Raghuvamsha · Chapter 11
kauśikena sa kila kṣitīśvaro rāmam adhvaravighātaśāntaye
kākapakṣadharam etya yācitas tejasāṃ hi na vayaḥ samīkṣyate //
kṛcchralabdham api labdhavarṇabhāk taṃ dideśa munaye salakṣmaṇam
apy asupraṇayināṃ raghoḥ kule na vyahanyata kadācid arthitā //
yāvad ādiśati pārthivas tayor nirgamāya puramārga satkriyām
tāvad āśu vidadhe marutsakhaiḥ sā sa puṣpajalavarṣibhir ghanaiḥ //
tau nideśakaraṇodyatau pitur dhanvinau caraṇayor nipetatuḥ
bhūpater api tayoḥ pravatsyator namrayor upari bāṣpabindavaḥ //
tau pitur nayanajena vāriṇā kiṃcidukṣitaśikhaṇḍ akāv ubhau
dhanvinau tam ṛṣim anvagacchatāṃ pauradṛṣṭikṛtamārgatoraṇau //
lakṣmaṇānucaram eva rāghavaṃ netum aicchad ṛṣir ity asau nṛpaḥ
āśiṣaṃ prayuyuje na vāhinīṃ sā hi rakṣaṇavidhau tayoḥ kṣamā //
rejatuś ca sutarāṃ mahaujasaḥ kauśikasya padavīm anudrutau
uttarāṃ prati diśaṃ vivasvataḥ prasthitasya madhumādhavāv iva //
mātṛvargacaraṇaspṛṣau munes tau prapadya padavīṃ mahaujasaḥ
rejatur gativaśāt pravartinau bhāskarasya madhumādhavāv iva //
vīcilolabhujayos tayor gataṃ śaiśavāc capalam apy aśobhata
toyadāgama ivoddhyabhidyayor nāmadheyasadṛśaṃ viceṣṭitam //
tau balātibalayoḥ prabhāvato vidyayoḥ pathi munipradiṣṭayoḥ
mamlatur na maṇikuṭṭimocitau mātṛpārśvaparivart ināv iva //
pūrvavṛttakathitaiḥ purāvidaḥ sānujaḥ pitṛsakhasya rāghavaḥ
u hyamāna iva vāhanocitaḥ pādacāram api na vyabhāvayat //
tau sarāṃsi rasavadbhir ambubhiḥ kūjitaiḥ śrutisukhaiḥ patatriṇaḥ
vāyavaḥ surabhipuṣpareṇubhiś chāyayā ca jaladāḥ siṣevire //
nāmbhasāṃ kamala śobhināṃ tathā śākhināṃ na ca pariśramacchidām
darśanena laghunā yathā tayoḥ prītim āpur ubhayos tapasvinaḥ //
sthāṇudagdhavapuṣas tapovanaṃ prāpya dāśarathir āttakārmukaḥ
vigraheṇa madanasya cāruṇā so 'bhavat pratinidhir na karmaṇā //
tau suketusutayā khilīkṛte kauśikād viditaśāpayā pathi
ninyatuḥ sthalaniveśitātaṭanī līlayaiva dhanuṣī adhijyatām //
jyāniniādam atha gṛhṇatī tayoḥ prādurāsa bahūla kṣapā chaviḥ
tāḍakā calakapālakuṇḍalā kālikeva nibiḍā balākinī //
tīvravegadhuta mārgavṛkṣayā pretacīvaravasā svanograyā
abhyabhāvi bharatāgrajas tayā vātyayeva pitṛkānanotthayā //
udyataikabhujayaṣṭim āyatīṃ śroṇilambipuruṣāntramekhalām
tāṃ vilokya vanitāvadhe ghṛṇāṃ pattriṇā saha mumoca rāghavaḥ //
yac cakāra vivaraṃ śilāghane tāḍakorasi sa rāmasāyakaḥ
apraviṣṭaviṣayasya rakṣasāṃ dvāratām agamad antakasya tat //
bāṇabhinnahṛdayā nipetuṣī sā svakānabhuvaṃ na keval ām
viṣṭapatrayaparājayasthirāṃ rāvaṇaśriyam api vyakampayat //
rāmamanmathaśareṇa tāḍitā duḥsahena dṛdaye niśācarī
gandhavadrudhiracandanokṣitā jīviteśavasatiṃ jagāma sā //
nairṛtaghnam atha mantravan muneḥ prāpad astram avadānatoṣitāt
jyotir indhanaipāti bhāskarāt sūryakānta iva tāḍakāntakaḥ //
vāmanāśramapadaṃ tataḥ paraṃ pāvanaṃ śruam ṛṣer upeyivān
unmanāḥ prathamajanmaceṣṭitāny asmarann api babhūva rāghavaḥ //
āsasāda munir ātmanas tataḥ śiṣyavargaparikalpitārhaṇam
baddhapallavapuṭāñjalidrumaṃ darśan onmukha mṛgaṃ tapovanam //
tatra dīkṣitam ṛṣiṃ rakaṣatur vighnato daśarathātmajau śaraiḥ
lokam andhatamasāt kram oditau raśāmibhiḥ śaśidivākarāv iva //
vīkṣya vedim atha raktabindubhir bandhujīvapṛthubhiḥ pradūṣitām
saṃbhramo 'bhavad ap oḍhakarmaṇām ṛtvijāṃ cyutavikaṅkatasrucām //
unmukhaḥ sapadi lakṣmaṇāgrajo bāṇam āśrayamukhāt samuddharan
rakṣasāṃ balam apaśyad ambare gṛdhrapakṣapavaneritadhvajam //
tatra yāv adhipatī makhadviṣāṃ tau śaravyam akarot sa netarān
kiṃ mahoragavisarpivikramo rājileṣu garuḍaḥ pravartate //
so 'stram ugrajavam astrakovidaḥ saṃdadhe dhanuṣi vāyudaivatam
tena śailagurum apy apātayat pāṇḍupattram iva tāḍakāsutam //
yaḥ subāhur iti rākṣaso 'paras tatra tatra visasarpa māyayā
taṃ kṣurapraśakalīkṛtām kṛtī pattriṇāṃ vyabhajad āśramād bahiḥ //
ity apāstamakhavighnayos tayoḥ sāṃyugīnam abhinandya vikramam
ṛtvijaḥ kulapater yathākramaṃ vāg yatasya niravartayan kriyāḥ //
tau praṇāmacalakākapakṣakau bhrātarāv abhṛth āpluto muniḥ
āśiṣām anupadaṃ samaspṛśad darbhapāṭitatalena pāṇinā //
taṃ nyamantrayata saṃbhṛtakratur maithilaḥ sa mighilāṃ vrajan vaśī
rāghavāv api nināya bibhratau taddhanuḥśravaṇajaṃ kutūhalam //
taiḥ śiveṣu vasatir gatādhvabhiḥ sāyam āśramataruṣv agṛhyata
yeṣu dīrghatapasaḥ parigraho vāsavakṣaṇakalatratāṃ yayau //
pratyapadyata cir āya yat punaś cāru gautamavadhūḥ śilāmayī
svaṃ vapuḥ sa kila kilibiṣa cchidāṃ rāmapādarajasām anugrahaḥ //
rāghavānvitam upasthitaṃ muniṃ taṃ niśamya janako janeśvaraḥ
arthakāmasahitaṃ saparyayā deha baddham iva dharmam abhyagāt //
tau videhanagarīnivāsināṃ gāṃ gatāv iva divaḥ punarvasū
manyate sma pibatāṃ vilocanaiḥ pakṣmapātam api vañcanāṃ manaḥ //
yūpavaty avasite kiryāvidhau kālavit kuśikavaṃśavardhanaḥ
rāmam iṣvasanadarśanotsukaṃ maithilāya kathayāṃ bvabhūva saḥ //
tasya vīkṣya lalitaṃ vapuḥ śiśoḥ pārthivaḥ prathitavaṃśajanmanaḥ
svaṃ vicintya ca dhanur durānamaṃ pīḍito duhiṭśulkasaṃsthayā //
abravīc ca bhagavan mataṅgajair yad bṛhadbhir api karma duṣkaram
tatra nāham anumantum utsahe moghavṛtti kalabhasya ceṣṭitam //
hrepitā hi bahavo nareśvarās tena tāta dhanuṣā dhanurbhṛtaḥ
jyā nighāta kaṭhinatvaco bhujān svān vidhūya dhig iti pratasthire //
pratyuvāca tam ṛṣir niśamyatāṃ sārato 'yam atha vā kṛtaṃ girā
cāpa eva bhavato bhaviṣyati vyaktaśaktir aśanir girāv iva //
evam āptavacanāt sa pauruṣaṃ kākapakṣakadhare 'pi rāghave
śraddadhe tridaśagopamātrake dāhaśaktim iva kṛṣṇavartmani //
vyā dideśa gaṇ aḥ sa pārśvagān karmukābharaṇāya maithilaḥ
taijasaya dhanuṣaḥ pravṛttaye toyadān iva sahasralocanaḥ //
tat prasuptabhujagendrabhīṣaṇaṃ vīkṣya dāśarathir ādade dhanuḥ
vidrutakratumṛgānausāriṇaṃ yena bāṇam asṛjad vṛṣadhvajaḥ //
ātatajyam akarot sa saṃsadā vismayastimitanetram īkṣitaḥ
śailasāram api nātiyatnataḥ puṣpacāpam iva peśalaṃ smaraḥ //
bhajyamānam atimātrakarṣaṇāt tena vajraparuṣasvanaṃ dhanuḥ
bhārgavāya dṛḍhamanyave punaḥ kṣatram udyatam iti nyavedayat //
dṛṣṭasāram atha rudrakārmuke vīryaśulkam abhinandya maithilaḥ
rāghavāya tanayām ayonijāṃ rūpiṇīṃ śriyam iv a nyavedayat //
maithilaḥ sapadi satyasaṃgaro rāghavāya tanayām ayonijāṃ
saṃnidhau dyutimatas taponidher agnisākṣik a ivātisṛṣṭavān //
prāhiṇoc ca mahitaṃ mahādyutiḥ kosalādhipataye purodhasam
bhṛtyabhāvi duhituḥ parigrahād diśyatāṃ kulam idaṃ nimer iti //
utsukaś ca sutadārakarmaṇā so 'bhavad gurur upāgataś ca tam
gautamasya tanayo 'nukūlavāk prārthitaṃ hi sukṛtām akālahṛt //
anviyeṣa sadṛśīṃ sa ca snuṣāṃ prāpa cainam anukūlavāg dvijaḥ
sadya eva sukṛtāṃ hi pacyate kalpavṛkṣa phala dharmi kāṅkṣitam //
tasya kalpitapuraskriyāvidheḥ śuśruvān vacanam agrajanmanaḥ
uccacāla valabhitasakho vaśī sainyareṇumuṣitārkadīdhitiḥ //
āsasāda mithilāṃ sa veṣṭayan piḍitopavanapādap āṃ balaiḥ
prītirodham asahiṣṭa sā purī strīva kāntaparibhogam āyatam //
tau sametya samay a sthitāv ubhau bhūpatī varuṇavāsavopamau
kanyakātanayakautukakriyāṃ svaprabhāvasadṛśīṃ vitenatuḥ //
pārthivīm udavahad raghūdvaho lakṣmaṇas tadanujām athormilām
yau tayor avarajau varaujasau tau kuśadhvajasute sumadhyame //
te caturthasahitās trayo babhuḥ sūnavo navavadhū parigrahāḥ
sāmadānavidhibheda vigrahāḥ siddhimanta iva tasya bhūpateḥ //
tā narādhipasutā nṛpātmajais te ca tābhir agaman kṛtārthatām
so 'bhavad varavadhūsamāgamaḥ pratyayaprakṛtiyogsaṃnibhaḥ //
evam āttaratir ātmasaṃbhavāṃs tān niveśya caturo 'pi tatra saḥ
adhvasu triṣu visṛṣṭamaithilaḥ svāṃ purīṃ daśaratho nyavartata //
tasya jātu marutaḥ pratīpagā vartma su dhavjatarupramāthinaḥ
cikliśur bhṛśatayā varūthinīm uttaṭā iva nadīrayāḥ sthalīm //
lakṣyate sma tadanantaraṃ ravir baddhabhīmapairveṣamaṇḍalaḥ
vainateyaśamitasya bhogino bhogaveṣṭita iva cyuto maṇiḥ //
śyenapakṣaparidhūsarālakāḥ sāṃdhyamegharudhirārdravāsasaḥ
aṅganā iva rajasvalā diśo no babhūvur avalokanakṣamāḥ //
bhāskaraś ca diśam adhyuvāsa yāṃ tāṃ śritāḥ pratibhayaṃ vavāśire
kṣatraśoṇitapitṛkriyocitaṃ codayantya iva bhārgavaṃ śivāḥ //
tat pratīpapavanād i vaikṛtaṃ prekṣya śāntim adhikṛtya kṛtyavit
anvayuṅkta gurum īśvaraḥ kṣiteḥ svantam ity alaghayat sa tadvyathām //
tejasaḥ sapadi rāśir utthitaḥ prādurāsa kila vāhinīmukhe
yaḥ pramṛjya nayanāni sainikair lakṣaṇīyapuruṣākṛtiś cirāt //
pitryam aṃśam upavītalakṣaṇaṃ mātṛkaṃ ca dhanur ūrjitaṃ dadhat
yaḥ sasoma iva gharmadīdhitiḥ sadvijihva iva candanadrumaḥ //
yena roṣaparuṣātmanaḥ pituḥ śāsane sthibhido 'pi tasthuṣā
vepamānajananīśiraśchidā prāg ajīyata ghṛṇā tato mahī //
akṣabhījavalayena nibabhau dakṣiṇaśravaṇa saṃsthitena yaḥ
kṣatriyāntakaraṇaikaviṃśater vyājapūrvagaṇanām ivodvahan //
taṃ pitur vadhabhavena manyunā rājavaṃśanidhanāya dīkṣitam
bālasūnur avalokya bhārgavaṃ svāṃ daśāṃ ca viṣasāda pārthivaḥ //
rāmanāma iti tulyam ātmaje vartamānam ahite ca dāruṇe
hṛdyam asya bhayadāyi cābhavad ratnajātam iva hārasarpayoḥ //
arghyam arghyam iti vādinaṃ nṛpaṃ so 'n avekṣya bharatāgrajo yataḥ
kṣatrakopadahanārciṣaṃ tataḥ saṃdadhe dṛśam udagratārak ām //
tena kārmuka niṣakta muṣṭinā rāghavo vigatabhīḥ purogataḥ
aṅgulīvivaracāriṇaṃ śaraṃ kurvatā nijagade yuyutsunā //
kṣatrajātam apakār i vairi me tan nihatya bahuśaḥ śamaṃ gataḥ
suptasarpa iva daṇḍaghaṭṭanād roṣito 'smi tava vikramaśravāt //
maithilasya dhanur anyapārthivais tvaṃ kilānamitapūrvam akṣaṇoḥ
tan niśamya bahavatā samarthaye vīryaśṛṅgam iva bhagnam ātmanaḥ //
anyadā jagati rāma ity ayaṃ śabda uccarita eva mām agāt
vrīḍam āvahati me sa saṃprati vyastavṛttir udayonmukhe tvayi //
bibhrato 'stram acale 'py akuṇṭhitaṃ dvau matau mama ripū samāgasau
homa - dhenu -haraṇāc ca haihayas tvaṃ ca irtim apahartum udyataḥ //
kṣatriyāntakaraṇo 'pi vikramas tena mām avati nājite tvayi
pāvakasya mahimā sa gaṇyate kakṣavaj jvalati sāgare 'pi yaḥ //
viddhi cātta balam ojasā harer aiśvaraṃ dhanur abhāji yat tvayā
khātamūlam anilo nadīrayaiḥ pātayaty api mṛdus taṭadrumam //
tan madīyam idam āyudhaṃ jyayā saṃgamayya saśaraṃ vikṛṣyatām
tiṣṭhatu pradhanam evam apy ahaṃ tulyabāhutarasā jitas tvayā //
kātaro 'si yadi v odgatārciṣā tarjitaḥ paraśudhārayā mama
jyā nighāta kaṭhināṅgulir vṛthā badhyatām abhayayācanāñjaliḥ //
evam uktavati bhīmadarśane bhārgave smitavikampitādharaḥ
taddhanurgrahaṇam eva rāghavaḥ pratyapadyata samartham uttaram //
pūrvajanmadhanuṣā samāgataḥ so 'timātra laghu darśano 'bhavat
kevalo 'pi subhago navāmbudaḥ kiṃ punas tridaśacāpalāñchitaḥ //
tena bhūminihitaikakoṭ i tat kārmukaṃ ca balinādhiropitam
niṣprabhaś ca ripur āsa bhūbhṛtāṃ dhūmaśeṣa iva dhūmaketanaḥ //
tāv ubhāv api paraspar a -sthitau vardhamānaparihīnatejasau
paśyati sma janatā dinātyaye pārvaṇau śaśidivākarāv iva //
taṃ kṛpāmṛdur avekṣya bhārgavaṃ rāghavaḥ skhalitavīryam ātmani
svaṃ ca saṃhitam amogh am āśugaṃ vyājahāra harasūnasaṃnibhaḥ //
na prahartum alam asmi nidayaṃ vipra ity abhibhavaty api tvayi
śaṃṣa kiṃ gatim anena pattriṇā hanmi lokam uta te makhārjitam //
pratyuvāca tam ṛṣir na tattvatas tvāṃ na vedmi puruṣaṃ purātanam
gāṃ gatasya tava dhāma vaiṣṇavaṃ kopito hy asi mayā didṛkṣuṇā //
bhasmasāt kṛtavataḥ pitṛdviṣaḥ pātra sāc ca vasudhāṃ sasāgarām
āhito jayaviparyayo 'pi me ślāghya eva parameṣṭhinā tvayā //
tad gatiṃ matimatāṃ varepsitāṃ puṇyatīrthagamanāya rakṣa me
pīḍayiṣyati na māṃ khilīkṛtā svargapaddhatir abhogalolupam //
pratyapadyata tatheti rāghavaḥ prāṅmukh aś ca visasarja sāyakam
bhārgavasya sukṛto 'pi so 'bhavat svargamārgaparigho duratyayaḥ //
rāghavo 'pi caraṇau taponidheḥ kṣamyatām iti vadan samaspṛṣat
nirjiteṣu tarasā tarasvināṃ śatruṣu praṇatir eva kīrtaye //
rājasatvam avadhūya mātṛkaṃ pitryam asmi gamitaḥ śamaṃ yadā
nanv aninditaphalo mama tvayā nigraho 'py ayam anugrahīkṛtaḥ //
sādhu yāmy aham avighnam astu te devakāryam upapādayiṣyataḥ
ūcivān iti vacaḥ salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajam ṛṣis tirodadhe //
svaṃ niveśya kila dhāma rāghave vaiṣṇavaṃ viditaviṣṇutejasi
svastidānam adhikṛtya cākṣayaṃ bhārgavo 'tha nijam āśramaṃ yayau //
tasmin gate vijayinaṃ parirabhya rāmaṃ snehād amanyata pitā punar eva jātam
tasyābhavat kṣaṇaśucaḥ paritoṣalābhaḥ kakṣāgnilaṅghitataror iva vṛṣṭipātaḥ //
atha pathi gamayitvā kḷparamy opakārye katicid avanipālaḥ śarvarīḥ śarvakalpah
puram aviśad ayodhyāṃ maithilīdarś anīnāṃ kuvalayitagavākṣāṃ locanair aṅganānām //
te 'pi tūrṇam avagamya śāmbhavam āsamāharaṇakarmatatparāḥ
svāṃ sakṣiptatikarkaśaṃ hi tac cikṣipur daśāarathātmajāgrataḥ //
Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0