha dūṣaṇam
na cakṣame śubhācāraḥ sa dūṣaṇam ivātmanaḥ //

taṃ śaraiḥ pratijagrāha kharatiśirasau ca saḥ
khramaśas te punas tasya cāpāt samam ivodyayuḥ //

tais trayāṇāṃ śitair bāṇair yathāpūrv a viśuddhibhiḥ
āyur dehātigaiḥ pītaṃ rudhiraṃ tu patatribhiḥ //

tasmin rāmaśarotkṛtte bale mahati rakṣasām
utthitaṃ dadṛśe 'nyac ca kabandhebhyo na kiṃcana //

sā bāṇavarṣiṇaṃ rāmaṃ yodhayitvā suradviṣām
aprabodhāya suṣvāpa gṛdhracchāye varūthinī //

rāghavāstravidīrṇānāṃ rāvaṇaṃ prati rakṣasām
teṣāṃ śūrpaṇakhaivaikā duṣpratvṛttiharābhavat //

nigrahāt svasur āptānāṃ vadhāc ca dhanadānujaḥ
rāmeṇa ni hataṃ mene padaṃ daśasu mūrdhasu //

rakṣasā mṛgarūpeṇa vañcayitvā sa rāghavau
jaharā sītāṃ pakṣīndra -prayāsakṣaṇavighnitaḥ //

tau sītānveṣiṇau gṛdhraṃ lūnapakṣam apaśyatām
prāṇair daśarathaprīter anṛṇaṃ kaṇṭhavartibhiḥ //

sa rāvaṇahṛtāṃ tābhyāṃ vacas ācaṣṭa maithilīm
ātmanaḥ su mahat karma vraṇair āvedya saṃsthitaḥ //

tayos rāvaṇahṛtāṃ tābhyāṃ pitṛvyāpatti śokayoḥ
pitarīvāgnisaṃskārāt parā vavṛtire kriyāḥ //

vadhanirdhūtaśāpasya kabandhasyopadeśataḥ
mumūrcha sakhyaṃ rāmasya samānavyasane harau //

sa hatvā vālinaṃ vīr as tatpade cirakāṅkṣite
dhātoḥ sthāna ivādeśaṃ sugrīvaṃ saṃnyaveśayat //

itas tat aś ca vaidehīm anveṣṭuṃ bhartṛ coditāḥ
kapayaś cerur ārtasya rāmasyeva manorathāḥ //

pravṛttāv upalabdhāyāṃ tasyāḥ saṃpātidarśanāt
mārutiḥ sāgaraṃ tīrṇaḥ saṃsāram iva nirmamaḥ //

dṛṣṭā vicinvatā tena laṅkāyāṃ rākṣasīvṛtā
jānakī viṣavallībhiḥ parīteva mahauṣadhiḥ //

tasyai bhartur abhijñāmam aṅgulīyaṃ dadau kapiḥ
pratyudgatam ivānuṣṇais tadānandāśrubhindubhiḥ //

nirvāpya priyasaṃdeśaiḥ sītām akṣa vadh oddhataḥ
sa dadāha purīṃ laṅkāṃ kṣaṇasoḍhārinigrahaḥ //

pratyabhijñānaratnaṃ ca rāmāyādarśayat kṛtī
hṛdayaṃ svayam āyātaṃ vaidehyā iva mūrtimat //

sa prāpa hṛdayanyasta -maṇiparśanimīlitaḥ
apayodharasaṃsarg aṃ priyāliṅgananirvṛtim //

śrutvā rāmaḥ priyodantaṃ mene tatsaṃgamotsukaḥ
mahārṇavaparikṣepaṃ laṅkāyāḥ parikhālaghum //

sa pratasthe 'rināśāya harisainy air anudrutaḥ
na kevalaṃ dharā- pṛṣṭhe vyomni saṃbādha vartibhiḥ //

nir viṣṭam udadheḥ kūle taṃ prapede vibhīṣaṇaḥ
snehād rākṣasalakṣmyeva buddhim ādiśya coditaḥ //

tasmai niśācaraiśvaryaṃ prati śuśrāva rāghavaḥ
kāle khalu samārabdhāḥ phalaṃ badhnanti nītayaḥ //

sa setuṃ bandhayām āsa plav a gair lavaṇ āmbhasi
rasātalād iv onmagnaṃ śeṣ aṃ svapnāya śārṅgiṇaḥ //

tenottīrya pathā laṅkāṃ rodhayām āsa piṅgalaiḥ
dvitīyaṃ hemaprākāraṃ kurvadbhir iva vānaraiḥ //

raṇaḥ pravavṛte tatra bhīmaḥ plavagarakṣasām
digvijṛmbhitakākutstha -paulastyajayaghoṣ aṇaḥ //

pādapāviddhaparighaḥ śilāniṣpiṣṭamudgaraḥ
atiśastranakhanyāsaḥ śaila rugṇa mataṅgajaḥ //

atha rāmaśiraścheda -darśanodbhrānta cetanām
sītāṃ māyeti śaṃsantī trijaṭā samajīvayat //

kāmaṃ jīvati me nātha iti sā vijahau śucam
prāṅ matvā satyam asyāntaṃ jīvitāsmīti lajjitā //

garuḍāpāta viśliṣṭa- -meghanādāstrabandhan aḥ
dāśarathyoḥ kṣaṇakleś aḥ svapnavṛtt a ivābhavat //

tato bibheda paulastyaḥ śaktyā vakṣasi lakṣmaṇam
rāmas tv anāhato 'py āsīd vidīrṇahṛdayaḥ śucā //

sa mārutisamānīta -mahauṣadhi hata vyathaḥ
laṅkāstrīṇāṃ punaś cakre vilāpācāryakaṃ śaraiḥ //

sa nādaṃ meghanādasya dhanuś cendrāyudhaprabham
meghasyeva śaratkālo na kiṃcit paryaśeṣayat //

kleśena mahatā nidrāṃ tyājitaṃ raṇadurjayam
rāvaṇaḥ preṣayām āsa yuddhāyānujam ātmanaḥ //

jaghāna sa tadādeśāt kapīn ugrān anekaśaḥ
viveśa ca purīṃ laṅkāṃ samādāya harīśvaram //

kumbhakarṇaḥ kapīndreṇa tulyāvasthaḥ svasuḥ kṛtaḥ
rurodha rāmaṃ śṛṅgīva ṭaṅkacchinnamanaḥśilaḥ //

akāle bodhito bhrātrā priyasvapno vṛthā bhavān
rāmeṣubhir itīvāsau dīrghanidrāṃ praveśitaḥ //

itarāṇy api rakṣāṃsi petur vānarakoṭiṣu
rajāṃsi samarotthāni racchoṇitanandīṣv iva //

niryayāv atha paulasthyaḥ punar yuddhāya mandirāt
arāvaṇam arāmaṃ vā jagad adyeti niścitaḥ //

rāmaṃ padātim ālokya laṅkeṣaṃ ca varūthinam
hariyugyaṃ rathaṃ tasmai parjighāya puraṃdaraḥ //

tam ādhūtadvajapaṭaṃ vyomagaṅgormivāyubhiḥ
devasūtabhujālambī jaitram adhyāsta rāghavaḥ //

mātalis tasya māhendram āmumoca tanucchadam
yatrotpaladadalaklaibyam astrāṇy āpuḥ suradviṣām //

anyonyadarśanaprāpta -vikramāvasaraṃ cirāt
rāmarāvaṇayor yuddhaṃ caritārtham ivābhavat //

bhuj amūrdhoru bāhulyād eko 'pi dhandānujaḥ
dadṛśe so 'yathāpūrvo mātṛvaṃśa iva sthitaḥ //

jetāraṃ lokapālānāṃ svamukhair arcit eśvaram
rāmas tulitakailāsam arātiṃ bahv amanyata //

tasya sphurati paulastyah sītāsaṃgamaśaṃsini
nicakhānādhikakrodhaḥ śaraṃ savyetare bhuje //

rāvaṇasyāpi rāmāsto bhittvā hṛdayam āśugaḥ
viveśa bhuvam ākhyātum uragebhya iva priyam //

vacas aiva tayor vākyam astram astreṇa nighnatoḥ
anyonyajayasaṃrambh o vavṛdhe vādinor iva //

vikramavyatihāreṇa astram astreṇa nighnatoḥ
jayaśrīr antar ā vedir mattavāraṇayor iva //

kṛtapratikṛtaprītais tayor muktāṃ surāsuraiḥ
paraspar aṃ śaravrātāḥ puṣpavṛṣṭiṃ na sehire //

ayaḥśaṅkucitāṃ rakṣaḥ śataghnīm atha śatrave
hṛtāṃ vaivasvatasyeva kūṭaśālmalim akṣipat //

rāghavo ratham aprāptāṃ tām āśāṃ ca suradviṣ ām
ardhacandramukhair bāṇaiś ciccheda kadal īsukham //

amoghaṃ saṃdadhe cāsmai dhanuṣy akeadhnurdharaḥ
brāhmam astraṃ priyāśoka -śalyaniṣkarṣaṇauṣadham //

tad vyomni daśadhā bhinnaṃ dadṛśe dīptimanmukham
vapur mahoragasyeva karālaphaṇamaṇḍalam //

tena mantraprayuktena nimeṣārdhād apātayat
sa rāvaṇaśiraḥpaṅktim ajñāta vraṇavedanām //

bālārkapratimevāpsu vīcibhinnā patiṣyataḥ
rarāja rakṣaḥkāyasya kaṇṭhacchedapraṃparā //

marutāṃ paśyatāṃ tasya śirāṃsi patitāny api
mano nātiviśaśvāsa puna ḥ saṃdhānaśaṅkinām //

atha madagurupakṣair lokapāladvipānām anugatam alivṛndair gaṇḍa bhittīr vihāya
upanatamaṇibandhe mūrdhni paulastyaśatroḥ surabhi suravimuktaṃ puṣpavarṣaṃ papāta //

yantā hareḥ sapadi saṃhṛtakārmukajyam āpṛcchya rāghavam anuṣṭhitadevakāryam
nāmāṅkarāvaṇaśar āṅkita ketuyaṣṭim ūrdhv aṃ rathaṃ harisahasra yujaṃ nināya //

raghupatir api jātavedoviśuddhāṃ pragṛhya priyāṃ priyasuhṛdi vibhīṣaṇe saṃ gamayya śriyaṃ vairiṇaḥ
ravisutasahitena tenānuyātaḥ sasaumitriṇā bhujavijitavimānaratnādhirūḍhaḥ pratasthe purīm //