રઘુવંશ-કસ્હ્મ્ · અધ્યાય 5

॥ ઇતિ રઘુવંશે મહાકાવ્યે ચતુર્થઃ સર્ગઃ ॥
તમધ્વરે વિશ્વજિતિ ક્ષિતીશં નિઃશેષવિશ્રાણિતકોશજાતમ્ ।
ઉપાત્તવિદ્યો ગુરુદક્ષિણાર્થી કૌત્સઃ પ્રપેદે વરતન્તુશિષ્યઃ

સ મૃણ્મયે વીતહિરણ્મયત્વાત્પાત્રે નિધાયાર્ઘ્યમનર્ઘશીલઃ ।
શ્રુતપ્રકાશં યશસા પ્રકાશઃ પ્રત્યુજ્જગામાતિથિમાતિથેયઃ

તમર્ચયિત્વા વિધિવદ્વિધિજ્ઞસ્તપોધનં માનધનાગ્રયાયી ।
કૃતાઞ્જલિઃ કૃત્યવિચારદક્ષો વિશામ્પતિર્વિષ્ટરભાજમાહ

અપ્યગ્રણીર્મન્ત્રકૃતામૃષીણાં કુશાગ્રબુદ્ધે કુશલી ગુરુસ્તે ।
યતસ્ત્વયા જ્ઞાનમશેષમાપ્તં ચૈતન્યમુગ્રાદિવ દીક્ષિતેન

કાયેન વાચા મનસા ચ તપ્તં યદ્વજ્રિણો ધૈર્યવિપર્યયાય ।
આપાદ્યતે ન વ્યયમન્તરાયૈઃ કચ્ચિન્મહર્ષેસ્ત્રિવિધં તપસ્તત્

આધારબન્ધપ્રમુખૈઃ પ્રયત્નૈઃ સંવર્ધિતાનાં સુતનિર્વિશેષમ્ ।
કચ્ચિન્ન વાય્વાદિરુપપ્લવો વઃ શ્રમચ્છિદામાશ્રમપાદપાનામ્

ક્રિયાનિમિત્તેષ્વપિ વત્સલત્વાદભગ્નકામા મુનિભિઃ કુશેષુ ।
તદઙ્કશય્યાચ્યુતનાભિનાલા કચ્ચિન્મૃગીણામનઘા પ્રસૂતિઃ

નિર્વર્ત્યતે યૈર્નિયમાભિષેકો યતો નિવાપાઞ્જલયઃ પિતૃણામ્ ।
તાન્યુઞ્છષષ્ઠાઙ્કિતસૈકતાનિ શિવાનિ વસ્તીર્થજલાનિ કચ્ચિત્

નીવારપાકાદિ કડઙ્ગરીયૈરામૃષ્યતે જાનપદૈર્ન કચ્ચિત્ ।
કાલોપપન્નાતિથિભાગધેયં વન્યં શરીરસ્થિતિસાધનં વઃ

અપિ પ્રસન્નેન મહર્ષિણા ત્વં સમ્યગ્વિનીયાનુમતો ગૃહાય ।
કાલો હ્યયં સઙ્ક્રમિતું દ્વિતીયં સર્વોપકારક્ષમમાશ્રમં તે

તવાર્હતો નાભિગમેન તૃપ્તં મનો નિયોગક્રિયયોત્સુકં મે ।
અપ્યાજ્ઞયા શાસિતુરાત્મના વા પ્રાપ્તો ઽસિ સમ્ભાવયિતું વનાન્મામ્

ઇત્યર્ઘ્યપાત્રાનુમિતવ્યયસ્ય રઘોરુદારામપિ ગાં નિશમ્ય ।
સ્વાર્થોપપત્તિં પ્રતિ દુર્બલાશઃ પ્રત્યાહ કૌત્સસ્તમપેતકુત્સમ્

સર્વત્ર નો વાર્ત્તમવૈહિ રાજન્નાથે કુતસ્ત્વય્યશુભં પ્રજાનામ્ ।
સૂર્યે તપત્યાવરણાય દૃષ્ટેઃ કલ્પેત લોકસ્ય કથં તમિસ્રા

ભક્તિઃ પ્રતીક્ષ્યેષુ કુલોચિતા તે પૂર્વાન્મહાભાગતયાતિશેષે ।
વ્યપેતકાલસ્ત્વહમભ્યુપેતસ્ત્વામર્થિભાવાદિતિ મે વિષાદઃ

શરીરમાત્રેણ નરેન્દ્ર તિષ્ઠન્નાભાસિ તીર્થપ્રતિપાદિતર્દ્ધિઃ ।
આરણ્યકોપાત્તફલપ્રસૂતિઃ સ્તમ્બેન નીવાર ઇવાવશિષ્ટઃ

સ્થાને ભવાનેકનરાધિપઃ સન્ અકિઞ્ચનત્વં મખજં વ્યનક્તિ ।
પર્યાયપીતસ્ય સુરૈર્હિમાંશોઃ કલાક્ષયઃ શ્લાઘ્યતરો હિ વૃદ્ધેઃ

તદન્યતસ્તાવદનન્યકાર્યો ગુર્વર્થમાહર્તુમહં યતિષ્યે ।
સ્વસ્ત્યસ્તુ તે નિર્ગલિતામ્બુગર્ભં શરદ્ઘનં નાર્દતિ ચાતકો ઽપિ

એતાવદુક્ત્વા પ્રતિયાતુકામં શિષ્યં મહર્ષેર્નૃપતિર્નિષિધ્ય ।
કિં વસ્તુ વિદ્વન્ગુરવે પ્રદેયં ત્વયા કિયદ્વેતિ તમન્વયુઙ્ક્ત

તતો યથાવદ્વિહિતાધ્વરાય તસ્મૈ સ્મયાવેશવિવર્જિતાય ।
વર્ણાશ્રમાણાં ગુરવે સ વર્ણી વિચક્ષણઃ પ્રસ્તુતમાચચક્ષે

અવાપ્તવિદ્યેન મયા મહર્ષિર્વિજ્ઞાપિતો ઽભૂદ્ગુરુદક્ષિણાયૈ ।
સ મે ચિરાદસ્ખલિતોપચારાં તાં ભક્તિમેવાગણયત્પુરસ્તાત્

નિર્બન્ધસઞ્જાતરુષાથ કાર્શ્યમચિન્તયિત્વા ગુરુણાહમુક્તઃ ।
વિત્તસ્ય વિદ્યાપરિસઙ્ખ્યયા મે કોટીશ્ચતસ્રો દશ ચાહરેતિ

સો ઽહં સપર્યાવિધિભાજનેન મત્વા ભવન્તં પ્રભુશબ્દશેષમ્ ।
અભ્યુત્સહે સમ્પ્રતિ નોપરોદ્ધુમલ્પેતરત્વાચ્છ્રુતનિષ્ક્રયસ્ય

ઇત્થં દ્વિજેન દ્વિજરાજકાન્તિરાવેદિતો વેદવિદાં વરેણ ।
એનોનિવૃત્તેન્દ્રિયવૃત્તિરેનં જગાદ ભૂયો જગદેકનાથઃ

ગુર્વર્થમર્થી શ્રુતપારદૃશ્વા રઘોઃ સકાશાદનવાપ્તકામઃ ।
ગતો વદન્યાન્તરમિત્યયં મે મા ભૂત્પરીવાદનવાવતારઃ

સ ત્વં પ્રયસ્તે મહિતો મદીયે વસંશ્ચતુર્થો ઽગ્નિરિવાગ્ન્યગારે ।
દ્વિત્રાણ્યહાન્યર્હસિ સોઢુમર્હન્યાવદ્યતે સાધયિતું ત્વદર્થમ્

તથેતિ તસ્યાવિતથં પ્રતીતઃ પ્રત્યગ્રહીત્સઙ્ગરમગ્ર્યજન્મા ।
ગામાત્તસારાં રઘુરપ્યવેક્ષ્ય નિષ્ક્રષ્ટુમર્થં ચકમે કુવેરાત્

વસિષ્ઠમન્ત્રોક્ષણજાત્પ્રભાવાદુદન્વદાકાશમહીધરેષુ ।
મરુત્સખસ્યેવ બલાહકસ્ય ગતિર્વિજઘ્ને ન હિ તદ્રથસ્ય

અથાધિશિશ્યે પ્રયતઃ પ્રદોષે રથં રઘુઃ કલ્પિતમસ્ત્રગર્ભમ્ ।
સામન્તસમ્ભાવનયૈવ ધીરઃ કૈલાસનાથં તરસા જિગીષુઃ

પ્રાતઃ પ્રયાણાભિમુખાય તસ્મૈ સવિસ્મયાગન્તુમુદો નિયુક્તાઃ ।
હિરણ્મયીં કોશગૃહસ્ય મધ્યે વૃષ્ટિં શશંસુઃ પતિતાં નભસ્તઃ

તં ભૂપતિર્ભાસ્વરહેમરાશિં લબ્ધં કુવેરાદભિયાસ્યમાનાત્ ।
દિદેશ કૌત્સાય સમગ્રમેવ પાદં સુમેરોરિવ વજ્રભિન્નમ્

જનસ્ય સાકેતનિવાસિનસ્તૌ દ્વાવપ્યભૂતામભિનન્દ્યસત્ત્વૌ ।
ગુરુપ્રદેયાધિકનિઃસ્પૃહો ઽર્થી નૃપો ઽર્થિકામાદધિકપ્રદશ્ચ

અથોષ્ટ્રવામીશતહારિતાર્થં પ્રજેશ્વરં પ્રીતમના મનીષી ।
સ્પૃશન્કરેણાનતપૂર્વકાયં સમ્પ્રસ્થિતો વાક્યમુવાચ કૌત્સઃ

કિમત્ર ચિત્રં યદિ કામસૂર્ભૂર્વૃત્તસ્થિતસ્યાધિપતેઃ પ્રજાનામ્ ।
અચિન્તનીયસ્તવ તુ પ્રભાવો મનીષિતં દ્યૌરપિ યેન દુગ્ધા

આશાસ્યમન્યત્પુનરુક્તભૂતં શ્રેયાંસિ સર્વાણ્યધિજગ્મુષસ્તે ।
પુત્રં લભસ્વાત્મગુણાનુરૂપં ભવન્તમીડ્યો ભવતઃ પિતેવ

ઇત્થં પ્રયુજ્યાશિષમગ્ર્યજન્મા રાજ્ઞે પ્રતીયાય ગુરોઃ સકાશમ્ ।
રાજાપિ લેભે સુતમાશુ તસ્માદ્ આલોકમર્કાદિવ જીવલોકઃ

બ્રાહ્મે મુહૂર્તે કિલ તસ્ય દેવી કુમારકલ્પં સુષુવે કુમારમ્ ।
અતઃ પિતા બ્રહ્મણ એવ નામ્ના તમગ્ર્યજન્માનમજં ચકાર

રૂપં તદોજસ્વિ તદેવ વીર્યં તદેવ નૈસર્ગિકમુન્નતત્વમ્ ।
ન કારણાત્સ્વાદ્બિભિદે કુમારઃ પ્રવર્તિતો દીપ ઇવ પ્રદીપાત્

ઉપાત્તવિદ્યં વિધિવદ્ગુરુભ્યસ્તં યૌવનોદ્ભેદવિશેષકાન્તમ્ ।
શ્રીઃ કામયાનાપિ ગુરોરનુજ્ઞાં ધીરેવ કન્યા પિતુરાચકાઙ્ક્ષ

અથેશ્વરેણ ક્રથકૈશિકાનાં સ્વયંવરાર્થં સ્વસુરિન્દુમત્યાઃ ।
આપ્તઃ કુમારાનયનોત્સુકેન ભોજેન દૂતો રઘવે વિસૃષ્ટઃ

તં શ્લાઘ્યસમ્બન્ધમસૌ વિચિન્ત્ય દારક્રિયાયોગ્યદશં ચ પુત્રમ્ ।
પ્રસ્થાપયામાસ સસૈન્યમેનમૃદ્ધાં વિદર્ભાધિપરાજધાનીમ્

તસ્યોપકાર્યારચિતોપકારા વન્ધ્યેતરા જાનપદોપધાભિઃ ।
માર્ગે નિવાસા મનુજેન્દ્રસૂનોર્બભૂવુરુદ્યાનવિહારકલ્પાઃ

સ નર્મદારોધસિ શીકરાર્દ્રૈર્મરુદ્ભિરાનર્તિતકેતુમાલે ।
નિવેશયામાસ વિલઙ્ઘિતાધ્વા સેનાં શ્રમોત્ફેનવનાયુજાશ્વામ્

અથોપરિષ્ટાદ્ભ્રમરૈર્ભ્રમદ્ભિઃ પ્રાક્સૂચિતાન્તઃસલિલપ્રવેશઃ ।
નિર્ધૌતદાનામલગણ્ડભિત્તિર્વન્યઃ સરિત્તો ગજ ઉન્મમજ્જ

અપ્યૌઘવિક્ષાલિતગૈરિકેણ વપ્રક્રિયામૃક્ષવતસ્તટેષુ ।
નીલોર્ધ્વલેખાશવલેન શંસન્દન્તદ્વયેનાશ્મવિકુણ્ઠિતેન

સંહારવિક્ષેપલઘુક્રિયેણ હસ્તેન તીરાભિમુખઃ સશબ્દમ્ ।
બભૌ સ ભિન્દન્સહસા તરઙ્ગાન્વાર્યર્ગલાભઙ્ગ ઇવ પ્રવૃત્તઃ

કારણ્ડવોચ્છિષ્ટમૃદુપ્રતાનાઃ પુલિન્દયોષામ્બુવિહારકાઞ્ચીઃ ।
કર્ષન્સ શેવાલલતા નદીષ્ણઃ પ્રોહાવલગ્નાસ્તટમુત્સસર્પ

તસ્યૈકનાગસ્ય કપોલભિત્ત્યોર્હ્રદાવગાહક્ષણમાત્રશાન્તા ।
વન્યેતરાનેકપદર્શનેન પુનર્દિદીપે મદદુર્દિનશ્રીઃ

સપ્તચ્છદક્ષીરકટુપ્રવાહમસહ્યમાઘ્રાય મદં તદીયમ્ ।
વિલઙ્ઘિતાધોરણતીવ્રયત્નાઃ સેનાગજેન્દ્રા વિમુખા બભૂવુઃ

સ ચ્છિન્નબન્ધદ્રુતયુગ્યશૂન્યં ભગ્નાક્ષપર્યસ્તરથં ક્ષણેન ।
રામાપરિત્રાણવિહસ્તયોધં સેનાનિવેશં તુમુલં ચકાર

તમાપતન્તં નૃપતેરવધ્યો વન્યઃ કરીતિ શ્રુતવાન્કુમારઃ ।
નિવર્તયિષ્યન્વિશિખેન કુમ્ભે જઘાન નાત્યાયતકૃષ્ટશાર્ઙ્ગઃ

સ વિદ્ધમાત્રઃ કિલ નાગરૂપમુત્સૃજ્ય તદ્વિસ્મિતસૈન્યદૃષ્ટઃ ।
સ્ફુરત્પ્રભામણ્ડલમધ્યવર્તિ કાન્તં વપુર્વ્યોમચરં પ્રપેદે

અથ પ્રભાવોપનતૈઃ કુમારં કલ્પદ્રુમોત્થૈરવકીર્ય પુષ્પૈઃ ।
ઉવાચ વાગ્મી દશનપ્રભાભિઃ સંવર્ધિતોરઃસ્થલતારહારઃ

મતઙ્ગશાપાદવલેપમૂલાદવાપ્તવાનસ્મિ મતઙ્ગજત્વમ્ ।
અવૈહિ ગન્ધર્વપતેસ્તનૂજં પ્રિયંવદં માં પ્રિયદર્શનસ્ય

સ ચાનુનીતઃ પ્રણતેન પશ્ચાન્મયા મહર્ષિર્મૃદુતામગચ્છત્ ।
ઉષ્ણત્વમગ્ન્યાતપસમ્પ્રયોગાચ્છૈત્યં હિ યત્સા પ્રકૃતિર્જલસ્ય

ઇક્ષ્વાકુવંશપ્રભવો યદા તે ભેત્સ્યત્યજઃ કુમ્ભમયોમુખેન ।
સંયોક્ષ્યસે સ્વેન પુનર્મહિમ્ના તદેત્યવોચત્સ તપોનિધિર્મામ્

સ મોચિતઃ શાપકલેસ્ત્વયાહં ગતિં પ્રપન્નો વિહિતાં વિધાત્રા ।
પ્રતિક્રિયાં ચેદ્ભવતો ન કુર્યાં વ્યર્થા હિ મે સ્યાત્સ્વપદોપલબ્ધિઃ

ગાન્ધર્વમસ્ત્રં તદિતઃ પ્રતીચ્છ પ્રયોગસંહારવિભક્તમન્ત્રમ્ ।
પ્રસ્વાપનં નામ યતઃ પ્રહર્તુર્ન ચારિહિંસા વિજયશ્ચ હસ્તે

અલં હ્રિયા માં પ્રતિ યન્મુહૂર્તં દયાપરો ઽભૂઃ પ્રહરન્નપિ ત્વમ્ ।
તસ્માદુપચ્છન્દયતિ પ્રયોજ્યં મયિ ત્વયા ન પ્રતિષેધરૌક્ષ્યમ્

તથેત્યુપસ્પૃશ્ય પયઃ પવિત્રં સોમોદ્ભવાયાઃ સરિતો નૃસોમઃ ।
ઉદઙ્મુખઃ સો ઽસ્ત્રવિદસ્ત્રમન્ત્રં જગ્રાહ તસ્માદ્વિગૃહીતશાસી

એવં તયોરધ્વનિ દૈવયોગાદાસેદુષોઃ સખ્યમચિન્ત્યહેતુ ।
એકો યયૌ ચૈત્રરથપ્રદેશાન્સૌરાજ્યરમ્યાનપરો વિદર્ભાન્

તં તસ્થિવાંસં નગરોપકણ્ઠે તદાગમારૂઢગુરુપ્રહર્ષઃ ।
પ્રત્યુજ્જગામ ક્રથકૈશિકેન્દ્રશ્ચન્દ્રં પ્રવૃદ્ધોર્મિરિવોર્મિમાલી

પ્રવેશ્ય ચૈનં પુરમગ્રયાયી નીચૈસ્તથોપાચરદર્પિતશ્રીઃ ।
મેને યથા તત્ર જનઃ સમેતો વૈદર્ભમાગન્તુમજં ગૃહેશમ્

તસ્યાધિકારિપુરુષૈઃ પ્રણતૈઃ પ્રદિષ્ટાં પ્રાગ્દ્વારવેદિવિનિવેશિતહેમકુમ્ભામ્ ।
રમ્યાં રઘુપ્રતિનિધિઃ સ નવોપકાર્યાં બાલ્યાત્પરામિવ દશાં મદનો ઽધિતસ્થૌ

તત્ર સ્વયંવરસમાહૃતરાજલોકં કન્યાલલામ કમનીયમજસ્ય લિપ્સોઃ ।
ભાવાવબોધકલુષા દયિતેવ રાત્રૌ નિદ્રા ચિરેણ નયનાભિમુખી બભૂવ

તં કર્ણભૂષણનિપીડિતપીવરાંસં શય્યોત્તરચ્છદવિમર્દકૃશાઙ્ગરાગમ્ ।
વૈતાલિકા લલિતબન્ધમનોહરાભિઃ પ્રાબોધયન્નુષસિ વાગ્ભિરુષર્બુધાભમ્

રાત્રિર્ગતા મતિમતાં વર મુઞ્ચ શય્યાં ધાત્રા દ્વિધૈવ જગતો નનુ ધૂર્વિભક્તા ।
યામેકતસ્તવ બિભર્તિ ગુરુર્વિતન્દ્રીર્યસ્યા ભવાનપરધુર્યપદાવલમ્બી

નિદ્રાવશેન ભવતા હ્યનવેક્ષ્યમાણા પર્યુત્સુકત્વમબલા નિશિ ખણ્ડિતેવ ।
લક્ષ્મીર્વિનોદયતિ યેન દિગન્તલમ્બી સો ઽપિ ત્વદાનનરુચં વિજહાતિ ચન્દ્રઃ

તદ્વલ્ગુના યુગપદુન્મિષિતેન તાવત્ સદ્યઃ પરસ્પરતુલામધિરોહતાં દ્વે ।
પ્રસ્પન્દમાનપરુષેતરતારમન્તશ્ચક્ષુસ્તવ પ્રચલિતભ્રમરં ચ પદ્મમ્

વૃન્તશ્લથં હરતિ પુષ્પમનોકહાનાં સંસૃજ્યતે સરસિજૈરરુણાંશુભિન્નૈઃ ।
સ્વાભાવિકં પરગુણેન વિભાતવાતઃ સૌગન્ધ્યમીપ્સુરિવ તે મુખમારુતસ્ય

તામ્રોદરેષુ પતિતં દ્રુમપલ્લવેષુ નિર્ધૌતહારગુલિકાવિષદં હિમામ્ભઃ ।
સંલક્ષ્યતે દશનચન્દ્રિકયાનુવિદ્ધં બિમ્બોષ્ઠલબ્ધપરભાગમિવ સ્મિતં તે

યાવત્પ્રતાપનિધિરાક્રમતે ન ભાનુરહ્નાય તાવદરુણેન તમો નિરસ્તમ્ ।
આયોધનાગ્રસરતાં ત્વયિ વીર યાતે કિં વા રિપૂંસ્તવ ગુરુઃ સ્વયમુચ્છિનત્તિ

શય્યાં જહત્યુભયપક્ષવિનીતનિદ્રાઃ સેનાગજા મુખરશૃઙ્ખલકર્ષિણસ્તે ।
યેષાં વિભાન્તિ તરુણારુણરાગયોગાદ્ભિન્નાદ્રિગૈરિકતટા ઇવ દન્તકોશાઃ

દીર્ઘેષ્વમી નિયમિતાઃ પટમણ્ડપેષુ નિદ્રાં વિધૂય વનજાક્ષ વનાયુજાસ્તે ।
વક્ત્રોષ્મણા મલિનયન્તિ પુરોગતાનિ લેહ્યાનિ સૈન્ધવશિલાશકલાનિ વાહાઃ

ભવતિ વિરલભક્તિર્મ્લાનપુષ્પોપકારઃ સ્વકિરણપરિવેશોદ્ભેદશૂન્યાઃ પ્રદીપાઃ ।
અયમપિ ચ ગિરં નસ્ત્વત્પ્રબોધપ્રયુક્તામનુવદતિ શુકસ્તે મઞ્જુવાક્પઞ્જરસ્થઃ

ઇતિ સ વિહૃતનિદ્રસ્તલ્પમલ્પેતરાંસઃ સુરગજ ઇવ ગાઙ્ગં સૈકતં સુપ્રતીકઃ ।
પરિજનવનિતાનાં પાદયોર્વ્યાપૃતાનાં વલયમણિવિદષ્ટપ્રચ્છદાન્તં મુમોચ

અથ વિધિમવસાય્ય શાસ્ત્રદૃષ્ટં દિવસમુખોચિતમઞ્ચિતાક્ષિપક્ષ્મા ।
કુશલવિરચિતાનુરૂપવેશઃ ક્ષિતિપસમાજમગાત્સ્વયંવરસ્થમ્