રઘુવંશ-કસ્હ્મ્ · અધ્યાય 4

॥ ઇતિ રઘુવંશે મહાકાવ્યે તૃતીયઃ સર્ગઃ ॥
સ રાજ્યં ગુરુણા દત્તં પ્રતિપદ્યાધિકં બભૌ ।
દિનાન્તે નિહિતં તેજઃ સવિત્રેવ હુતાશનઃ

ન્યસ્તશસ્ત્રં દિલીપં ચ તં ચ શુશ્રુવુષાં પ્રભુમ્ ।
રાજ્ઞામુદ્ધૃતનારાચે હૃદિ શૂલમિવાર્પિતમ્

પુરુહૂતધ્વજસ્યેવ તસ્યોન્નયનપઙ્ક્તયઃ ।
નવાભ્યુત્થાનદર્શિન્યો નનન્દુઃ સપ્રજાઃ પ્રજાઃ

સમમેવ સમાક્રાન્તં દ્વયં દ્વિરદગામિના ।
તેન સિંહાસનં પિત્ર્યમખિલં ચારિમણ્ડલમ્

છાયામણ્ડલલક્ષ્યેણ તમદૃશ્યા કિલ સ્વયમ્ ।
પદ્મા પદ્માતપત્રેણ ભેજે સામ્રાજ્યદીક્ષિતમ્

પરિકલ્પિતસાન્નિધ્યા કાલે કાલે ચ વન્દિષુ ।
સ્તુત્યં સ્તુતિભિરર્થ્યાભિરુપતસ્થે સરસ્વતી

મનુપ્રભૃતિભિર્માન્યૈર્ભુક્તા યદ્યપિ રાજભિઃ ।
તથાપ્યનન્યપૂર્વેવ તસ્મિન્નાસીદ્વસુન્ધરા

સ હિ સર્વસ્ય લોકસ્ય યુક્તદણ્ડતયા મનઃ ।
આદદે નાતિશીતોષ્ણો નભસ્વાનિવ દક્ષિણઃ

કામં કમલપત્ત્રાણાં નેત્રે તસ્યાનુકારિણી ।
ચક્ષુષ્મત્તા તુ શાસ્ત્રેણ સૂક્ષ્મકાર્યાર્થદર્શિના

યથા પ્રહ્લાદનાચ્ચન્દ્રઃ પ્રતાપાત્તપનો યથા ।
તથૈવ સો ઽભૂદન્વર્થો રાજા પ્રકૃતિરઞ્જનાત્

નયવિદ્ભિર્નવે રાજ્ઞિ સદસચ્ચોપદર્શિતમ્ ।
પૂર્વ એવાભવત્પક્ષસ્તસ્મિન્નાભવદુત્તરઃ

મન્દોત્કણ્ઠાઃ કૃતાસ્તેન ગુણાધિકતયા ગુરૌ ।
ફલેન સહકારસ્ય પુષ્પોદ્ગમ ઇવ પ્રજાઃ

પઞ્ચાનામપિ ભૂતાનામુત્કર્ષં પુપુષુર્ગુણાઃ ।
નવે તસ્મિન્મહીપાલે સર્વં નવમિવાભવત્

લબ્ધપ્રશમનસ્વસ્થમથૈનં સમુપસ્થિતા ।
પાર્થિવશ્રીર્દ્વિતીયેવ શરત્પઙ્કજલક્ષણા

નિર્વૃષ્ટલઘુભિર્મેઘૈઃ સવિતુસ્તસ્ય ચોભયોઃ ।
વર્ધિષ્ણવો દિશાં ભાગાઃ પ્રતાપાયેવ રેચિતાઃ

અધિજ્યમાયુધં કર્તું સમયો ઽયં રઘોરિતિ ।
સ્વં ધનુઃ શઙ્કિતેનેવ સંજહ્રે શતમન્યુના

પુણ્ડરીકાતપત્રસ્તં વિકસત્કાશચામરઃ ।
ઋતુર્વિડમ્બયામાસ ન પુનઃ પ્રાપ તચ્છ્રિયમ્

પ્રસાદસુમુખે તસ્મિંશ્ચન્દ્રે ચ વિષદપ્રભે ।
તદા ચક્ષુષ્મતાં પ્રીતિરાસીત્સમરસા દ્વયોઃ

હંસશ્રેણિષુ તારાસુ કુમુદ્વત્સુ ચ વારિષુ ।
વિભૂતયસ્તદીયાનાં પર્યસ્તા યશસામિવ

ઇક્ષુચ્છાયાનિષાદિન્યસ્તસ્ય ગોપ્તુર્ગુણોદયમ્ ।
આકુમારકથોદ્ઘાતં શાલિગોપ્યો જગુર્યશઃ

પ્રસસાદોદયાદમ્ભઃ કુમ્ભયોનેર્મહૌજસઃ ।
રઘોસ્ત્વભિભવાશઙ્કિ ચુક્ષુભે દ્વિષતાં મનઃ

મદોદગ્રાઃ કકુદ્મન્તઃ સરિતાં કૂલમુદ્રુજાઃ ।
લીલાખેલમનુપ્રાપુર્મહોક્ષાસ્તસ્ય વિક્રમમ્

પ્રસવૈઃ સપ્તપર્ણાનાં મદગન્ધિભિરાહતાઃ ।
અસૂયયેવ તન્નાગાઃ સપ્તધૈવ પ્રસુસ્રુવુઃ

સરિતઃ કુર્વતી ગાધાઃ પથશ્ચાશ્યાનકર્દમાન્ ।
યાત્રાયૈ ચોદયામાસ તં શક્તેઃ પ્રથમં શરત્

તસ્મૈ સમ્યગ્ઘુતો વહ્નિર્વાજિનીરાજનાવિધૌ ।
પ્રદક્ષિણાર્ચિર્વ્યાજેન હસ્તેનેવ જયં દદૌ

સ ગુપ્તમૂલપ્રત્યન્તઃ શુદ્ધપાર્ષ્ણિરયાન્વિતઃ ।
ષડ્વિધં બલમાદાય પ્રતસ્થે દિગ્જિગીષયા

અવાકિરન્વયોવૃદ્ધાસ્તં લાજૈઃ પૌરયોષિતઃ ।
પૃષતૈર્મન્દરોદ્ધૂતૈઃ ક્ષીરોર્મય ઇવાચ્યુતમ્

સ યયૌ પ્રથમં પ્રાચીં તુલ્યઃ પ્રાચીનબર્હિષા ।
અહિતાનનિલોદ્ધૂતૈસ્તર્જયન્નિવ કેતુભિઃ

રજોભિઃ સ્યન્દનોદ્ધૂતૈર્ગજૈશ્ચ ઘનસન્નિભૈઃ ।
ભુવસ્તલમિવ વ્યોમ કુર્વન્વ્યોમેવ ભૂતલમ્

પ્રતાપો ઽગ્રે તતઃ શબ્દઃ પુરોગાસ્તદનન્તરમ્ ।
યયૌ પશ્ચાદ્ગજાનીકં ચતુઃસ્કન્ધેવ સા ચમૂઃ

પુરોગૈઃ કલુષાસ્તસ્ય સહપ્રસ્થાયિભિઃ કૃશાઃ ।
પશ્ચાત્પ્રયાયિભિઃ પઙ્કં ચક્રિરે માર્ગનિમ્નગાઃ

મરુપૃષ્ઠાન્યુદમ્ભાંસિ નાવ્યાઃ સુપ્રતરા નદીઃ ।
વિપિનાનિ પ્રકાશાનિ શક્તિમત્ત્વાચ્ચકાર સઃ

સ સેનાં મહતીં કર્ષન્પૂર્વસાગરગામિનીમ્ ।
બભૌ હરજટાભ્રષ્ટાં ગઙ્ગામિવ ભગીરથઃ

ત્યાજિતૈઃ ફલમુત્ખાતૈર્ભગ્નૈશ્ચ બહુધા નૃપૈઃ ।
તસ્યાસીદુલ્બણો માર્ગઃ પાદપૈરિવ દન્તિનઃ

પૌરસ્ત્યાનેવમાક્રામંસ્તાંસ્તાઞ્જનપદાઞ્જિતી ।
પ્રાપ તાલીવનશ્યામમુપકણ્ઠં મહોદધેઃ

અનમ્રાણાં સમુદ્ધર્તુસ્તસ્માત્સિન્ધુરયાદિવ ।
આત્મા સંરક્ષિતઃ સુહ્મૈર્વૃત્તિમાશ્રિત્ય વૈતસીમ્

વઙ્ગાનુત્ખાય તરસા નેતા નૌસાધનોદ્ધતાન્ ।
નિચખાન જયસ્તમ્ભાન્ગઙ્ગાસ્રોતોન્તરેષુ સઃ

આપાદપદ્મપ્રણતાઃ કલમા ઇવ તે રઘુમ્ ।
ફલૈઃ સંવર્ધયામાસુરુત્ખાતપ્રતિરોપિતાઃ

સ તીર્ત્વા કયિમાં સૈન્યૈર્બદ્ધદ્વિરદસેતુભિઃ ।
ઉત્કલાદેશિતપથઃ કલિઙ્ગાભિમુખો યયૌ

સ પ્રતાપં મહેન્દ્રસ્ય મૂર્ધ્નિ તીક્ષ્ણં ન્યવેશયત્ ।
અઙ્કુશં દ્વિરદસ્યેવ યન્તા ગમ્ભીરવેદિનઃ

પ્રતિજગ્રાહ કાલિઙ્ગસ્તમસ્ત્રૈર્ગજસાધનઃ ।
પક્ષચ્છેદોદ્યતં શક્રં શિલાવર્ષીવ પર્વતઃ

દ્વિષાં વિષહ્ય કાકુત્સ્થસ્તત્ર નારાચદુર્દિનમ્ ।
સન્મઙ્ગલસ્નાત ઇવ પ્રતિપેદે જયશ્રિયમ્

વાયવ્યાસ્ત્રવિનિર્ધૂતાત્પક્ષાવિદ્ધાદિવોદધેઃ ।
ગજાનીકાત્સ કાલિઙ્ગં તાર્ક્ષ્યઃ સર્પમિવાદદે

તામ્બૂલીનાં દલૈસ્તસ્ય રચિતાપાનભૂમયઃ ।
નારિકેલાસવં યોધાઃ શાત્રવં ચ યશઃ પપુઃ

ગૃહીતપ્રતિમુક્તસ્ય સ ધર્મવિજયી નૃપઃ ।
હ્રિયં મહેન્દ્રનાથસ્ય જહાર ન તુ મેદિનીમ્

તતો વેલાતટેનૈવ ફલવત્પૂગમાલિના ।
અગસ્ત્યચરિતામાશામનાશાસ્યજયો યયૌ

સ સૈન્યપરિભોગેન ગજદાનસુગન્ધિના ।
કાવેરીં સરિતાં પત્યુઃ શઙ્કનીયામિવાકરોત્

ભયોત્સૃષ્ટવિભૂષાણાં તેન કેરલયોષિતામ્ ।
અલકેષુ ચમૂરેણુશ્ચૂર્ણપ્રતિનિધીકૃતઃ

બલૈરધ્યુષિતાસ્તસ્ય વિજિગીષોર્ગતાધ્વનઃ ।
હારીતોચ્છિષ્ટમરિચા મલયાદ્રેરુપત્યકાઃ

આજાનેયખુરક્ષુણ્ણપક્વૈલાક્ષેત્રસમ્ભવમ્ ।
વ્યાનશે સપદિ વ્યોમ કીટકોશાબિલં રજઃ

ભોગિવેષ્ટનમાર્ગેષુ ચન્દનાનાં સમર્પિતમ્ ।
નાસ્રંસત્કરિણાં ગ્રૈવં ત્રિપદીછેદિનામપિ

દિશિ મન્દાયતે તેજો દક્ષિણસ્યાં રવેરપિ ।
તસ્યામેવ રઘોઃ પાણ્ડ્યાઃ પ્રતાપં ન વિષેહિરે

તામ્રપર્ણીસમેતસ્ય મુક્તાસારં મહોદધેઃ ।
તે નિપત્ય દદુસ્તસ્મૈ યશઃ સ્વમિવ સઞ્ચિતમ્

સ નિર્વિશ્ય યથાકામં તટસ્વાધીનચન્દનૌ ।
સ્તનાવિવ દિશસ્તસ્યાઃ શૈલૌ મલયદુર્દુરૌ

અસહ્યવિક્રમઃ સહ્યં દૂરમુક્તમુદન્વતા ।
નિતમ્બમિવ મેદિન્યાઃ સ્રસ્તાંશુકમલઙ્ઘયત્

તસ્યાનીકૈર્વિસર્પદ્ભિરપરાન્તજયોદ્યતૈઃ ।
રામેષૂત્સારિતો ઽપ્યાસીત્સહ્યલગ્ન ઇવાર્ણવઃ

પુરો યન્મારુતોદ્ધૂતમગમત્કૈતકં રજઃ ।
તદ્યોધવારવાણાનામયત્નપટવાસતામ્

અભ્યભૂયત વાહાનાં રથાનાં ચાસ્ય શિઞ્જિતૈઃ ।
મર્મરઃ પવનોદ્ધૂતરાજતાલીવનધ્વનિઃ

ખર્જૂરીસ્કન્ધનદ્ધાનાં મદોદ્ગારસુગન્ધિષુ ।
કટેષુ કરિણાં પેતુઃ પુન્નાગેભ્યઃ શિલીમુખાઃ

અવકાશં કિલોદન્વાન્રામાયાભ્યર્થિતો દદૌ ।
અપરાન્તમહીપાલવ્યાજેન રઘવે કરમ્

મહેભરદનોત્કીર્ણવ્યક્તવિક્રમલક્ષણમ્ ।
ત્રિકૂટમેવ તત્રોચ્ચૈર્જયસ્તમ્ભં ચકાર સઃ

પારસીકાંસ્તતો જેતું પ્રતસ્થે સ્થલવર્ત્મના ।
ઇન્દ્રિયાખ્યાનિવ રિપૂંસ્તત્ત્વજ્ઞાનેન સંયમી

યવનીમુખપદ્માનાં સેહે મધુમદં ન સઃ ।
બાલાતપમિવાબ્જાનામકાલજલદોદયઃ

સઙ્ગ્રામસ્તુમુલસ્તસ્ય પારસીકાશ્વસાધનૈઃ ।
શાર્ઙ્ગકૂજિતવિજ્ઞેયપ્રતિયોધો રજસ્યભૂત્

ભલ્લાપવર્જિતૈસ્તેષાં શિરોભિઃ શ્મશ્રુલૈર્મહીમ્ ।
તસ્તાર સરઘાવ્યાપ્તૈઃ સ ક્ષૌદ્રપટલૈરિવ

અપનીતશિરસ્ત્રાણાઃ શેષાસ્તં શરણં યયુઃ ।
પ્રણિપાતપ્રતીકારઃ સંરમ્ભો હિ મહાત્મનામ્

વિનયન્તે સ્મ તદ્યોધા મધુભિર્વિજયશ્રમમ્ ।
આસ્તીર્ણાજિનરત્નાસુ દ્રાક્ષાવલયભૂમિષુ

તતઃ પ્રતસ્થે કૌબેરીં ભાસ્વાનિવ રઘુર્દિશમ્ ।
શરૈરુસ્રૈરિવોદીચ્યાનુદ્ધરિષ્યન્રસાનિવ

જિતાનજય્યસ્તાનેવ કૃત્વા રથપુરઃસરાન્ ।
મહાર્ણવમિવૌર્વાગ્નિઃ પ્રવિવેશોત્તરાપથમ્

વિનીતાધ્વશ્રમાસ્તસ્ય વઙ્ક્ષુતીરવિવેષ્ટનૈઃ ।
દુધુવુર્વાજિનઃ સ્કન્ધાંલ્લગ્નકુઙ્કુમકેસરાન્

તત્ર હૂનાવરોધાનાં ભર્તૃષુ વ્યક્તવિક્રમમ્ ।
કપોલપાટનાદેશિ બભૂવ રઘુચેષ્ટિતમ્

કામ્બોજાઃ સમરે વીર્યં તસ્ય સોઢુમનીશ્વરાઃ ।
ગજાલાનપરિક્લિષ્ટૈરક્ષોટૈઃ સાર્ધમાનતાઃ

તેષાં સદશ્વભૂયિષ્ઠાસ્તુઙ્ગા દ્રવિણરાશયઃ ।
વિવિશુસ્તં વિશાં નાથમુદન્વન્તમિવાપગાઃ

તતો ગૌરીગુરું શૈલમારુરોહ સસાધનઃ ।
વર્ધયન્નિવ તત્કૂટાનુદ્ધતૈર્ધાતુરેણુભિઃ

પ્રશંસંસ્તુલ્યસત્ત્વાનાં સૈન્યઘોષે ઽપ્યસમ્ભ્રમમ્ ।
ગુહાગતાનાં સિંહાનાં પરિવૃત્ત્યાવલોકિતમ્

ભૂર્જેષુ મર્મરીભૂતાઃ કીચકધ્વનિહેતવઃ ।
ગઙ્ગાશીકરિણો માર્ગે મરુતસ્તં સિષેવિરે

વિશશ્રમુર્નમેરૂણાં છાયાસ્વધ્યાસ્ય સૈનિકાઃ ।
દૃષદો વાસિતોત્સઙ્ગા નિષણ્ણમૃગનાભિભિઃ

સરલાસક્તમાતઙ્ગગ્રૈવેયોપચિતત્વિષઃ ।
આસન્નોષધયો નેતુર્નક્તમસ્નેહદીપિકાઃ

તસ્યાવાસેષુ દાનાર્દ્રૈર્ગણ્ડભિત્તિવિઘટ્ટનૈઃ ।
ગજવર્ષ્મ કિરાતેભ્યઃ શશંસુર્દેવદારવઃ

વિમર્દઃ સહ તૈસ્તત્ર પાર્વતીયૈરભૂદ્રઘોઃ ।
નારાચક્ષેપણીયાશ્મનિષ્પેષોત્પતિતાનલઃ

શરૈરુત્સવસઙ્કેતાન્સ કૃત્વા કરદાન્કૃતી ।
જયોદાહરણં બાહ્વોર્ગાપયામાસ કિન્નરાન્

પરસ્પરસ્ય વિજ્ઞાતસ્તેષૂપાયનપાણિષુ ।
રાજ્ઞા હિમવતઃ સારો રાજ્ઞઃ સારો હિમાદ્રિણા

તત્રાક્ષોભ્યં યશોરાશિં નિવેશ્યાવરુરોહ સઃ ।
પૌલસ્ત્યતુલિતસ્યાદ્રેરાદદાન ઇવ હ્રિયમ્

ચકમ્પે તીર્ણલૌહિત્યે તસ્મિન્પ્રાગ્જ્યોતિષેશ્વરઃ ।
તદ્ગજાલાનતાં પ્રાપ્તૈઃ સહ કાલાગુરુદ્રુમૈઃ

ન પ્રસેહે સ રુદ્ધાર્કમનભ્રમયદુર્દિનમ્ ।
રથવંશરજો ઽપ્યસ્ય કુત એવ પતાકિનીમ્

તમીશઃ કામરૂપાણામત્યાખણ્ડલવિક્રમમ્ ।
ભેજે ભિન્નકટૈર્નાગૈરન્યાનુપરુરોધ યૈઃ

કામરૂપેશ્વરસ્તસ્ય હેમપીઠાધિદેવતામ્ ।
રત્નપુષ્પોપહારેણ ચ્છાયામાનર્ચ પાદયોઃ

ઇતિ જિત્વા દિશો જિષ્ણુર્ન્યવર્તત રથોદ્ધતમ્ ।
રજો વિશ્રમયન્રાજ્ઞાં છત્ત્રશૂન્યેષુ મૌલિષુ

સ વિશ્વજિતમાજહ્રે ક્રતું સર્વસ્વદક્ષિણમ્ ।
આદાનં હિ વિસર્ગાય સતાં વારિમુચામિવ

સત્ત્રાન્તે સચિવસખઃ પુરસ્ક્રિયાભિર્ગુર્વીભિઃ શમિતપરાજયવ્યલીકાન્ ।
કાકુત્સ્થશ્ચિરવિરહોત્સુકાવરોધાન્ રાજન્યાન્સ્વપુરનિવૃત્તયે ઽનુમેને

તે રેખાધ્વજકલશાતપત્રચિહ્નં સમ્રાજશ્ચરણયુગં પ્રસાદલભ્યમ્ ।
પ્રસ્થાનપ્રણતિભિરઙ્ગુલીષુ ચક્રુર્મૌલિસ્રક્ચ્યુતમકરન્દરેણુગૌરમ્