Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Chapter 5
|| iti raghuvaṃśe mahākāvye caturthaḥ sargaḥ ||
tamadhvare viśvajiti kṣitīśaṃ niḥśeṣaviśrāṇitakośajātam /
upāttavidyo gurudakṣiṇārthī kautsaḥ prapede varatantuśiṣyaḥ
sa mṛṇmaye vītahiraṇmayatvātpātre nidhāyārghyamanarghaśīlaḥ /
śrutaprakāśaṃ yaśasā prakāśaḥ pratyujjagāmātithimātitheyaḥ
tamarcayitvā vidhivadvidhijñastapodhanaṃ mānadhanāgrayāyī /
kṛtāñjaliḥ kṛtyavicāradakṣo viśāmpatirviṣṭarabhājamāha
apyagraṇīrmantrakṛtāmṛṣīṇāṃ kuśāgrabuddhe kuśalī guruste /
yatastvayā jñānamaśeṣamāptaṃ caitanyamugrādiva dīkṣitena
kāyena vācā manasā ca taptaṃ yadvajriṇo dhairyaviparyayāya /
āpādyate na vyayamantarāyaiḥ kaccinmaharṣestrividhaṃ tapastat
ādhārabandhapramukhaiḥ prayatnaiḥ saṃvardhitānāṃ sutanirviśeṣam /
kaccinna vāyvādirupaplavo vaḥ śramacchidāmāśramapādapānām
kriyānimitteṣvapi vatsalatvādabhagnakāmā munibhiḥ kuśeṣu /
tadaṅkaśayyācyutanābhinālā kaccinmṛgīṇāmanaghā prasūtiḥ
nirvartyate yairniyamābhiṣeko yato nivāpāñjalayaḥ pitṚṇām /
tānyuñchaṣaṣṭhāṅkitasaikatāni śivāni vastīrthajalāni kaccit
nīvārapākādi kaḍaṅgarīyairāmṛṣyate jānapadairna kaccit /
kālopapannātithibhāgadheyaṃ vanyaṃ śarīrasthitisādhanaṃ vaḥ
api prasannena maharṣiṇā tvaṃ samyagvinīyānumato gṛhāya /
kālo hyayaṃ saṅkramituṃ dvitīyaṃ sarvopakārakṣamamāśramaṃ te
tavārhato nābhigamena tṛptaṃ mano niyogakriyayotsukaṃ me /
apyājñayā śāsiturātmanā vā prāpto 'si sambhāvayituṃ vanānmām
ityarghyapātrānumitavyayasya raghorudārāmapi gāṃ niśamya /
svārthopapattiṃ prati durbalāśaḥ pratyāha kautsastamapetakutsam
sarvatra no vārttamavaihi rājannāthe kutastvayyaśubhaṃ prajānām /
sūrye tapatyāvaraṇāya dṛṣṭeḥ kalpeta lokasya kathaṃ tamisrā
bhaktiḥ pratīkṣyeṣu kulocitā te pūrvānmahābhāgatayātiśeṣe /
vyapetakālastvahamabhyupetastvāmarthibhāvāditi me viṣādaḥ
śarīramātreṇa narendra tiṣṭhannābhāsi tīrthapratipāditarddhiḥ /
āraṇyakopāttaphalaprasūtiḥ stambena nīvāra ivāvaśiṣṭaḥ
sthāne bhavānekanarādhipaḥ san akiñcanatvaṃ makhajaṃ vyanakti /
paryāyapītasya surairhimāṃśoḥ kalākṣayaḥ ślāghyataro hi vṛddheḥ
tadanyatastāvadananyakāryo gurvarthamāhartumahaṃ yatiṣye /
svastyastu te nirgalitāmbugarbhaṃ śaradghanaṃ nārdati cātako 'pi
etāvaduktvā pratiyātukāmaṃ śiṣyaṃ maharṣernṛpatirniṣidhya /
kiṃ vastu vidvangurave pradeyaṃ tvayā kiyadveti tamanvayuṅkta
tato yathāvadvihitādhvarāya tasmai smayāveśavivarjitāya /
varṇāśramāṇāṃ gurave sa varṇī vicakṣaṇaḥ prastutamācacakṣe
avāptavidyena mayā maharṣirvijñāpito 'bhūdgurudakṣiṇāyai /
sa me cirādaskhalitopacārāṃ tāṃ bhaktimevāgaṇayatpurastāt
nirbandhasañjātaruṣātha kārśyamacintayitvā guruṇāhamuktaḥ /
vittasya vidyāparisaṅkhyayā me koṭīścatasro daśa cāhareti
so 'haṃ saparyāvidhibhājanena matvā bhavantaṃ prabhuśabdaśeṣam /
abhyutsahe samprati noparoddhumalpetaratvācchrutaniṣkrayasya
itthaṃ dvijena dvijarājakāntirāvedito vedavidāṃ vareṇa /
enonivṛttendriyavṛttirenaṃ jagāda bhūyo jagadekanāthaḥ
gurvarthamarthī śrutapāradṛśvā raghoḥ sakāśādanavāptakāmaḥ /
gato vadanyāntaramityayaṃ me mā bhūtparīvādanavāvatāraḥ
sa tvaṃ prayaste mahito madīye vasaṃścaturtho 'gnirivāgnyagāre /
dvitrāṇyahānyarhasi soḍhumarhanyāvadyate sādhayituṃ tvadartham
tatheti tasyāvitathaṃ pratītaḥ pratyagrahītsaṅgaramagryajanmā /
gāmāttasārāṃ raghurapyavekṣya niṣkraṣṭumarthaṃ cakame kuverāt
vasiṣṭhamantrokṣaṇajātprabhāvādudanvadākāśamahīdhareṣu /
marutsakhasyeva balāhakasya gatirvijaghne na hi tadrathasya
athādhiśiśye prayataḥ pradoṣe rathaṃ raghuḥ kalpitamastragarbham /
sāmantasambhāvanayaiva dhīraḥ kailāsanāthaṃ tarasā jigīṣuḥ
prātaḥ prayāṇābhimukhāya tasmai savismayāgantumudo niyuktāḥ /
hiraṇmayīṃ kośagṛhasya madhye vṛṣṭiṃ śaśaṃsuḥ patitāṃ nabhastaḥ
taṃ bhūpatirbhāsvarahemarāśiṃ labdhaṃ kuverādabhiyāsyamānāt /
dideśa kautsāya samagrameva pādaṃ sumeroriva vajrabhinnam
janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau /
gurupradeyādhikaniḥspṛho 'rthī nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca
athoṣṭravāmīśatahāritārthaṃ prajeśvaraṃ prītamanā manīṣī /
spṛśankareṇānatapūrvakāyaṃ samprasthito vākyamuvāca kautsaḥ
kimatra citraṃ yadi kāmasūrbhūrvṛttasthitasyādhipateḥ prajānām /
acintanīyastava tu prabhāvo manīṣitaṃ dyaurapi yena dugdhā
āśāsyamanyatpunaruktabhūtaṃ śreyāṃsi sarvāṇyadhijagmuṣaste /
putraṃ labhasvātmaguṇānurūpaṃ bhavantamīḍyo bhavataḥ piteva
itthaṃ prayujyāśiṣamagryajanmā rājñe pratīyāya guroḥ sakāśam /
rājāpi lebhe sutamāśu tasmād ālokamarkādiva jīvalokaḥ
brāhme muhūrte kila tasya devī kumārakalpaṃ suṣuve kumāram /
ataḥ pitā brahmaṇa eva nāmnā tamagryajanmānamajaṃ cakāra
rūpaṃ tadojasvi tadeva vīryaṃ tadeva naisargikamunnatatvam /
na kāraṇātsvādbibhide kumāraḥ pravartito dīpa iva pradīpāt
upāttavidyaṃ vidhivadgurubhyastaṃ yauvanodbhedaviśeṣakāntam /
śrīḥ kāmayānāpi guroranujñāṃ dhīreva kanyā piturācakāṅkṣa
atheśvareṇa krathakaiśikānāṃ svayaṃvarārthaṃ svasurindumatyāḥ /
āptaḥ kumārānayanotsukena bhojena dūto raghave visṛṣṭaḥ
taṃ ślāghyasambandhamasau vicintya dārakriyāyogyadaśaṃ ca putram /
prasthāpayāmāsa sasainyamenamṛddhāṃ vidarbhādhiparājadhānīm
tasyopakāryāracitopakārā vandhyetarā jānapadopadhābhiḥ /
mārge nivāsā manujendrasūnorbabhūvurudyānavihārakalpāḥ
sa narmadārodhasi śīkarārdrairmarudbhirānartitaketumāle /
niveśayāmāsa vilaṅghitādhvā senāṃ śramotphenavanāyujāśvām
athopariṣṭādbhramarairbhramadbhiḥ prāksūcitāntaḥsalilapraveśaḥ /
nirdhautadānāmalagaṇḍabhittirvanyaḥ saritto gaja unmamajja
apyaughavikṣālitagairikeṇa vaprakriyāmṛkṣavatastaṭeṣu /
nīlordhvalekhāśavalena śaṃsandantadvayenāśmavikuṇṭhitena
saṃhāravikṣepalaghukriyeṇa hastena tīrābhimukhaḥ saśabdam /
babhau sa bhindansahasā taraṅgānvāryargalābhaṅga iva pravṛttaḥ
kāraṇḍavocchiṣṭamṛdupratānāḥ pulindayoṣāmbuvihārakāñcīḥ /
karṣansa śevālalatā nadīṣṇaḥ prohāvalagnāstaṭamutsasarpa
tasyaikanāgasya kapolabhittyorhradāvagāhakṣaṇamātraśāntā /
vanyetarānekapadarśanena punardidīpe madadurdinaśrīḥ
saptacchadakṣīrakaṭupravāhamasahyamāghrāya madaṃ tadīyam /
vilaṅghitādhoraṇatīvrayatnāḥ senāgajendrā vimukhā babhūvuḥ
sa cchinnabandhadrutayugyaśūnyaṃ bhagnākṣaparyastarathaṃ kṣaṇena /
rāmāparitrāṇavihastayodhaṃ senāniveśaṃ tumulaṃ cakāra
tamāpatantaṃ nṛpateravadhyo vanyaḥ karīti śrutavānkumāraḥ /
nivartayiṣyanviśikhena kumbhe jaghāna nātyāyatakṛṣṭaśārṅgaḥ
sa viddhamātraḥ kila nāgarūpamutsṛjya tadvismitasainyadṛṣṭaḥ /
sphuratprabhāmaṇḍalamadhyavarti kāntaṃ vapurvyomacaraṃ prapede
atha prabhāvopanataiḥ kumāraṃ kalpadrumotthairavakīrya puṣpaiḥ /
uvāca vāgmī daśanaprabhābhiḥ saṃvardhitoraḥsthalatārahāraḥ
mataṅgaśāpādavalepamūlādavāptavānasmi mataṅgajatvam /
avaihi gandharvapatestanūjaṃ priyaṃvadaṃ māṃ priyadarśanasya
sa cānunītaḥ praṇatena paścānmayā maharṣirmṛdutāmagacchat /
uṣṇatvamagnyātapasamprayogācchaityaṃ hi yatsā prakṛtirjalasya
ikṣvākuvaṃśaprabhavo yadā te bhetsyatyajaḥ kumbhamayomukhena /
saṃyokṣyase svena punarmahimnā tadetyavocatsa taponidhirmām
sa mocitaḥ śāpakalestvayāhaṃ gatiṃ prapanno vihitāṃ vidhātrā /
pratikriyāṃ cedbhavato na kuryāṃ vyarthā hi me syātsvapadopalabdhiḥ
gāndharvamastraṃ taditaḥ pratīccha prayogasaṃhāravibhaktamantram /
prasvāpanaṃ nāma yataḥ praharturna cārihiṃsā vijayaśca haste
alaṃ hriyā māṃ prati yanmuhūrtaṃ dayāparo 'bhūḥ praharannapi tvam /
tasmādupacchandayati prayojyaṃ mayi tvayā na pratiṣedharaukṣyam
tathetyupaspṛśya payaḥ pavitraṃ somodbhavāyāḥ sarito nṛsomaḥ /
udaṅmukhaḥ so 'stravidastramantraṃ jagrāha tasmādvigṛhītaśāsī
evaṃ tayoradhvani daivayogādāseduṣoḥ sakhyamacintyahetu /
eko yayau caitrarathapradeśānsaurājyaramyānaparo vidarbhān
taṃ tasthivāṃsaṃ nagaropakaṇṭhe tadāgamārūḍhagurupraharṣaḥ /
pratyujjagāma krathakaiśikendraścandraṃ pravṛddhormirivormimālī
praveśya cainaṃ puramagrayāyī nīcaistathopācaradarpitaśrīḥ /
mene yathā tatra janaḥ sameto vaidarbhamāgantumajaṃ gṛheśam
tasyādhikāripuruṣaiḥ praṇataiḥ pradiṣṭāṃ prāgdvāravediviniveśitahemakumbhām /
ramyāṃ raghupratinidhiḥ sa navopakāryāṃ bālyātparāmiva daśāṃ madano 'dhitasthau
tatra svayaṃvarasamāhṛtarājalokaṃ kanyālalāma kamanīyamajasya lipsoḥ /
bhāvāvabodhakaluṣā dayiteva rātrau nidrā cireṇa nayanābhimukhī babhūva
taṃ karṇabhūṣaṇanipīḍitapīvarāṃsaṃ śayyottaracchadavimardakṛśāṅgarāgam /
vaitālikā lalitabandhamanoharābhiḥ prābodhayannuṣasi vāgbhiruṣarbudhābham
rātrirgatā matimatāṃ vara muñca śayyāṃ dhātrā dvidhaiva jagato nanu dhūrvibhaktā /
yāmekatastava bibharti gururvitandrīryasyā bhavānaparadhuryapadāvalambī
nidrāvaśena bhavatā hyanavekṣyamāṇā paryutsukatvamabalā niśi khaṇḍiteva /
lakṣmīrvinodayati yena digantalambī so 'pi tvadānanarucaṃ vijahāti candraḥ
tadvalgunā yugapadunmiṣitena tāvat sadyaḥ parasparatulāmadhirohatāṃ dve /
praspandamānaparuṣetaratāramantaścakṣustava pracalitabhramaraṃ ca padmam
vṛntaślathaṃ harati puṣpamanokahānāṃ saṃsṛjyate sarasijairaruṇāṃśubhinnaiḥ /
svābhāvikaṃ paraguṇena vibhātavātaḥ saugandhyamīpsuriva te mukhamārutasya
tāmrodareṣu patitaṃ drumapallaveṣu nirdhautahāragulikāviṣadaṃ himāmbhaḥ /
saṃlakṣyate daśanacandrikayānuviddhaṃ bimboṣṭhalabdhaparabhāgamiva smitaṃ te
yāvatpratāpanidhirākramate na bhānurahnāya tāvadaruṇena tamo nirastam /
āyodhanāgrasaratāṃ tvayi vīra yāte kiṃ vā ripūṃstava guruḥ svayamucchinatti
śayyāṃ jahatyubhayapakṣavinītanidrāḥ senāgajā mukharaśṛṅkhalakarṣiṇaste /
yeṣāṃ vibhānti taruṇāruṇarāgayogādbhinnādrigairikataṭā iva dantakośāḥ
dīrgheṣvamī niyamitāḥ paṭamaṇḍapeṣu nidrāṃ vidhūya vanajākṣa vanāyujāste /
vaktroṣmaṇā malinayanti purogatāni lehyāni saindhavaśilāśakalāni vāhāḥ
bhavati viralabhaktirmlānapuṣpopakāraḥ svakiraṇapariveśodbhedaśūnyāḥ pradīpāḥ /
ayamapi ca giraṃ nastvatprabodhaprayuktāmanuvadati śukaste mañjuvākpañjarasthaḥ
iti sa vihṛtanidrastalpamalpetarāṃsaḥ suragaja iva gāṅgaṃ saikataṃ supratīkaḥ /
parijanavanitānāṃ pādayorvyāpṛtānāṃ valayamaṇividaṣṭapracchadāntaṃ mumoca
atha vidhimavasāyya śāstradṛṣṭaṃ divasamukhocitamañcitākṣipakṣmā /
kuśalaviracitānurūpaveśaḥ kṣitipasamājamagātsvayaṃvarastham
Original text: Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Edition: of Dominic Goodall and Harunaga Isaacson: The Raghupañcikā of Vallabhadeva, being the earliest commentary on the Raghuvaṃśa of Kālidāsa, Critical Edition with Introduction and Notes, Volume 1. Groningen: Egbert Forsten 2003. · Data entry Dominic Goodall · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0