Language

ENहिગુ
Scripture Library

Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Chapter 4

4.1

|| iti raghuvaṃśe mahākāvye tṛtīyaḥ sargaḥ ||
sa rājyaṃ guruṇā dattaṃ pratipadyādhikaṃ babhau /
dinānte nihitaṃ tejaḥ savitreva hutāśanaḥ

4.2

nyastaśastraṃ dilīpaṃ ca taṃ ca śuśruvuṣāṃ prabhum /
rājñāmuddhṛtanārāce hṛdi śūlamivārpitam

4.3

puruhūtadhvajasyeva tasyonnayanapaṅktayaḥ /
navābhyutthānadarśinyo nananduḥ saprajāḥ prajāḥ

4.4

samameva samākrāntaṃ dvayaṃ dviradagāminā /
tena siṃhāsanaṃ pitryamakhilaṃ cārimaṇḍalam

4.5

chāyāmaṇḍalalakṣyeṇa tamadṛśyā kila svayam /
padmā padmātapatreṇa bheje sāmrājyadīkṣitam

4.6

parikalpitasānnidhyā kāle kāle ca vandiṣu /
stutyaṃ stutibhirarthyābhirupatasthe sarasvatī

4.7

manuprabhṛtibhirmānyairbhuktā yadyapi rājabhiḥ /
tathāpyananyapūrveva tasminnāsīdvasundharā

4.8

sa hi sarvasya lokasya yuktadaṇḍatayā manaḥ /
ādade nātiśītoṣṇo nabhasvāniva dakṣiṇaḥ

4.9

kāmaṃ kamalapattrāṇāṃ netre tasyānukāriṇī /
cakṣuṣmattā tu śāstreṇa sūkṣmakāryārthadarśinā

4.10

yathā prahlādanāccandraḥ pratāpāttapano yathā /
tathaiva so 'bhūdanvartho rājā prakṛtirañjanāt

4.11

nayavidbhirnave rājñi sadasaccopadarśitam /
pūrva evābhavatpakṣastasminnābhavaduttaraḥ

4.12

mandotkaṇṭhāḥ kṛtāstena guṇādhikatayā gurau /
phalena sahakārasya puṣpodgama iva prajāḥ

4.13

pañcānāmapi bhūtānāmutkarṣaṃ pupuṣurguṇāḥ /
nave tasminmahīpāle sarvaṃ navamivābhavat

4.14

labdhapraśamanasvasthamathainaṃ samupasthitā /
pārthivaśrīrdvitīyeva śaratpaṅkajalakṣaṇā

4.15

nirvṛṣṭalaghubhirmeghaiḥ savitustasya cobhayoḥ /
vardhiṣṇavo diśāṃ bhāgāḥ pratāpāyeva recitāḥ

4.16

adhijyamāyudhaṃ kartuṃ samayo 'yaṃ raghoriti /
svaṃ dhanuḥ śaṅkiteneva saṃjahre śatamanyunā

4.17

puṇḍarīkātapatrastaṃ vikasatkāśacāmaraḥ /
ṛturviḍambayāmāsa na punaḥ prāpa tacchriyam

4.18

prasādasumukhe tasmiṃścandre ca viṣadaprabhe /
tadā cakṣuṣmatāṃ prītirāsītsamarasā dvayoḥ

4.19

haṃsaśreṇiṣu tārāsu kumudvatsu ca vāriṣu /
vibhūtayastadīyānāṃ paryastā yaśasāmiva

4.20

ikṣucchāyāniṣādinyastasya gopturguṇodayam /
ākumārakathodghātaṃ śāligopyo jaguryaśaḥ

4.21

prasasādodayādambhaḥ kumbhayonermahaujasaḥ /
raghostvabhibhavāśaṅki cukṣubhe dviṣatāṃ manaḥ

4.22

madodagrāḥ kakudmantaḥ saritāṃ kūlamudrujāḥ /
līlākhelamanuprāpurmahokṣāstasya vikramam

4.23

prasavaiḥ saptaparṇānāṃ madagandhibhirāhatāḥ /
asūyayeva tannāgāḥ saptadhaiva prasusruvuḥ

4.24

saritaḥ kurvatī gādhāḥ pathaścāśyānakardamān /
yātrāyai codayāmāsa taṃ śakteḥ prathamaṃ śarat

4.25

tasmai samyagghuto vahnirvājinīrājanāvidhau /
pradakṣiṇārcirvyājena hasteneva jayaṃ dadau

4.26

sa guptamūlapratyantaḥ śuddhapārṣṇirayānvitaḥ /
ṣaḍvidhaṃ balamādāya pratasthe digjigīṣayā

4.27

avākiranvayovṛddhāstaṃ lājaiḥ paurayoṣitaḥ /
pṛṣatairmandaroddhūtaiḥ kṣīrormaya ivācyutam

4.28

sa yayau prathamaṃ prācīṃ tulyaḥ prācīnabarhiṣā /
ahitānaniloddhūtaistarjayanniva ketubhiḥ

4.29

rajobhiḥ syandanoddhūtairgajaiśca ghanasannibhaiḥ /
bhuvastalamiva vyoma kurvanvyomeva bhūtalam

4.30

pratāpo 'gre tataḥ śabdaḥ purogāstadanantaram /
yayau paścādgajānīkaṃ catuḥskandheva sā camūḥ

4.31

purogaiḥ kaluṣāstasya sahaprasthāyibhiḥ kṛśāḥ /
paścātprayāyibhiḥ paṅkaṃ cakrire mārganimnagāḥ

4.32

marupṛṣṭhānyudambhāṃsi nāvyāḥ supratarā nadīḥ /
vipināni prakāśāni śaktimattvāccakāra saḥ

4.33

sa senāṃ mahatīṃ karṣanpūrvasāgaragāminīm /
babhau harajaṭābhraṣṭāṃ gaṅgāmiva bhagīrathaḥ

4.34

tyājitaiḥ phalamutkhātairbhagnaiśca bahudhā nṛpaiḥ /
tasyāsīdulbaṇo mārgaḥ pādapairiva dantinaḥ

4.35

paurastyānevamākrāmaṃstāṃstāñjanapadāñjitī /
prāpa tālīvanaśyāmamupakaṇṭhaṃ mahodadheḥ

4.36

anamrāṇāṃ samuddhartustasmātsindhurayādiva /
ātmā saṃrakṣitaḥ suhmairvṛttimāśritya vaitasīm

4.37

vaṅgānutkhāya tarasā netā nausādhanoddhatān /
nicakhāna jayastambhāngaṅgāsrotontareṣu saḥ

4.38

āpādapadmapraṇatāḥ kalamā iva te raghum /
phalaiḥ saṃvardhayāmāsurutkhātapratiropitāḥ

4.39

sa tīrtvā kayimāṃ sainyairbaddhadviradasetubhiḥ /
utkalādeśitapathaḥ kaliṅgābhimukho yayau

4.40

sa pratāpaṃ mahendrasya mūrdhni tīkṣṇaṃ nyaveśayat /
aṅkuśaṃ dviradasyeva yantā gambhīravedinaḥ

4.41

pratijagrāha kāliṅgastamastrairgajasādhanaḥ /
pakṣacchedodyataṃ śakraṃ śilāvarṣīva parvataḥ

4.42

dviṣāṃ viṣahya kākutsthastatra nārācadurdinam /
sanmaṅgalasnāta iva pratipede jayaśriyam

4.43

vāyavyāstravinirdhūtātpakṣāviddhādivodadheḥ /
gajānīkātsa kāliṅgaṃ tārkṣyaḥ sarpamivādade

4.44

tāmbūlīnāṃ dalaistasya racitāpānabhūmayaḥ /
nārikelāsavaṃ yodhāḥ śātravaṃ ca yaśaḥ papuḥ

4.45

gṛhītapratimuktasya sa dharmavijayī nṛpaḥ /
hriyaṃ mahendranāthasya jahāra na tu medinīm

4.46

tato velātaṭenaiva phalavatpūgamālinā /
agastyacaritāmāśāmanāśāsyajayo yayau

4.47

sa sainyaparibhogena gajadānasugandhinā /
kāverīṃ saritāṃ patyuḥ śaṅkanīyāmivākarot

4.48

bhayotsṛṣṭavibhūṣāṇāṃ tena keralayoṣitām /
alakeṣu camūreṇuścūrṇapratinidhīkṛtaḥ

4.49

balairadhyuṣitāstasya vijigīṣorgatādhvanaḥ /
hārītocchiṣṭamaricā malayādrerupatyakāḥ

4.50

ājāneyakhurakṣuṇṇapakvailākṣetrasambhavam /
vyānaśe sapadi vyoma kīṭakośābilaṃ rajaḥ

4.51

bhogiveṣṭanamārgeṣu candanānāṃ samarpitam /
nāsraṃsatkariṇāṃ graivaṃ tripadīchedināmapi

4.52

diśi mandāyate tejo dakṣiṇasyāṃ raverapi /
tasyāmeva raghoḥ pāṇḍyāḥ pratāpaṃ na viṣehire

4.53

tāmraparṇīsametasya muktāsāraṃ mahodadheḥ /
te nipatya dadustasmai yaśaḥ svamiva sañcitam

4.54

sa nirviśya yathākāmaṃ taṭasvādhīnacandanau /
stanāviva diśastasyāḥ śailau malayadurdurau

4.55

asahyavikramaḥ sahyaṃ dūramuktamudanvatā /
nitambamiva medinyāḥ srastāṃśukamalaṅghayat

4.56

tasyānīkairvisarpadbhiraparāntajayodyataiḥ /
rāmeṣūtsārito 'pyāsītsahyalagna ivārṇavaḥ

4.57

puro yanmārutoddhūtamagamatkaitakaṃ rajaḥ /
tadyodhavāravāṇānāmayatnapaṭavāsatām

4.58

abhyabhūyata vāhānāṃ rathānāṃ cāsya śiñjitaiḥ /
marmaraḥ pavanoddhūtarājatālīvanadhvaniḥ

4.59

kharjūrīskandhanaddhānāṃ madodgārasugandhiṣu /
kaṭeṣu kariṇāṃ petuḥ punnāgebhyaḥ śilīmukhāḥ

4.60

avakāśaṃ kilodanvānrāmāyābhyarthito dadau /
aparāntamahīpālavyājena raghave karam

4.61

mahebharadanotkīrṇavyaktavikramalakṣaṇam /
trikūṭameva tatroccairjayastambhaṃ cakāra saḥ

4.62

pārasīkāṃstato jetuṃ pratasthe sthalavartmanā /
indriyākhyāniva ripūṃstattvajñānena saṃyamī

4.63

yavanīmukhapadmānāṃ sehe madhumadaṃ na saḥ /
bālātapamivābjānāmakālajaladodayaḥ

4.64

saṅgrāmastumulastasya pārasīkāśvasādhanaiḥ /
śārṅgakūjitavijñeyapratiyodho rajasyabhūt

4.65

bhallāpavarjitaisteṣāṃ śirobhiḥ śmaśrulairmahīm /
tastāra saraghāvyāptaiḥ sa kṣaudrapaṭalairiva

4.66

apanītaśirastrāṇāḥ śeṣāstaṃ śaraṇaṃ yayuḥ /
praṇipātapratīkāraḥ saṃrambho hi mahātmanām

4.67

vinayante sma tadyodhā madhubhirvijayaśramam /
āstīrṇājinaratnāsu drākṣāvalayabhūmiṣu

4.68

tataḥ pratasthe kauberīṃ bhāsvāniva raghurdiśam /
śarairusrairivodīcyānuddhariṣyanrasāniva

4.69

jitānajayyastāneva kṛtvā rathapuraḥsarān /
mahārṇavamivaurvāgniḥ praviveśottarāpatham

4.70

vinītādhvaśramāstasya vaṅkṣutīraviveṣṭanaiḥ /
dudhuvurvājinaḥ skandhāṃllagnakuṅkumakesarān

4.71

tatra hūnāvarodhānāṃ bhartṛṣu vyaktavikramam /
kapolapāṭanādeśi babhūva raghuceṣṭitam

4.72

kāmbojāḥ samare vīryaṃ tasya soḍhumanīśvarāḥ /
gajālānaparikliṣṭairakṣoṭaiḥ sārdhamānatāḥ

4.73

teṣāṃ sadaśvabhūyiṣṭhāstuṅgā draviṇarāśayaḥ /
viviśustaṃ viśāṃ nāthamudanvantamivāpagāḥ

4.74

tato gaurīguruṃ śailamāruroha sasādhanaḥ /
vardhayanniva tatkūṭānuddhatairdhātureṇubhiḥ

4.75

praśaṃsaṃstulyasattvānāṃ sainyaghoṣe 'pyasambhramam /
guhāgatānāṃ siṃhānāṃ parivṛttyāvalokitam

4.76

bhūrjeṣu marmarībhūtāḥ kīcakadhvanihetavaḥ /
gaṅgāśīkariṇo mārge marutastaṃ siṣevire

4.77

viśaśramurnamerūṇāṃ chāyāsvadhyāsya sainikāḥ /
dṛṣado vāsitotsaṅgā niṣaṇṇamṛganābhibhiḥ

4.78

saralāsaktamātaṅgagraiveyopacitatviṣaḥ /
āsannoṣadhayo neturnaktamasnehadīpikāḥ

4.79

tasyāvāseṣu dānārdrairgaṇḍabhittivighaṭṭanaiḥ /
gajavarṣma kirātebhyaḥ śaśaṃsurdevadāravaḥ

4.80

vimardaḥ saha taistatra pārvatīyairabhūdraghoḥ /
nārācakṣepaṇīyāśmaniṣpeṣotpatitānalaḥ

4.81

śarairutsavasaṅketānsa kṛtvā karadānkṛtī /
jayodāharaṇaṃ bāhvorgāpayāmāsa kinnarān

4.82

parasparasya vijñātasteṣūpāyanapāṇiṣu /
rājñā himavataḥ sāro rājñaḥ sāro himādriṇā

4.83

tatrākṣobhyaṃ yaśorāśiṃ niveśyāvaruroha saḥ /
paulastyatulitasyādrerādadāna iva hriyam

4.84

cakampe tīrṇalauhitye tasminprāgjyotiṣeśvaraḥ /
tadgajālānatāṃ prāptaiḥ saha kālāgurudrumaiḥ

4.85

na prasehe sa ruddhārkamanabhramayadurdinam /
rathavaṃśarajo 'pyasya kuta eva patākinīm

4.86

tamīśaḥ kāmarūpāṇāmatyākhaṇḍalavikramam /
bheje bhinnakaṭairnāgairanyānuparurodha yaiḥ

4.87

kāmarūpeśvarastasya hemapīṭhādhidevatām /
ratnapuṣpopahāreṇa cchāyāmānarca pādayoḥ

4.88

iti jitvā diśo jiṣṇurnyavartata rathoddhatam /
rajo viśramayanrājñāṃ chattraśūnyeṣu mauliṣu

4.89

sa viśvajitamājahre kratuṃ sarvasvadakṣiṇam /
ādānaṃ hi visargāya satāṃ vārimucāmiva

4.90

sattrānte sacivasakhaḥ puraskriyābhirgurvībhiḥ śamitaparājayavyalīkān /
kākutsthaściravirahotsukāvarodhān rājanyānsvapuranivṛttaye 'numene

4.91

te rekhādhvajakalaśātapatracihnaṃ samrājaścaraṇayugaṃ prasādalabhyam /
prasthānapraṇatibhiraṅgulīṣu cakrurmaulisrakcyutamakarandareṇugauram

Original text: Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Edition: of Dominic Goodall and Harunaga Isaacson: The Raghupañcikā of Vallabhadeva, being the earliest commentary on the Raghuvaṃśa of Kālidāsa, Critical Edition with Introduction and Notes, Volume 1. Groningen: Egbert Forsten 2003. · Data entry Dominic Goodall · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc