Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Chapter 6

|| iti raghuvaṃśe mahākāvye pañcamaḥ sargaḥ ||
sa tatra mañceṣu vimānakalpeṣvākalpasammūrchitarūpaśobhān /
siṃhāsanasthānnṛpatīnapaśyadyūpānprayastāniva haimavedīn

ratergṛhītānunayena kāmaṃ pratyarpitasvāṅgamiveśvareṇa /
kākutsthamālokayatāṃ nṛpāṇāṃ mano babhūvendumatīnirāśam

vaidarbhanirdiṣṭamatho kumāraḥ klṝúptena sopānapathena mañcam /
śilāvibhaṅgairmṛgarājaśāvastuṅgaṃ nagotsaṅgamivāruroha

parārdhyavarṇāstaraṇopapannamāsedivānratnavadāsanaṃ saḥ /
bhūyiṣṭhamāsīdupameyakāntirmayūrapṛṣṭhāśrayiṇā guhena

tāsu śriyā rājaparamparāsu prabhāviśeṣodayadurnirīkṣyaḥ /
sahasradhātmā vyarucadvibhaktaḥ payomucāṃ paṅktiṣu vidyuteva

teṣāṃ mahārhāsanasaṃśrayāṇāmudāttanepathyabhṛtāṃ sa madhye /
rarāja dhāmnā raghusūnureva kalpadrumāṇāmiva pārijātaḥ

netravrajāḥ paurajanasya tasminvihāya sarvānnṛpatīnnipetuḥ /
madotkaṭe recitapuṣpavṛkṣā gandhadvipe vanya iva dvirephāḥ

atha stute vandibhiranvayajñaiḥ somārkavaṃśye naradevaloke /
sañcārite cāgurusārayonau dhūpe śikhāvāsitaketumāle

puropakaṇṭhopavanāśrayāṇāṃ śikhaṇḍināmuddhatanṛttahetau /
pradhmātaśaṅkhe parito digantāṃstūryasvane mūrchati maṅgalārthe

manuṣyavāhyaṃ caturantayānamāsthāya kanyāparivāraśobhi /
viveśa mañcāntararājamārgaṃ patiṃvarā kautukamiśraveśā

tasminvidhānātiśaye vidhātuḥ kanyāmaye netrasahasralakṣye /
nipeturantaḥkaraṇairnarendrā dehaiḥ sthitāḥ kevalamāsaneṣu

tāṃ pratyabhivyaktamanorathānāṃ mahīpatīnāṃ praṇayāgradūtyaḥ /
pravātaśobhā iva pādapānāṃ śṛṅgāraceṣṭā vividhā babhūvuḥ

kaścitkarābhyāmupagūḍhanālamālolapattrābhihatadvirepham /
rajobhirantaḥpariveśaśobhi līlāravindaṃ bhramayāñcakāra

visrastamaṃsādaparo vilāsī keyūrakoṭikṣaṇajātasaṅgam /
prāvāramutkṣipya yathāpradeśaṃ nināya sācīkṛtacāruvaktraḥ

ākuñcitāgrāṅgulinā tato 'nyaḥ kiñcitsamāvarjitanetraśobhaḥ /
ratnāṃśusampṛktanakhaprabheṇa pādena haimaṃ vililekha pīṭham

niveśya vāmaṃ bhujamāsanānte gāḍhāṅgadaṃ pārśvanipīḍanena /
kaścidvivṛttatrikabhinnahāraḥ suhṛtsamābhāṣaṇatatparo 'bhūt

vilāsinīvibhramadantapatramāpāṇḍuraṃ ketakabarhamanyaḥ /
priyānitambocitasannipātairvipāṭayāmāsa yuvā nakhāgraiḥ

kuśeśayātāmratalena kaścitkareṇa rekhādhvajalāñchanena /
dīprāṅgulīyaprabhayānuviddhānudārayāmāsa salīlamakṣān

kaścidyathābhāgamavasthite 'pi svasanniveśavyatilaṅghinīva /
vajrāṃśugarbhāṅgulirandhramekaṃ vyāpārayāmāsa karaṃ kirīṭe

tato nṛpāṇāṃ śrutavṛttavaṃśā puṃvatpragalbhā pratihārarakṣī /
prāksannikarṣaṃ magadheśvarasya nītvā kumārīmavadatsunandā

asau śaraṇyaḥ śaraṇotsukānāmagādhasattvo magadhapratiṣṭhaḥ /
rājā prajārañjanalabdhavarṇaḥ parantapo nāma yathārthanāmā

kāmaṃ nṛpāḥ santi sahasrasaṅkhyā rājanvatīmāhuranena pṛthvīm /
nakṣatratārāgrahasaṅkulāpi jyotiṣmatī candramasaiva rātriḥ

kriyāprabandhādayamadhvarāṇāmajasramāhūtasahasranetraḥ /
śacyāściraṃ pāṇḍukapolalambānmandāraśūnyānalakāṃścakāra

anena cedicchasi gṛhyamāṇaṃ pāṇiṃ vareṇyena kuru praveśe /
prāsādavātāyanasaṃśrayāṇāṃ netrotsavaṃ puṣpapurāṅganānām

evaṃ tayokte tamavekṣya kiñcidvisraṃsidūrvāṅkamadhūkamālā /
ṛjupraṇāmakriyayaiva tanvī pratyādideśainamabhāṣamāṇā

tāṃ sātha vetragrahaṇe niyuktā rājāntaraṃ rājasutāṃ nināya /
samīraṇottheva taraṅgalekhā padmāntaraṃ mānasarājahaṃsīm

jagāda caināmayamaṅganāthaḥ surāṅganāprārthitayauvanaśrīḥ /
vinītabhāgaḥ kila sūtrakārairaindraṃ padaṃ bhūmigato 'pi bhuṅkte

anena paryāsayatāśrubindūnmuktāphalasthūlatamānstaneṣu /
pratyarpitāḥ śatruvilāsinīnāmākṣepasūtreṇa vinaiva hārāḥ

nisargabhinnāspadamekasaṃstham asmindvayaṃ śrīśca sarasvatī ca /
kāntyā girā sūnṛtayā ca yogyā tvameva kalyāṇi tayostṛtīyā

athāṅgarājādavatārya cakṣuryāteti janyānavadatkumārī /
nāsau na kāmyo na ca veda samyag draṣṭuṃ na sā bhinnarucirhi lokaḥ

tataḥ paraṃ duṣprasahaṃ pareṣāṃ nṛpaṃ niyuktā pratihārabhūmau /
nidarśayāmāsa viśeṣakāntaminduṃ navotthānamivendumatyāḥ

avantinātho 'yamudagrabāhurviśālavakṣāstanuvṛttamadhyaḥ /
āropya cakrabhramamuṣṇatejāstvaṣṭreva yantrollikhito vibhāti

asya prayāṇeṣu samagraśakteragresarairvājibhiruddhatāni /
kurvanti sāmantaśikhāmaṇīṇāṃ prabhāprarohāstamayaṃ rajāṃsi

asau mahākālaniketanasya candrārdhamaulernivasannadūre /
divāpi jālāntaracandrikāṇāṃ nārīsakhaḥ sparśasukhāni bhuṅkte

anena yūnā saha pārthivena rambhoru kaccinmanaso ruciste /
siprātaraṅgānilakampitāsu vihartumudyānaparamparāsu

tasminnapi dyotanarūpabimbe pratāpasaṃśoṣitaśatrupaṅke /
babandha sā nottamasaukumāryā kumudvatī bhānumatīva bhāvam

tāmagratastāmarasāntarābhām anūparājasya guṇairanūnām /
vidhāya sṛṣṭiṃ lalitāṃ vidhātur jagāda bhūyaḥ sunasāṃ sunandā

saṅgrāmanirvṛttasahasrabāhuraṣṭādaśadvīpanikhātayūpaḥ /
ananyasādhāraṇarājaśabdo babhūva yogī kila kārtavīryaḥ

akāryacintāsamakālameva prādurbhavaṃścāpadharaḥ purastāt /
antaḥśarīreṣvapi yaḥ prajānāṃ pratyādideśāvinayaṃ vinetā

jyābandhaniḥspandabhujena yasya viniḥśvasadvaktraparampareṇa /
kārāgṛhe nirjitavāsavena daśānanenoṣitamā prasādāt

tasyānvaye bhūpatireṣa jātaḥ pradīpa ityāgamavṛddhasevī /
yena śriyaḥ saṃśrayadoṣarūḍhaṃ svabhāvaloletyayaśaḥ pramṛṣṭam

āyodhane kṛṣṇagatiṃ sahāyamavāpya yaḥ kṣatriyakālarātrim /
dhārāṃ śitāṃ rāmaparaśvadhasya sambhāvayatyutpalapattrasārām

asyāṅkalakṣmīrbhava dīrghabāhormāhiṣmatīvapranitambakāñcīm /
prāsādajālairjalaveṇiramyāṃ revāṃ yadi prekṣitumasti kāmaḥ

tasyāḥ prakāmapriyadarśano 'pi na sa kṣitīśo rucaye babhūva /
śaratpramṛṣṭāmbudharoparāgaḥ śaśīva paryāptakalo nalinyāḥ

sā śūrasenādhipatiṃ suṣeṇamuddiśya deśāntaragītakīrtim /
ācāraśuddhobhayavaṃśadīpaṃ śuddhāntarakṣyā jagade kumārī

nīpānvayaḥ pārthiva eṣa yajvā guṇairyamāśritya paraspareṇa /
naisargiko 'pyutsasṛje virodhaḥ siddhāśramaṃ śāntamivaitya sattvaiḥ

yasyātmadehe nayanābhirāmā kāntirhimāṃśoriva sanniviṣṭā /
harmyāgrasaṃrūḍhatṛṇāṅkureṣu tejo 'viṣahyaṃ ripumandireṣu

yasyāvarodhastanacandanānāṃ prakṣālanādvārivihārakāle /
kalindakanyā mathurāgatāpi gaṅgormisampṛktajaleva bhāti

trātena tārkṣyātkila kāliyena maṇiṃ visṛṣṭaṃ yamunaukasā yaḥ /
vakṣaḥsthalavyāpirucaṃ dadhānaḥ sakaustubhaṃ hrepayatīva kṛṣṇam

sambhāvya bhartāramamuṃ yuvānaṃ mṛdupravālottarapuṣpaśayye /
vṛndāvane caitrarathādanūne nirviśyatāṃ sundari yauvanaśrīḥ

adhyāsya cāmbhaḥpṛṣatokṣitāni śaileyanaddhāni śilātalāni /
kalāpināṃ prāvṛṣi paśya nṛttaṃ kāntāsu govardhanakandarāsu

nṛpaṃ tamāvartamanojñanābhiḥ sā vyatyagādanyavadhūrbhavitrī /
mahīdharaṃ mārgavaśādupetaṃ srotovahā sāgaragāminīva

athāṅgadaśliṣṭabhujaṃ bhujiṣyā hemāṅgadaṃ nāma kaliṅganātham /
āseduṣī sāditaśatrupakṣaṃ bālāmabālendumukhīṃ babhāṣe

asau mahendrādrisamānasāraḥ patirmahendrasya mahodadheśca /
yasya kṣaratsainyagajacchalena yātrāsu yātīva puro mahendraḥ

jyāghātalekhe subhujo bhujābhyāṃ bibharti yaścāpabhṛtāṃ purogaḥ /
ripuśriyaḥ sāñjanavāṣpaseke vandīkṛtāyā iva paddhatī dve

yamātmanaḥ sadmani saudhajālairālokyavelātaṭapūgamālaḥ /
mandradhvanityājitayāmatūryaḥ prabodhayatyarṇava eva suptam

anena sārdhaṃ viharāmburāśestīreṣu tālīvanamarmareṣu /
apākṛtasvedalavā marudbhirdvīpāntarānītalavaṅgapuṣpaiḥ

prabodhitāpyākṛtilobhanīyā vidarbharājāvarajā tayaivam /
tasmādapāvartata pauruṣeṇa nīteva lakṣmīḥ pratikūladaivāt

athonnasaṃ nāgapurasya nāthaṃ dauvārikī devasarūpametya /
itaścakorākṣi vilokayeti nāgāṅganābhāṃ nijagāda bhojyām

pāṇḍyo 'yamaṃsārpitalambahāraḥ klṝúptāṅgarāgo haricandanena /
ābhāti bālātaparaktasānuḥ sanirjharodgāra ivādrirājaḥ

vindhyasya saṃstambhayitā mahādrerniḥśeṣapītojjhitasindhunāthaḥ /
prītyāśvamedhāvabhṛthārdramūrteḥ sausnātiko yasya bhavatyagastyaḥ

astraṃ harādāptavatā durāpaṃ yenendralokāvajayāya dṛptaḥ /
purā janasthānavimardaśaṅkī sandhāya laṅkādhipatiḥ pratasthe

anena pāṇau vidhivadgṛhīte mahākulīnena mahīva gurvī /
ratnānuviddhārṇavamekhalāyā diśaḥ sapatnī bhava dakṣiṇasyāḥ

tāmbūlavallīpariṇaddhapūgāsvailālatāliṅgitacandanāsu /
tamālapattrāstaraṇāsu rantuṃ prasīda śaśvanmalayasthalīṣu

indīvaraśyāmatanurnṛpo 'yaṃ tvaṃ rocanāgauraśarīrayaṣṭiḥ /
anyonyaśobhāparivṛddhaye vāṃ yogastaḍittoyadayorivāstu

svasurvidarbhādhipatestadīyo lebhe 'ntaraṃ cetasi nopadeśaḥ /
divākarādarśanabaddhakośe tārāpateraṃśurivāravinde

sañcāriṇī dīpaśikheva rātrau yaṃ yaṃ vyatīyāya patiṃvarā sā /
narendramārgāṭṭa iva prapede vivarṇabhāvaṃ sa sa bhūmipālaḥ

tasyāṃ raghoḥ sūnurupasthitāyāṃ vṛṇīta māṃ neti samākulo 'bhūt /
vāmetaraḥ saṃśayamasya bāhuḥ keyūrabandhocchvasitairnunoda

taṃ prāpya sarvāvayavānavadyaṃ nyavartatānyopagamātkumārī /
na hi praphultaṃ sahakārametya vṛkṣāntaraṃ kāṅkṣati ṣaṭpadālī

tasminsamāveśitacittavṛttiminduprabhāmindumatīmavetya /
pracakrame vaktumanukramajñā suvistaraṃ vākyamidaṃ sunandā

ikṣvākuvaṃśyaḥ kakudaṃ nṛpāṇāṃ kakutstha ityāhitalakṣaṇo 'bhūt /
kākutsthaśabdaṃ yata unnatecchāḥ ślāghyaṃ dadhatyuttarakosalendrāḥ

mahendramāsthāya mahokṣarūpaṃ yaḥ saṃyati prāptapinākilīlaḥ /
cakāra bāṇairasurāṅganānāṃ gaṇḍasthalīḥ proṣitapattralekhāḥ

airāvaṇāsphālanaviślathaṃ yaḥ saṅghaṭṭayannaṅgadamaṅgadena /
upeyuṣaḥ svāmapi mūrtimagryāmardhāsanaṃ gotrabhido 'dhitasthau

jātaḥ kule tasya kilendukīrteḥ kulapradīpo nṛpatirdilīpaḥ /
atiṣṭhadekonaśatakratutve śakrābhyasūyāvinivṛttaye yaḥ

yasminmahīṃ śāsati māninīnāṃ nidrāṃ vihārārdhapathe gatānām /
vāto 'pi nāsraṃsayadaṃśukāni ko lambayedābharaṇāya hastam

putro raghustasya padaṃ praśāsti mahākratorviśvajitaḥ prayoktā /
caturdigāvarjanasambhṛtāṃ yo mṛtpātraśeṣāmakarodvibhūtim

ārūḍhamadrīnudadhīnpratīrṇaṃ bhujaṅgamānāṃ vasatiṃ praviṣṭam /
ūrdhvaṃ gataṃ yasya na cānubandhi yaśaḥ paricchettumiyattayālam

asau kumārastamajo 'nujātastriviṣṭapasyeva patiṃ jayantaḥ /
gurvīṃ dhuraṃ yo bhuvanasya pitryāṃ dhuryeṇa damyaḥ sadṛśīṃ bibharti

kulena kāntyā vayasā navena guṇaiśca taistairvinayapradhānaiḥ /
tvamātmanastulyamimaṃ vṛṇīṣva ratnaṃ samāgacchatu kāñcanena

tataḥ sunandāvacanāvasāne lajjāṃ mṛdūkṛtya narendrakanyā /
dṛṣṭyā prasādāmalayā kumāraṃ pratyagrahītsaṃvaraṇasrajeva

sā yūni tasminnabhilāṣabandhaṃ śaśāka śālīnatayā na vaktum /
romāñcalakṣyeṇa sa gātrayaṣṭiṃ bhittvā nirākrāmadarālakeśyāḥ

tathāgatāyāṃ parihāsapūrvaṃ sakhyāṃ sakhī vetradharā babhāṣe /
ārye vrajāmo 'nyata ityathaināṃ vadhūrasūyākuṭilaṃ dadarśa

sā cūrṇagauraṃ raghunandanasya dhātrīkarābhyāṃ karabhopamorūḥ /
āsañjayāmāsa yathāpradeśaṃ kaṇṭhe guṇaṃ mūrtamivānurāgam

tayā srajā maṅgalapuṣpamayyā viśālavakṣaḥsthalalambayā saḥ /
amaṃsta kaṇṭhārpitabāhupāśāṃ vidarbharājāvarajāṃ vareṇyaḥ

śaśinamupagateyaṃ kaumudī meghamuktaṃ jalanidhimanurūpaṃ jahnukanyāvatīrṇā /
iti samaguṇayogaprītayastatra paurāḥ śravaṇakaṭu nṛpāṇāmekavākyaṃ vivavruḥ

pramuditavarapakṣamekatastatkṣitipatimaṇḍalamanyato vitānam /
uṣasi sara iva praphultapadmaṃ kumudavanapratipannanidramāsīt