રઘુવંશ · અધ્યાય 10

પૃથિવીં શાસતસ્ તસ્ય પાકશાસનતેજસઃ
કિંચિદૂનમ્ અનૂનર્દ્ધેઃ શરદામ્ અયુતં યયૌ ॥

ન ચોપલેભે પૂર્વેષામ્ ઋણનિર્મોક્ષસાધનમ્
સુતાભિધાનં સ જ્યોતિઃ શરદામ્ અયુતં યયૌ ॥

મનોર્ વંશશ્ ચિરં તસ્મિન્ન્ અનભિવ્યક્તસંતતિઃ
નિમજ્જ્ય પુનર્ ઉત્થાસ્યન્ નદઃ શોણ ઇવાભવત્ ॥

અતિષ્ઠત્ પ્રત્યયાપેક્ષ -સંતતિઃ સ ચિરં નૃપઃ
પ્રાઙ્ મન્થાદ્ અનભિવ્યક્ત -રત્નોત્પત્તિર્ ઇવાર્ણવઃ ॥

ઋષ્યશૃઙ્ગાદયસ્ તસ્ય સન્તઃ સંતાનકાઙ્ક્ષિણઃ
આરેભિરે જિત્ આત્માનઃ પુત્રીયામ્ ઇષ્ટિમ્ ઋત્વિજઃ ॥

તસ્મિન્ન્ અવસરે દેવાઃ પૌલસ્ત્યોપપ્લુતા હરિમ્
અભિજગ્મુર્ નિદાઘાર્તાશ્ છાયાવૃક્ષમ્ ઇવાધ્વગાઃ ॥

તે ચ પ્રાપુર્ ઉદન્વતં બુબુધે ચાદિપૂરુષઃ
અવ્યાક્ષેપો ભવિષ્યન્ત્યાઃ કાર્યસિદ્ધેર્ હિ લક્ષણમ્ ॥

ભોગિભોગાદનાસીનં દદૃશુસ્ તં દિવૌકસઃ
તત્ફણામણ્ડલોદર્ચિર્ -મણિદ્યોતિતવિગ્રહમ્ ॥

શ્રિયઃ પદ્મનિષણ્ણાયાઃ ક્ષૌમાન્તરિતમેખલે
અઙ્કે નિક્ષિપ્તચરણમ્ આસ્તીર્ણકરપલ્લવે ॥

પ્રબુદ્ધપુણ્ડરીકાક્ષં બાલાતપનિભાંશુકમ્
દિવસં શારદમ્ ઇવ પ્રારમ્ભસુખદર્શનમ્ ॥

પ્રભાનુલિપ્તશ્રીવત્સં લક્ષ્મીવિભ્રમદર્પણમ્
કૌત્સુભાખ્યમ્ અપાં સારં બિભ્રાણં બૃહતોરસા ॥

બાહુભિર્ વિટપાકારૈર્ દિવ્યાભરણભૂષિતૈઃ
આવિર્ભૂતમ્ અપાં મધ્ય્ એ પારિજાતમ્ ઇવાપરમ્ ॥

દૈત્યસ્ત્રી ગણ્ડ લેખાનાં મદ્ અરાગ વિલોપિભિઃ
હેતિભિશ્ ચેતનાવદ્ભિર્ ઉદીરિતજયસ્વનમ્ ॥

મુક્તશેષવિરોધેન કુલિશવ્રણલક્ષ્મણા
ઉપસ્થિતં પ્રાઞ્જલિના વિનીતેન ગરુત્મતા ॥

યોગનિદ્રાન્તવિશદૈઃ પાવનૈર્ અવલોકનૈઃ
ભૃગ્વાદીન્ અનુગૃહ્ણન્તં સૌખ શાયનિકાન્ ઋષીન્ ॥

પ્રણિપત્ય સુરાસ્ તસ્મૈ શમયિત્રે સુરદ્વિષામ્
અથૈનં તુષ્ટુવુઃ સ્તુત્યમ્ અવાઙ્મનસગોચરમ્ ॥

નમો વિશ્વસૃજે પૂર્વં વિશ્વં તદનુ બિભ્રતે
અથ વિશ્વસ્ય સંહર્ત્રે તુભ્યં ત્રેધાસ્થિતાત્મને ॥

રસાન્તરાણ્ય્ એકરસં યથા દિવ્યં પયો ઽશ્નુતે
દેશે દેશે ગુણેષ્વ્ એવમ્ અવસ્થાસ્ ત્વમ્ અવિક્રિયઃ ॥

અમેયો મિતલોકસ્ ત્વમ્ અનર્થી પ્રાર્થનાવહઃ
અજિતો જિષ્ણુર્ અત્યન્તમ્ અવ્યક્તો વ્યક્તકારણમ્ ॥

એકઃ કારણતસ્ તાં તામ્ અવસ્થાં પ્રતિપદ્યસે
નાનાત્વં રાગસંયોગાત્ સ્ફ્ અ ટિકસ્ય્ઽએવ તે સ્મૃતમ્ ॥

હૃદયસ્થમ્ અનાસન્નમ્ અકામં ત્વાં તપસ્વિનમ્
દયાલુમ્ અનઘ સ્પૃષ્ટં પુરાણમ્ અજરં વિદુઃ ॥

સર્વજ્ઞસ્ ત્વમ્ અવિજ્ઞાતઃ સર્વયોનિસ્ ત્વમ્ આત્મભૂઃ
સર્વપ્રભુર્ અનીશસ્ ત્વમ્ એકસ્ ત્વં સર્વરૂપભાક્ ॥

સપ્તસામોપગીતં ત્વાં સપ્તાર્ણવજલેશયમ્
સપ્તાર્ચિર્મુખમ્ આ ચખ્યુઃ સપ્તલોકૈકસંશ્રયમ્ ॥

ચતુર્વર્ગફલં જ્ઞાનં કાલાવસ્થ્ આ ચતુર્યુગ્ આ
ચતુર્વર્ણમયો લોકસ્ ત્વત્તઃ સર્વં ચતુર્મુખાત્ ॥

અભ્યાસનિગૃહીતેન મનસા હૃદયાશ્રયમ્
જ્યોતિર્મયં વિચિન્વન્તિ યોગિનસ્ ત્વાં વિમુક્તયે ॥

અજસ્ય ગૃહ્ણતો જન્મ નિરીહસ્ય હતદ્વિષઃ
સ્વપતો જાગરૂકસ્ય યાથ્ આત્મ્યં વેદ કસ્ તવ ॥

શબ્દાદીન્ વિષયાન્ ભોક્તું ચરિતું દુશ્ચરં તપઃ
પર્યાપ્તો ઽસિ પ્રજાઃ પાતુમ્ ઔદાસીન્યેન વર્તિતુમ્ ॥

બહુધાપ્ય્ આગમૈર્ ભિન્નાઃ પન્થાનઃ સિદ્ધિહેતવઃ
ત્વય્ય્ એવ નિપતન્ત્ય્ ઓઘા જાહ્નવીયા ઇવાર્ણવે ॥

ત્વય્ય્ આવેશિતચિત્તાનાં ત્વત્સમર્પિતકર્મણામ્
ગતિસ્ ત્વં વીતરાગાણામ્ અભૂયઃસંનિવૃત્તયે ॥

પ્રત્યક્ષો ઽપ્ય્ અપરિચ્છેદ્યો મહ્યાદિર્ મહિમા તવ
આપ્તવાગનુમાનાભ્યાં સાધ્યં ત્વાં પ્રતિ કા કથા ॥

કેવલં સ્મરણેન્ ઐવ પુનાસિ પુરુષં યતઃ
અનેન વૃત્તયઃ શેષા નિવેદિતફલાસ્ ત્વયિ ॥

ઉદધેર્ ઇવ રત્નાનિ તેજાંસીવ વિવસ્વતઃ
સ્તુતિભ્યો વ્યતિરિચ્યન્તે દૂર્ એણ ચરિતાનિ તે ॥

અનવાપ્તમ્ અવાપ્તવ્યં ન તે કિં ચન વિદ્યતે
લોકાનુગ્રહ એવૈકો હેતુસ્ તે જન્મકરમણોઃ ॥

મહિમાનં યદ્ ઉત્કીર્ત્ય તવ સંહ્રિયતે વચઃ
શ્રમેણ તદ્ અશક્ત્યા વા ન ગુણાનામ્ ઇયત્તયા ॥

ઇતિ પ્રસાદયામ્ આસુસ્ તવ સંહ્રિયતે વચઃ
ભૂતાર્થવ્યાહૃતિઃ સા હિ ન સ્તુતિઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥

તસ્મૈ કુશલસંપ્રશ્ન -વ્યઞ્જિતપ્રીતયે સુરાઃ
ભયમ્ અપ્રલયોદ્વેલાદ્ આ ચખ્યુર્ નૈરૃતોદધેઃ ॥

અથ વેલાસમાસન્ન -શૈલરન્ધ્રાનુ નાદિના
સ્વરેણોવાચ ભગવાન્ પરિભૂતાર્ણવધ્વનિઃ ॥

પુરાણસ્ય કવેસ્ તસ્ય વર્ણસ્થાનસમીરિતા
બભૂવ કૃત સંસ્કારા ચરિતાર્થૈવ ભારતી ॥

બભૌ સ દશનજ્યોત્સ્ના સા વિભોર્ વદનોદ્ગતા
નિર્યાતશેષા ચરણાદ્ ગઙ્ગેવોર્ધ્વપ્રવર્ત્ ઇની ॥

જાને વો રક્ષસાક્રાન્તાવ્ અનુભાવપરાક્રમૌ
અઙ્ગિનાં તમસેવોભૌ ગુણૌ પ્રથ્મમધ્યમૌ ॥

વિદિતં તપ્યમાનં ચ તેન મે ભુવન્ત્રયમ્
અકામોપનતેનેવ સાધોર્ હૃદયમ્ એનસા ॥

કાર્યેષુ ચૈકકાર્યત્વાદ્ અભ્યર્થ્યો ઽસ્મિ ન વજ્રિણા
સ્વયમ્ એવ હિ વાતો ઽગ્નેઃ સારથ્યં પ્રતિપદ્યતે ॥

સ્વાસિધારાપરિહૃતઃ કામં ચક્રસ્ય તેન મે
સ્થાપિતો દશમો મૂર્ધા લવ્ય્ આંશ ઇવ રક્ષસા ॥

સ્રષ્ટુર્ વરાતિસર્ગાત્ તુ મયા તસ્ય દુરાત્મનઃ
અત્યારૂઢં રિપોઃ સોઢં ચન્દનેવ ભોગિનઃ ॥

ધાતારં તપસા પ્રીતં યયાચે સ હિ રાક્ષસઃ
દૈવાત્ સર્ગાદ્ અવધ્યત્વં મર્ત્યેષ્વ્ આસ્થાપરાઙ્મુખઃ ॥

સો ઽહં દાશરથિર્ ભૂત્વા રણભૂમેર્ બલિક્ષમમ્
કરિષ્યામિ શરૈસ્ તીક્ષ્ણૈસ્ તચ્છિરઃકમલોચ્ચયમ્ ॥

અચિરાદ્ વજ્વભિર્ ભાગં કલ્પિતં વિધિવત્ પુનઃ
માયાવિભિર્ અનાલીઢમ્ આદાસ્યધ્વે મિશાચરૈઃ ॥

વૈમાનિકાઃ પુણ્યકૃતસ્ ત્યજન્તુ મરુતાં પથિ
પુષ્પકાલોકસંક્ષોભં મેઘાવરણતત્પરાઃ ॥

મોષ્યધ્વે સ્વર્ગ બન્દીનાં વેણીબન્ધાન્ અદૂષિતાન્
શાપયન્ત્રિતપૌલસ્ત્ય -બલાત્કારકચગ્રહૈઃ ॥

રાવણાવગ્રહક્લાન્તમ્ ઇતિ વાગમૃતેન સઃ
અભિવૃષ્ય મરુત્સસ્યં કૃષ્ણમેઘસ્ તિરોદધે ॥

પુરુહૂતપ્રભૃતયઃ સુરકાર્યોદ્યતં સુરાઃ
અંશૈર્ અનુયયુર્ વિષ્ણું પુષ્પૈર્ વાયુમ્ ઇવ દ્રુમાઃ ॥

અથ તસ્ય વિશાંપત્યુર્ અન્તે કામ્યસ્ય કર્મણઃ
પુરુષઃ પ્રબભૂવાગ્નેર્ વિસ્મયેન સહર્ત્વિજામ્ ॥

હેમપાત્ર્ અગતં દોર્ભ્યામ્ આદધાનઃ પયશ્ચરુમ્
અનુપ્રવેશાદ્ આદ્યસ્ય પુંસસ્ તેનાપિ દુર્વહમ્ ॥

પ્રાજાપત્યોપનીતં તદ્ (?) અન્નં પ્રત્યગ્રહીન્ નૃપઃ
વૃષેવ પયસાં સારમ્ આવિષ્કૃતમ્ ઉદન્વતા ॥

અનેન કથિતા રાજ્ઞો ગુણાસ્ તસ્યાન્યદુર્લભાઃ
પ્રસૂતિં ચકમે તસ્મિંસ્ ત્રૈલોક્યપ્રભવો ઽપિ યત્ ॥

સ તેજો વૈશ્નવં પત્ન્યોર્ વિભેજે ચરુસંજ્ઞિતમ્
દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પ્રત્યગ્રમ્ અહર્પતિર્ ઇવાતપમ્ ॥

અર્ચિતા તસ્ય કૌસલ્યા પ્રિયા કેકયવંશજા
અતઃ સંભાવિતાં તાભ્યાં સુમિત્રામ્ ઐચ્છદ્ ઈશ્વરઃ ॥

તે બહુજ્ઞસ્ય ચિત્તજ્ઞે પત્ન્યૌ પત્યુર્ મહીષિત્ અઃ
ચરોર્ અર્ધાર્ધભાગાભ્યાં તામ્ અયોજયતામ્ ઉભે ॥

સા પિ પ્રણયવત્ય્ આસીત્ સપત્ન્યોર્ ઉભયોર્ અપિ
ભ્રમરી વારણસ્યેવ મદનિસ્યન્દ લેખયોઃ ॥

તાભિર્ ગર્ભઃ પ્રજાભૂત્યૈ દધ્રે દેવાંશસમ્ભવઃ
સૌરીભિર્ ઇવ નાડીભિર્ અમૃતાખ્યાભિર્ અમ્મયઃ ॥

સમમ્ આપન્નસત્ત્વાસ્ તા રેજુર્ આપાણ્ડુરત્વિષઃ
અન્તર્ગતફલારમ્ભાઃ સસ્યાનામ્ ઇવ સંપદઃ ॥

ગુપ્તં દદૃશુર્ આત્માનં સર્વાઃ સ્વપ્નેષુ વામનૈઃ
જલજાસિગદાશાર્ઙ્ગ -ચક્રલાઞ્છિતમૂર્તિભિઃ ॥

હેમ પક્ષ પ્રભાજાલં ગગને ચ વિતન્વતા
ઉહ્યન્તે સ્મ સુપર્ણેન વેગાકૃષ્ટપયોમુચા ॥

બિભ્રત્યા કૌસ્તુભ્ અં ન્યાસં સ્તનાન્તરવિલમ્બ્ ઇનમ્
પર્યુપાસ્યન્ત લક્ષ્મ્યા ચ પદ્મવ્યજનહસ્તયા ॥

કૃતાભિષેકૈર્ દિવ્યાયાં ત્રિસ્રોતસિ ચ સપ્તભિઃ
બ્રહ્મ ર્ષિભિઃ પરં બ્રહ્મ ગૃણધ્બિર્ ઉપતસ્થિરે ॥

તાભ્યસ્ તથાવિધાન્ સ્વપ્નાઞ્ છ્રુત્વા પ્રીતો હિ પાર્થિવઃ
મેને પરાર્ધ્યમ્ આત્માનં ગુરુત્વેન જગ્દ્ગુરોઃ ॥

વિભક્તાત્મા વિભુસ્ તાસામ્ એકઃ કુષિષ્વ્ અનેકધા
ઉવાસ પ્રતિમાચન્દ્રઃ પ્રસન્નાનામ્ અપામ્ ઇવ ॥

અથ્ આગ્ર મહિષી રાજ્ઞઃ પ્રસૂતિસમયે સતી
પુત્રં તમોઽપહં લેભે નક્તં જ્યોતિર્ ઇવૌષધિઃ ॥

રામ ઇત્ય્ અભિરામેણ તેન્ આપ્રતિમ તેજસા
નામધેયં ગુરુશ્ ચક્રે જગત્પ્રથમમઙ્ગલમ્ ॥

રઘુવંશપ્રદીપેન તેન્ આપ્રતિમ તેજસા
રક્ષાગૃહગતા દીપાઃ પ્રત્યાદિષ્ટ ઇવાભવન્ ॥

શય્યાગતેન રામેણ માતા શાતોદરી બભૌ
સૈકતામ્ભોજબલિના જાહ્નવીવ શરત્કૃશા ॥

કૈકેય્યાસ્ તનયો જજ્ઞે ભરતો નામ શીલ વાન્
જનયિત્રીમ્ અલંચક્રે યઃ પ્રશ્રય ઇવ શ્રિયમ્ ॥

સુતૌ લક્ષ્મણશત્રુઘ્નૌ સુમિત્રા સુષુવે યમૌ
સમ્યગ્ આગમિતા વિદ્યા પ્રબોધવિનયાવ્ ઇવ ॥

નિર્દોષમ્ અભવત્ સર્વમ્ આવિષ્કૃતગુણં જગત્
અન્વગાદ્ ઇવ હિ સ્વર્ગો ગાં ગતં પુરુષોત્તમમ્ ॥

તસ્યોદયે ચતુર્મૂર્તેઃ પૌલસ્ત્યચકિતેશ્વરાઃ
વિરજસ્કૈર્ નભસ્વદ્ભિર્ દિશ ઉચ્છ્વસિતા ઇવ ॥

કૃશાનુર્ અપધૂમત્વાત્ પ્રસન્નત્વાત્ પ્રભા કરઃ
રક્ષિવિપ્રકૃતાવ્ આસ્તામ્ અપવિદ્ધશુચાવ્ ઇવ ॥

દશાનનકિરીટેભ્યસ્ તત્ક્ષણં રાક્ષસશ્રિયઃ
મણિવ્યાજેન પર્યસ્તાઃ પૃથિવ્યામ્ અશ્રુબિન્દવઃ ॥

પુત્રજન્મપ્રવેશ્ યાનાં તૂર્યાણામ્ તસ્ય પુત્રિણઃ
આરમ્ભં પ્રથમં ચક્રુર્ દેવધુન્દુભયો દિવિ ॥

સંતાનકમયી વૃષ્ટિર્ ભવને ચાસ્ય પેતુષી
સમઙ્ગલોપચારાણાં સૈવાદિરચનાભવત્ ॥

કુમારાઃ કૃતસંસ્કારાસ્ તે ધાત્રિ સ્તન્ય પાયિનઃ
આનન્દેનાગ્રજેનેવ સમં વવૃધિરે પિતુઃ ॥

સ્વાભાવિકં વિનીતત્વં તેષં વિનયકર્મણ્ આ
મુમૂર્છ સહજં તેજો હવિષેવ હવિર્ભુજામ્ ॥

પરસ્પરાવિરુદ્ધાસ્ તે તદ્ રઘોર્ અનઘં કુલમ્
અલમ્ ઉદ્દ્યોતયામ્ આસુર્ દેવારણ્યમ્ ઇવર્તવઃ ॥

સમાને ઽપિ હિ સૌભ્રાત્રે યથોભૌ રામલક્ષ્મણૌ
તથા ભરતશત્રુઘ્નૌ પ્રીત્યા દ્વન્દ્વં બભૂવતુઃ ॥

તેષાં દ્વયોર્ દ્વયોર્ ઐક્યં બિભિદે ન કદાચન
યથા વાયુવિભાવસ્વોર્ યથા ચન્દ્રસમુદ્રયોઃ ॥

તે પ્રજાનાં પ્રજાનાથાસ્ તેજસા પ્રશ્રયેણ ચ
મનો જહ્રુર્ નિદાઘાન્તે શ્યામાભ્રા દિવસા ઇવ ॥

સ ચતુર્ધા બભૌ વ્યસ્તઃ પ્રસવઃ પૃથિવીપતેઃ
ધર્માર્થકામમોક્ષાણામ્ અવતાર ઇવાઙ્ગ ભાક્ ॥

ગુણૈર્ આરાધયામ્ આસુસ્ તે ગુરું ગુરુવત્સલાઃ
તમ્ એવ ચતુર્નતેશં રત્નૈર્ ઇવ મહાર્ણવાઃ ॥

સુરગજ ઇવ દન્તૈર્ ભગ્નદૈત્યાસિધારૈર્ નય ઇવ પણબન્ધવ્યક્તયોગૈર્ ઉપાયૈઃ
હરિર્ ઇવ યુગદીર્ઘૈર્ દોર્ભિર્ અંષૈસ્ તદીયૈઃ પતિર્ અવનિપતીનાં તૈશ્ ચકાશે ॥

નમસ્ ત્રિમૂર્તયે તુભ્યં ગુણત્રયવિભાગાય
પ્રાક્ સૃષ્ટે[ઃ] કેવલાત્મને પશ્ચાદ્ ભદ્[ર્]અમ્ ઉપેયુષે ॥