Language

ENहिગુ
Scripture Library

Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Chapter 5

5.1

|| iti raghuvaṃśe mahākāvye caturthaḥ sargaḥ ||
tamadhvare viśvajiti kṣitīśaṃ niḥśeṣaviśrāṇitakośajātam /
upāttavidyo gurudakṣiṇārthī kautsaḥ prapede varatantuśiṣyaḥ

5.2

sa mṛṇmaye vītahiraṇmayatvātpātre nidhāyārghyamanarghaśīlaḥ /
śrutaprakāśaṃ yaśasā prakāśaḥ pratyujjagāmātithimātitheyaḥ

5.3

tamarcayitvā vidhivadvidhijñastapodhanaṃ mānadhanāgrayāyī /
kṛtāñjaliḥ kṛtyavicāradakṣo viśāmpatirviṣṭarabhājamāha

5.4

apyagraṇīrmantrakṛtāmṛṣīṇāṃ kuśāgrabuddhe kuśalī guruste /
yatastvayā jñānamaśeṣamāptaṃ caitanyamugrādiva dīkṣitena

5.5

kāyena vācā manasā ca taptaṃ yadvajriṇo dhairyaviparyayāya /
āpādyate na vyayamantarāyaiḥ kaccinmaharṣestrividhaṃ tapastat

5.6

ādhārabandhapramukhaiḥ prayatnaiḥ saṃvardhitānāṃ sutanirviśeṣam /
kaccinna vāyvādirupaplavo vaḥ śramacchidāmāśramapādapānām

5.7

kriyānimitteṣvapi vatsalatvādabhagnakāmā munibhiḥ kuśeṣu /
tadaṅkaśayyācyutanābhinālā kaccinmṛgīṇāmanaghā prasūtiḥ

5.8

nirvartyate yairniyamābhiṣeko yato nivāpāñjalayaḥ pitṚṇām /
tānyuñchaṣaṣṭhāṅkitasaikatāni śivāni vastīrthajalāni kaccit

5.9

nīvārapākādi kaḍaṅgarīyairāmṛṣyate jānapadairna kaccit /
kālopapannātithibhāgadheyaṃ vanyaṃ śarīrasthitisādhanaṃ vaḥ

5.10

api prasannena maharṣiṇā tvaṃ samyagvinīyānumato gṛhāya /
kālo hyayaṃ saṅkramituṃ dvitīyaṃ sarvopakārakṣamamāśramaṃ te

5.11

tavārhato nābhigamena tṛptaṃ mano niyogakriyayotsukaṃ me /
apyājñayā śāsiturātmanā vā prāpto 'si sambhāvayituṃ vanānmām

5.12

ityarghyapātrānumitavyayasya raghorudārāmapi gāṃ niśamya /
svārthopapattiṃ prati durbalāśaḥ pratyāha kautsastamapetakutsam

5.13

sarvatra no vārttamavaihi rājannāthe kutastvayyaśubhaṃ prajānām /
sūrye tapatyāvaraṇāya dṛṣṭeḥ kalpeta lokasya kathaṃ tamisrā

5.14

bhaktiḥ pratīkṣyeṣu kulocitā te pūrvānmahābhāgatayātiśeṣe /
vyapetakālastvahamabhyupetastvāmarthibhāvāditi me viṣādaḥ

5.15

śarīramātreṇa narendra tiṣṭhannābhāsi tīrthapratipāditarddhiḥ /
āraṇyakopāttaphalaprasūtiḥ stambena nīvāra ivāvaśiṣṭaḥ

5.16

sthāne bhavānekanarādhipaḥ san akiñcanatvaṃ makhajaṃ vyanakti /
paryāyapītasya surairhimāṃśoḥ kalākṣayaḥ ślāghyataro hi vṛddheḥ

5.17

tadanyatastāvadananyakāryo gurvarthamāhartumahaṃ yatiṣye /
svastyastu te nirgalitāmbugarbhaṃ śaradghanaṃ nārdati cātako 'pi

5.18

etāvaduktvā pratiyātukāmaṃ śiṣyaṃ maharṣernṛpatirniṣidhya /
kiṃ vastu vidvangurave pradeyaṃ tvayā kiyadveti tamanvayuṅkta

5.19

tato yathāvadvihitādhvarāya tasmai smayāveśavivarjitāya /
varṇāśramāṇāṃ gurave sa varṇī vicakṣaṇaḥ prastutamācacakṣe

5.20

avāptavidyena mayā maharṣirvijñāpito 'bhūdgurudakṣiṇāyai /
sa me cirādaskhalitopacārāṃ tāṃ bhaktimevāgaṇayatpurastāt

5.21

nirbandhasañjātaruṣātha kārśyamacintayitvā guruṇāhamuktaḥ /
vittasya vidyāparisaṅkhyayā me koṭīścatasro daśa cāhareti

5.22

so 'haṃ saparyāvidhibhājanena matvā bhavantaṃ prabhuśabdaśeṣam /
abhyutsahe samprati noparoddhumalpetaratvācchrutaniṣkrayasya

5.23

itthaṃ dvijena dvijarājakāntirāvedito vedavidāṃ vareṇa /
enonivṛttendriyavṛttirenaṃ jagāda bhūyo jagadekanāthaḥ

5.24

gurvarthamarthī śrutapāradṛśvā raghoḥ sakāśādanavāptakāmaḥ /
gato vadanyāntaramityayaṃ me mā bhūtparīvādanavāvatāraḥ

5.25

sa tvaṃ prayaste mahito madīye vasaṃścaturtho 'gnirivāgnyagāre /
dvitrāṇyahānyarhasi soḍhumarhanyāvadyate sādhayituṃ tvadartham

5.26

tatheti tasyāvitathaṃ pratītaḥ pratyagrahītsaṅgaramagryajanmā /
gāmāttasārāṃ raghurapyavekṣya niṣkraṣṭumarthaṃ cakame kuverāt

5.27

vasiṣṭhamantrokṣaṇajātprabhāvādudanvadākāśamahīdhareṣu /
marutsakhasyeva balāhakasya gatirvijaghne na hi tadrathasya

5.28

athādhiśiśye prayataḥ pradoṣe rathaṃ raghuḥ kalpitamastragarbham /
sāmantasambhāvanayaiva dhīraḥ kailāsanāthaṃ tarasā jigīṣuḥ

5.29

prātaḥ prayāṇābhimukhāya tasmai savismayāgantumudo niyuktāḥ /
hiraṇmayīṃ kośagṛhasya madhye vṛṣṭiṃ śaśaṃsuḥ patitāṃ nabhastaḥ

5.30

taṃ bhūpatirbhāsvarahemarāśiṃ labdhaṃ kuverādabhiyāsyamānāt /
dideśa kautsāya samagrameva pādaṃ sumeroriva vajrabhinnam

5.31

janasya sāketanivāsinastau dvāvapyabhūtāmabhinandyasattvau /
gurupradeyādhikaniḥspṛho 'rthī nṛpo 'rthikāmādadhikapradaśca

5.32

athoṣṭravāmīśatahāritārthaṃ prajeśvaraṃ prītamanā manīṣī /
spṛśankareṇānatapūrvakāyaṃ samprasthito vākyamuvāca kautsaḥ

5.33

kimatra citraṃ yadi kāmasūrbhūrvṛttasthitasyādhipateḥ prajānām /
acintanīyastava tu prabhāvo manīṣitaṃ dyaurapi yena dugdhā

5.34

āśāsyamanyatpunaruktabhūtaṃ śreyāṃsi sarvāṇyadhijagmuṣaste /
putraṃ labhasvātmaguṇānurūpaṃ bhavantamīḍyo bhavataḥ piteva

5.35

itthaṃ prayujyāśiṣamagryajanmā rājñe pratīyāya guroḥ sakāśam /
rājāpi lebhe sutamāśu tasmād ālokamarkādiva jīvalokaḥ

5.36

brāhme muhūrte kila tasya devī kumārakalpaṃ suṣuve kumāram /
ataḥ pitā brahmaṇa eva nāmnā tamagryajanmānamajaṃ cakāra

5.37

rūpaṃ tadojasvi tadeva vīryaṃ tadeva naisargikamunnatatvam /
na kāraṇātsvādbibhide kumāraḥ pravartito dīpa iva pradīpāt

5.38

upāttavidyaṃ vidhivadgurubhyastaṃ yauvanodbhedaviśeṣakāntam /
śrīḥ kāmayānāpi guroranujñāṃ dhīreva kanyā piturācakāṅkṣa

5.39

atheśvareṇa krathakaiśikānāṃ svayaṃvarārthaṃ svasurindumatyāḥ /
āptaḥ kumārānayanotsukena bhojena dūto raghave visṛṣṭaḥ

5.40

taṃ ślāghyasambandhamasau vicintya dārakriyāyogyadaśaṃ ca putram /
prasthāpayāmāsa sasainyamenamṛddhāṃ vidarbhādhiparājadhānīm

5.41

tasyopakāryāracitopakārā vandhyetarā jānapadopadhābhiḥ /
mārge nivāsā manujendrasūnorbabhūvurudyānavihārakalpāḥ

5.42

sa narmadārodhasi śīkarārdrairmarudbhirānartitaketumāle /
niveśayāmāsa vilaṅghitādhvā senāṃ śramotphenavanāyujāśvām

5.43

athopariṣṭādbhramarairbhramadbhiḥ prāksūcitāntaḥsalilapraveśaḥ /
nirdhautadānāmalagaṇḍabhittirvanyaḥ saritto gaja unmamajja

5.44

apyaughavikṣālitagairikeṇa vaprakriyāmṛkṣavatastaṭeṣu /
nīlordhvalekhāśavalena śaṃsandantadvayenāśmavikuṇṭhitena

5.45

saṃhāravikṣepalaghukriyeṇa hastena tīrābhimukhaḥ saśabdam /
babhau sa bhindansahasā taraṅgānvāryargalābhaṅga iva pravṛttaḥ

5.46

kāraṇḍavocchiṣṭamṛdupratānāḥ pulindayoṣāmbuvihārakāñcīḥ /
karṣansa śevālalatā nadīṣṇaḥ prohāvalagnāstaṭamutsasarpa

5.47

tasyaikanāgasya kapolabhittyorhradāvagāhakṣaṇamātraśāntā /
vanyetarānekapadarśanena punardidīpe madadurdinaśrīḥ

5.48

saptacchadakṣīrakaṭupravāhamasahyamāghrāya madaṃ tadīyam /
vilaṅghitādhoraṇatīvrayatnāḥ senāgajendrā vimukhā babhūvuḥ

5.49

sa cchinnabandhadrutayugyaśūnyaṃ bhagnākṣaparyastarathaṃ kṣaṇena /
rāmāparitrāṇavihastayodhaṃ senāniveśaṃ tumulaṃ cakāra

5.50

tamāpatantaṃ nṛpateravadhyo vanyaḥ karīti śrutavānkumāraḥ /
nivartayiṣyanviśikhena kumbhe jaghāna nātyāyatakṛṣṭaśārṅgaḥ

5.51

sa viddhamātraḥ kila nāgarūpamutsṛjya tadvismitasainyadṛṣṭaḥ /
sphuratprabhāmaṇḍalamadhyavarti kāntaṃ vapurvyomacaraṃ prapede

5.52

atha prabhāvopanataiḥ kumāraṃ kalpadrumotthairavakīrya puṣpaiḥ /
uvāca vāgmī daśanaprabhābhiḥ saṃvardhitoraḥsthalatārahāraḥ

5.53

mataṅgaśāpādavalepamūlādavāptavānasmi mataṅgajatvam /
avaihi gandharvapatestanūjaṃ priyaṃvadaṃ māṃ priyadarśanasya

5.54

sa cānunītaḥ praṇatena paścānmayā maharṣirmṛdutāmagacchat /
uṣṇatvamagnyātapasamprayogācchaityaṃ hi yatsā prakṛtirjalasya

5.55

ikṣvākuvaṃśaprabhavo yadā te bhetsyatyajaḥ kumbhamayomukhena /
saṃyokṣyase svena punarmahimnā tadetyavocatsa taponidhirmām

5.56

sa mocitaḥ śāpakalestvayāhaṃ gatiṃ prapanno vihitāṃ vidhātrā /
pratikriyāṃ cedbhavato na kuryāṃ vyarthā hi me syātsvapadopalabdhiḥ

5.57

gāndharvamastraṃ taditaḥ pratīccha prayogasaṃhāravibhaktamantram /
prasvāpanaṃ nāma yataḥ praharturna cārihiṃsā vijayaśca haste

5.58

alaṃ hriyā māṃ prati yanmuhūrtaṃ dayāparo 'bhūḥ praharannapi tvam /
tasmādupacchandayati prayojyaṃ mayi tvayā na pratiṣedharaukṣyam

5.59

tathetyupaspṛśya payaḥ pavitraṃ somodbhavāyāḥ sarito nṛsomaḥ /
udaṅmukhaḥ so 'stravidastramantraṃ jagrāha tasmādvigṛhītaśāsī

5.60

evaṃ tayoradhvani daivayogādāseduṣoḥ sakhyamacintyahetu /
eko yayau caitrarathapradeśānsaurājyaramyānaparo vidarbhān

5.61

taṃ tasthivāṃsaṃ nagaropakaṇṭhe tadāgamārūḍhagurupraharṣaḥ /
pratyujjagāma krathakaiśikendraścandraṃ pravṛddhormirivormimālī

5.62

praveśya cainaṃ puramagrayāyī nīcaistathopācaradarpitaśrīḥ /
mene yathā tatra janaḥ sameto vaidarbhamāgantumajaṃ gṛheśam

5.63

tasyādhikāripuruṣaiḥ praṇataiḥ pradiṣṭāṃ prāgdvāravediviniveśitahemakumbhām /
ramyāṃ raghupratinidhiḥ sa navopakāryāṃ bālyātparāmiva daśāṃ madano 'dhitasthau

5.64

tatra svayaṃvarasamāhṛtarājalokaṃ kanyālalāma kamanīyamajasya lipsoḥ /
bhāvāvabodhakaluṣā dayiteva rātrau nidrā cireṇa nayanābhimukhī babhūva

5.65

taṃ karṇabhūṣaṇanipīḍitapīvarāṃsaṃ śayyottaracchadavimardakṛśāṅgarāgam /
vaitālikā lalitabandhamanoharābhiḥ prābodhayannuṣasi vāgbhiruṣarbudhābham

5.66

rātrirgatā matimatāṃ vara muñca śayyāṃ dhātrā dvidhaiva jagato nanu dhūrvibhaktā /
yāmekatastava bibharti gururvitandrīryasyā bhavānaparadhuryapadāvalambī

5.67

nidrāvaśena bhavatā hyanavekṣyamāṇā paryutsukatvamabalā niśi khaṇḍiteva /
lakṣmīrvinodayati yena digantalambī so 'pi tvadānanarucaṃ vijahāti candraḥ

5.68

tadvalgunā yugapadunmiṣitena tāvat sadyaḥ parasparatulāmadhirohatāṃ dve /
praspandamānaparuṣetaratāramantaścakṣustava pracalitabhramaraṃ ca padmam

5.69

vṛntaślathaṃ harati puṣpamanokahānāṃ saṃsṛjyate sarasijairaruṇāṃśubhinnaiḥ /
svābhāvikaṃ paraguṇena vibhātavātaḥ saugandhyamīpsuriva te mukhamārutasya

5.70

tāmrodareṣu patitaṃ drumapallaveṣu nirdhautahāragulikāviṣadaṃ himāmbhaḥ /
saṃlakṣyate daśanacandrikayānuviddhaṃ bimboṣṭhalabdhaparabhāgamiva smitaṃ te

5.71

yāvatpratāpanidhirākramate na bhānurahnāya tāvadaruṇena tamo nirastam /
āyodhanāgrasaratāṃ tvayi vīra yāte kiṃ vā ripūṃstava guruḥ svayamucchinatti

5.72

śayyāṃ jahatyubhayapakṣavinītanidrāḥ senāgajā mukharaśṛṅkhalakarṣiṇaste /
yeṣāṃ vibhānti taruṇāruṇarāgayogādbhinnādrigairikataṭā iva dantakośāḥ

5.73

dīrgheṣvamī niyamitāḥ paṭamaṇḍapeṣu nidrāṃ vidhūya vanajākṣa vanāyujāste /
vaktroṣmaṇā malinayanti purogatāni lehyāni saindhavaśilāśakalāni vāhāḥ

5.74

bhavati viralabhaktirmlānapuṣpopakāraḥ svakiraṇapariveśodbhedaśūnyāḥ pradīpāḥ /
ayamapi ca giraṃ nastvatprabodhaprayuktāmanuvadati śukaste mañjuvākpañjarasthaḥ

5.75

iti sa vihṛtanidrastalpamalpetarāṃsaḥ suragaja iva gāṅgaṃ saikataṃ supratīkaḥ /
parijanavanitānāṃ pādayorvyāpṛtānāṃ valayamaṇividaṣṭapracchadāntaṃ mumoca

5.76

atha vidhimavasāyya śāstradṛṣṭaṃ divasamukhocitamañcitākṣipakṣmā /
kuśalaviracitānurūpaveśaḥ kṣitipasamājamagātsvayaṃvarastham

Original text: Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Edition: of Dominic Goodall and Harunaga Isaacson: The Raghupañcikā of Vallabhadeva, being the earliest commentary on the Raghuvaṃśa of Kālidāsa, Critical Edition with Introduction and Notes, Volume 1. Groningen: Egbert Forsten 2003. · Data entry Dominic Goodall · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc