Language

ENहिગુ
Scripture Library

Raghuvamsha · Chapter 11

11.1

kauśikena sa kila kṣitīśvaro rāmam adhvaravighātaśāntaye
kākapakṣadharam etya yācitas tejasāṃ hi na vayaḥ samīkṣyate //

11.2

kṛcchralabdham api labdhavarṇabhāk taṃ dideśa munaye salakṣmaṇam
apy asupraṇayināṃ raghoḥ kule na vyahanyata kadācid arthitā //

11.3

yāvad ādiśati pārthivas tayor nirgamāya puramārga satkriyām
tāvad āśu vidadhe marutsakhaiḥ sā sa puṣpajalavarṣibhir ghanaiḥ //

11.4

tau nideśakaraṇodyatau pitur dhanvinau caraṇayor nipetatuḥ
bhūpater api tayoḥ pravatsyator namrayor upari bāṣpabindavaḥ //

11.5

tau pitur nayanajena vāriṇā kiṃcidukṣitaśikhaṇḍ akāv ubhau
dhanvinau tam ṛṣim anvagacchatāṃ pauradṛṣṭikṛtamārgatoraṇau //

11.6

lakṣmaṇānucaram eva rāghavaṃ netum aicchad ṛṣir ity asau nṛpaḥ
āśiṣaṃ prayuyuje na vāhinīṃ sā hi rakṣaṇavidhau tayoḥ kṣamā //

11.6*

rejatuś ca sutarāṃ mahaujasaḥ kauśikasya padavīm anudrutau
uttarāṃ prati diśaṃ vivasvataḥ prasthitasya madhumādhavāv iva //

11.7

mātṛvargacaraṇaspṛṣau munes tau prapadya padavīṃ mahaujasaḥ
rejatur gativaśāt pravartinau bhāskarasya madhumādhavāv iva //

11.8

vīcilolabhujayos tayor gataṃ śaiśavāc capalam apy aśobhata
toyadāgama ivoddhyabhidyayor nāmadheyasadṛśaṃ viceṣṭitam //

11.9

tau balātibalayoḥ prabhāvato vidyayoḥ pathi munipradiṣṭayoḥ
mamlatur na maṇikuṭṭimocitau mātṛpārśvaparivart ināv iva //

11.10

pūrvavṛttakathitaiḥ purāvidaḥ sānujaḥ pitṛsakhasya rāghavaḥ
u hyamāna iva vāhanocitaḥ pādacāram api na vyabhāvayat //

11.11

tau sarāṃsi rasavadbhir ambubhiḥ kūjitaiḥ śrutisukhaiḥ patatriṇaḥ
vāyavaḥ surabhipuṣpareṇubhiś chāyayā ca jaladāḥ siṣevire //

11.12

nāmbhasāṃ kamala śobhināṃ tathā śākhināṃ na ca pariśramacchidām
darśanena laghunā yathā tayoḥ prītim āpur ubhayos tapasvinaḥ //

11.13

sthāṇudagdhavapuṣas tapovanaṃ prāpya dāśarathir āttakārmukaḥ
vigraheṇa madanasya cāruṇā so 'bhavat pratinidhir na karmaṇā //

11.14

tau suketusutayā khilīkṛte kauśikād viditaśāpayā pathi
ninyatuḥ sthalaniveśitātaṭanī līlayaiva dhanuṣī adhijyatām //

11.15

jyāniniādam atha gṛhṇatī tayoḥ prādurāsa bahūla kṣapā chaviḥ
tāḍakā calakapālakuṇḍalā kālikeva nibiḍā balākinī //

11.16

tīvravegadhuta mārgavṛkṣayā pretacīvaravasā svanograyā
abhyabhāvi bharatāgrajas tayā vātyayeva pitṛkānanotthayā //

11.17

udyataikabhujayaṣṭim āyatīṃ śroṇilambipuruṣāntramekhalām
tāṃ vilokya vanitāvadhe ghṛṇāṃ pattriṇā saha mumoca rāghavaḥ //

11.18

yac cakāra vivaraṃ śilāghane tāḍakorasi sa rāmasāyakaḥ
apraviṣṭaviṣayasya rakṣasāṃ dvāratām agamad antakasya tat //

11.19

bāṇabhinnahṛdayā nipetuṣī sā svakānabhuvaṃ na keval ām
viṣṭapatrayaparājayasthirāṃ rāvaṇaśriyam api vyakampayat //

11.20

rāmamanmathaśareṇa tāḍitā duḥsahena dṛdaye niśācarī
gandhavadrudhiracandanokṣitā jīviteśavasatiṃ jagāma sā //

11.21

nairṛtaghnam atha mantravan muneḥ prāpad astram avadānatoṣitāt
jyotir indhanaipāti bhāskarāt sūryakānta iva tāḍakāntakaḥ //

11.22

vāmanāśramapadaṃ tataḥ paraṃ pāvanaṃ śruam ṛṣer upeyivān
unmanāḥ prathamajanmaceṣṭitāny asmarann api babhūva rāghavaḥ //

11.23

āsasāda munir ātmanas tataḥ śiṣyavargaparikalpitārhaṇam
baddhapallavapuṭāñjalidrumaṃ darśan onmukha mṛgaṃ tapovanam //

11.24

tatra dīkṣitam ṛṣiṃ rakaṣatur vighnato daśarathātmajau śaraiḥ
lokam andhatamasāt kram oditau raśāmibhiḥ śaśidivākarāv iva //

11.25

vīkṣya vedim atha raktabindubhir bandhujīvapṛthubhiḥ pradūṣitām
saṃbhramo 'bhavad ap oḍhakarmaṇām ṛtvijāṃ cyutavikaṅkatasrucām //

11.26

unmukhaḥ sapadi lakṣmaṇāgrajo bāṇam āśrayamukhāt samuddharan
rakṣasāṃ balam apaśyad ambare gṛdhrapakṣapavaneritadhvajam //

11.27

tatra yāv adhipatī makhadviṣāṃ tau śaravyam akarot sa netarān
kiṃ mahoragavisarpivikramo rājileṣu garuḍaḥ pravartate //

11.28

so 'stram ugrajavam astrakovidaḥ saṃdadhe dhanuṣi vāyudaivatam
tena śailagurum apy apātayat pāṇḍupattram iva tāḍakāsutam //

11.29

yaḥ subāhur iti rākṣaso 'paras tatra tatra visasarpa māyayā
taṃ kṣurapraśakalīkṛtām kṛtī pattriṇāṃ vyabhajad āśramād bahiḥ //

11.30

ity apāstamakhavighnayos tayoḥ sāṃyugīnam abhinandya vikramam
ṛtvijaḥ kulapater yathākramaṃ vāg yatasya niravartayan kriyāḥ //

11.31

tau praṇāmacalakākapakṣakau bhrātarāv abhṛth āpluto muniḥ
āśiṣām anupadaṃ samaspṛśad darbhapāṭitatalena pāṇinā //

11.32

taṃ nyamantrayata saṃbhṛtakratur maithilaḥ sa mighilāṃ vrajan vaśī
rāghavāv api nināya bibhratau taddhanuḥśravaṇajaṃ kutūhalam //

11.33

taiḥ śiveṣu vasatir gatādhvabhiḥ sāyam āśramataruṣv agṛhyata
yeṣu dīrghatapasaḥ parigraho vāsavakṣaṇakalatratāṃ yayau //

11.34

pratyapadyata cir āya yat punaś cāru gautamavadhūḥ śilāmayī
svaṃ vapuḥ sa kila kilibiṣa cchidāṃ rāmapādarajasām anugrahaḥ //

11.35

rāghavānvitam upasthitaṃ muniṃ taṃ niśamya janako janeśvaraḥ
arthakāmasahitaṃ saparyayā deha baddham iva dharmam abhyagāt //

11.36

tau videhanagarīnivāsināṃ gāṃ gatāv iva divaḥ punarvasū
manyate sma pibatāṃ vilocanaiḥ pakṣmapātam api vañcanāṃ manaḥ //

11.37

yūpavaty avasite kiryāvidhau kālavit kuśikavaṃśavardhanaḥ
rāmam iṣvasanadarśanotsukaṃ maithilāya kathayāṃ bvabhūva saḥ //

11.38

tasya vīkṣya lalitaṃ vapuḥ śiśoḥ pārthivaḥ prathitavaṃśajanmanaḥ
svaṃ vicintya ca dhanur durānamaṃ pīḍito duhiṭśulkasaṃsthayā //

11.39

abravīc ca bhagavan mataṅgajair yad bṛhadbhir api karma duṣkaram
tatra nāham anumantum utsahe moghavṛtti kalabhasya ceṣṭitam //

11.40

hrepitā hi bahavo nareśvarās tena tāta dhanuṣā dhanurbhṛtaḥ
jyā nighāta kaṭhinatvaco bhujān svān vidhūya dhig iti pratasthire //

11.41

pratyuvāca tam ṛṣir niśamyatāṃ sārato 'yam atha vā kṛtaṃ girā
cāpa eva bhavato bhaviṣyati vyaktaśaktir aśanir girāv iva //

11.42

evam āptavacanāt sa pauruṣaṃ kākapakṣakadhare 'pi rāghave
śraddadhe tridaśagopamātrake dāhaśaktim iva kṛṣṇavartmani //

11.43

vyā dideśa gaṇ aḥ sa pārśvagān karmukābharaṇāya maithilaḥ
taijasaya dhanuṣaḥ pravṛttaye toyadān iva sahasralocanaḥ //

11.44

tat prasuptabhujagendrabhīṣaṇaṃ vīkṣya dāśarathir ādade dhanuḥ
vidrutakratumṛgānausāriṇaṃ yena bāṇam asṛjad vṛṣadhvajaḥ //

11.45

ātatajyam akarot sa saṃsadā vismayastimitanetram īkṣitaḥ
śailasāram api nātiyatnataḥ puṣpacāpam iva peśalaṃ smaraḥ //

11.46

bhajyamānam atimātrakarṣaṇāt tena vajraparuṣasvanaṃ dhanuḥ
bhārgavāya dṛḍhamanyave punaḥ kṣatram udyatam iti nyavedayat //

11.47

dṛṣṭasāram atha rudrakārmuke vīryaśulkam abhinandya maithilaḥ
rāghavāya tanayām ayonijāṃ rūpiṇīṃ śriyam iv a nyavedayat //

11.48

maithilaḥ sapadi satyasaṃgaro rāghavāya tanayām ayonijāṃ
saṃnidhau dyutimatas taponidher agnisākṣik a ivātisṛṣṭavān //

11.49

prāhiṇoc ca mahitaṃ mahādyutiḥ kosalādhipataye purodhasam
bhṛtyabhāvi duhituḥ parigrahād diśyatāṃ kulam idaṃ nimer iti //

11.49*

utsukaś ca sutadārakarmaṇā so 'bhavad gurur upāgataś ca tam
gautamasya tanayo 'nukūlavāk prārthitaṃ hi sukṛtām akālahṛt //

11.50

anviyeṣa sadṛśīṃ sa ca snuṣāṃ prāpa cainam anukūlavāg dvijaḥ
sadya eva sukṛtāṃ hi pacyate kalpavṛkṣa phala dharmi kāṅkṣitam //

11.51

tasya kalpitapuraskriyāvidheḥ śuśruvān vacanam agrajanmanaḥ
uccacāla valabhitasakho vaśī sainyareṇumuṣitārkadīdhitiḥ //

11.52

āsasāda mithilāṃ sa veṣṭayan piḍitopavanapādap āṃ balaiḥ
prītirodham asahiṣṭa sā purī strīva kāntaparibhogam āyatam //

11.53

tau sametya samay a sthitāv ubhau bhūpatī varuṇavāsavopamau
kanyakātanayakautukakriyāṃ svaprabhāvasadṛśīṃ vitenatuḥ //

11.54

pārthivīm udavahad raghūdvaho lakṣmaṇas tadanujām athormilām
yau tayor avarajau varaujasau tau kuśadhvajasute sumadhyame //

11.55

te caturthasahitās trayo babhuḥ sūnavo navavadhū parigrahāḥ
sāmadānavidhibheda vigrahāḥ siddhimanta iva tasya bhūpateḥ //

11.56

tā narādhipasutā nṛpātmajais te ca tābhir agaman kṛtārthatām
so 'bhavad varavadhūsamāgamaḥ pratyayaprakṛtiyogsaṃnibhaḥ //

11.57

evam āttaratir ātmasaṃbhavāṃs tān niveśya caturo 'pi tatra saḥ
adhvasu triṣu visṛṣṭamaithilaḥ svāṃ purīṃ daśaratho nyavartata //

11.58

tasya jātu marutaḥ pratīpagā vartma su dhavjatarupramāthinaḥ
cikliśur bhṛśatayā varūthinīm uttaṭā iva nadīrayāḥ sthalīm //

11.59

lakṣyate sma tadanantaraṃ ravir baddhabhīmapairveṣamaṇḍalaḥ
vainateyaśamitasya bhogino bhogaveṣṭita iva cyuto maṇiḥ //

11.60

śyenapakṣaparidhūsarālakāḥ sāṃdhyamegharudhirārdravāsasaḥ
aṅganā iva rajasvalā diśo no babhūvur avalokanakṣamāḥ //

11.61

bhāskaraś ca diśam adhyuvāsa yāṃ tāṃ śritāḥ pratibhayaṃ vavāśire
kṣatraśoṇitapitṛkriyocitaṃ codayantya iva bhārgavaṃ śivāḥ //

11.62

tat pratīpapavanād i vaikṛtaṃ prekṣya śāntim adhikṛtya kṛtyavit
anvayuṅkta gurum īśvaraḥ kṣiteḥ svantam ity alaghayat sa tadvyathām //

11.63

tejasaḥ sapadi rāśir utthitaḥ prādurāsa kila vāhinīmukhe
yaḥ pramṛjya nayanāni sainikair lakṣaṇīyapuruṣākṛtiś cirāt //

11.64

pitryam aṃśam upavītalakṣaṇaṃ mātṛkaṃ ca dhanur ūrjitaṃ dadhat
yaḥ sasoma iva gharmadīdhitiḥ sadvijihva iva candanadrumaḥ //

11.65

yena roṣaparuṣātmanaḥ pituḥ śāsane sthibhido 'pi tasthuṣā
vepamānajananīśiraśchidā prāg ajīyata ghṛṇā tato mahī //

11.66

akṣabhījavalayena nibabhau dakṣiṇaśravaṇa saṃsthitena yaḥ
kṣatriyāntakaraṇaikaviṃśater vyājapūrvagaṇanām ivodvahan //

11.67

taṃ pitur vadhabhavena manyunā rājavaṃśanidhanāya dīkṣitam
bālasūnur avalokya bhārgavaṃ svāṃ daśāṃ ca viṣasāda pārthivaḥ //

11.68

rāmanāma iti tulyam ātmaje vartamānam ahite ca dāruṇe
hṛdyam asya bhayadāyi cābhavad ratnajātam iva hārasarpayoḥ //

11.69

arghyam arghyam iti vādinaṃ nṛpaṃ so 'n avekṣya bharatāgrajo yataḥ
kṣatrakopadahanārciṣaṃ tataḥ saṃdadhe dṛśam udagratārak ām //

11.70

tena kārmuka niṣakta muṣṭinā rāghavo vigatabhīḥ purogataḥ
aṅgulīvivaracāriṇaṃ śaraṃ kurvatā nijagade yuyutsunā //

11.71

kṣatrajātam apakār i vairi me tan nihatya bahuśaḥ śamaṃ gataḥ
suptasarpa iva daṇḍaghaṭṭanād roṣito 'smi tava vikramaśravāt //

11.72

maithilasya dhanur anyapārthivais tvaṃ kilānamitapūrvam akṣaṇoḥ
tan niśamya bahavatā samarthaye vīryaśṛṅgam iva bhagnam ātmanaḥ //

11.73

anyadā jagati rāma ity ayaṃ śabda uccarita eva mām agāt
vrīḍam āvahati me sa saṃprati vyastavṛttir udayonmukhe tvayi //

11.74

bibhrato 'stram acale 'py akuṇṭhitaṃ dvau matau mama ripū samāgasau
homa - dhenu -haraṇāc ca haihayas tvaṃ ca irtim apahartum udyataḥ //

11.75

kṣatriyāntakaraṇo 'pi vikramas tena mām avati nājite tvayi
pāvakasya mahimā sa gaṇyate kakṣavaj jvalati sāgare 'pi yaḥ //

11.76

viddhi cātta balam ojasā harer aiśvaraṃ dhanur abhāji yat tvayā
khātamūlam anilo nadīrayaiḥ pātayaty api mṛdus taṭadrumam //

11.77

tan madīyam idam āyudhaṃ jyayā saṃgamayya saśaraṃ vikṛṣyatām
tiṣṭhatu pradhanam evam apy ahaṃ tulyabāhutarasā jitas tvayā //

11.78

kātaro 'si yadi v odgatārciṣā tarjitaḥ paraśudhārayā mama
jyā nighāta kaṭhināṅgulir vṛthā badhyatām abhayayācanāñjaliḥ //

11.79

evam uktavati bhīmadarśane bhārgave smitavikampitādharaḥ
taddhanurgrahaṇam eva rāghavaḥ pratyapadyata samartham uttaram //

11.80

pūrvajanmadhanuṣā samāgataḥ so 'timātra laghu darśano 'bhavat
kevalo 'pi subhago navāmbudaḥ kiṃ punas tridaśacāpalāñchitaḥ //

11.81

tena bhūminihitaikakoṭ i tat kārmukaṃ ca balinādhiropitam
niṣprabhaś ca ripur āsa bhūbhṛtāṃ dhūmaśeṣa iva dhūmaketanaḥ //

11.82

tāv ubhāv api paraspar a -sthitau vardhamānaparihīnatejasau
paśyati sma janatā dinātyaye pārvaṇau śaśidivākarāv iva //

11.83

taṃ kṛpāmṛdur avekṣya bhārgavaṃ rāghavaḥ skhalitavīryam ātmani
svaṃ ca saṃhitam amogh am āśugaṃ vyājahāra harasūnasaṃnibhaḥ //

11.84

na prahartum alam asmi nidayaṃ vipra ity abhibhavaty api tvayi
śaṃṣa kiṃ gatim anena pattriṇā hanmi lokam uta te makhārjitam //

11.85

pratyuvāca tam ṛṣir na tattvatas tvāṃ na vedmi puruṣaṃ purātanam
gāṃ gatasya tava dhāma vaiṣṇavaṃ kopito hy asi mayā didṛkṣuṇā //

11.86

bhasmasāt kṛtavataḥ pitṛdviṣaḥ pātra sāc ca vasudhāṃ sasāgarām
āhito jayaviparyayo 'pi me ślāghya eva parameṣṭhinā tvayā //

11.87

tad gatiṃ matimatāṃ varepsitāṃ puṇyatīrthagamanāya rakṣa me
pīḍayiṣyati na māṃ khilīkṛtā svargapaddhatir abhogalolupam //

11.88

pratyapadyata tatheti rāghavaḥ prāṅmukh aś ca visasarja sāyakam
bhārgavasya sukṛto 'pi so 'bhavat svargamārgaparigho duratyayaḥ //

11.89

rāghavo 'pi caraṇau taponidheḥ kṣamyatām iti vadan samaspṛṣat
nirjiteṣu tarasā tarasvināṃ śatruṣu praṇatir eva kīrtaye //

11.90

rājasatvam avadhūya mātṛkaṃ pitryam asmi gamitaḥ śamaṃ yadā
nanv aninditaphalo mama tvayā nigraho 'py ayam anugrahīkṛtaḥ //

11.91

sādhu yāmy aham avighnam astu te devakāryam upapādayiṣyataḥ
ūcivān iti vacaḥ salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajam ṛṣis tirodadhe //

11.91*

svaṃ niveśya kila dhāma rāghave vaiṣṇavaṃ viditaviṣṇutejasi
svastidānam adhikṛtya cākṣayaṃ bhārgavo 'tha nijam āśramaṃ yayau //

11.92

tasmin gate vijayinaṃ parirabhya rāmaṃ snehād amanyata pitā punar eva jātam
tasyābhavat kṣaṇaśucaḥ paritoṣalābhaḥ kakṣāgnilaṅghitataror iva vṛṣṭipātaḥ //

11.93

atha pathi gamayitvā kḷparamy opakārye katicid avanipālaḥ śarvarīḥ śarvakalpah
puram aviśad ayodhyāṃ maithilīdarś anīnāṃ kuvalayitagavākṣāṃ locanair aṅganānām //

11.43*

te 'pi tūrṇam avagamya śāmbhavam āsamāharaṇakarmatatparāḥ
svāṃ sakṣiptatikarkaśaṃ hi tac cikṣipur daśāarathātmajāgrataḥ //

Original text: Raghuvaṃśa · Edition: A. Scharpé: Kalidasa Lexicon, Vol. 1, Brugge 1964 (Rijksuniversiteit te Gent, Werken uitgegeven door de Faculteit van de Letteren en Wijsbegeerte, 134) · Data entry n.n. · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc