Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Chapter 3
|| iti raghuvaṃśe mahākāvye dvitīyaḥ sargaḥ ||
athepsitaṃ bharturupasthitodayaṃ sakhījanodvīkṣaṇakaumudīmukham /
nidānamikṣvākukulasya santateḥ sudakṣiṇā dauhadalakṣaṇaṃ dadhau
mukhena sā ketakapattrapāṇḍunā kṛśāṅgayaṣṭiḥ parimeyabhūṣaṇā /
sthitālpatārāṃ karuṇendumaṇḍalāṃ vibhātakalpāṃ rajanīṃ vyaḍambayat
tadānanaṃ sevitamṛttikālavaṃ nṛpaḥ samāghrāya na tṛptimāyayau /
karīva siktaṃ pṛṣataiḥ payomucāṃ śucivyapāye vanarājipalvalam
divaṃ marutvāniva bhokṣyate mahīṃ digantaviśrāntaratho hi matsutaḥ /
ato 'bhilāṣe prathamaṃ tathāvidhe mano babandhānyarasānvilaṅghya sā
na me hriyā śaṃsati kiñcidīpsitaṃ spṛhāvatī vastuṣu keṣu māgadhī /
iti sma pṛcchatyativelamādṛtaḥ priyāsakhīruttarakosaleśvaraḥ
upetya sā dohadaduḥkhaśīlatāṃ yadeva vavre tadapaśyadāhṛtam /
na hīṣṭamasyāstridive 'pi bhūpaterbabhūva duṣprāpamadhijyadhanvanaḥ
dineṣu gacchatsu madhūkapāṇḍuraṃ tadīyamāśyāmamukhaṃ stanadvayam /
samudgayorvāraṇadantakośayorbabhāra kāntiṃ gavalāpidhānayoḥ
krameṇa nistīrya ca dohadavyathāmupoḍhagātropacayā rarāja sā /
purāṇapattrāpagamādanantaraṃ lateva sannaddhamanojñapallavā
nidhānagarbhāmiva sāgarāmbarāṃ śamīmivābhyantaralīnapāvakām /
nadīmivāntaḥsalilāṃ sarasvatīṃ nṛpaḥ sagarbhāṃ mahiṣīmamanyata
priyānurāgasya manaḥsamunnaterbhujārjitānāṃ ca digantasampadām /
yathākramaṃ puṃsavanādikāḥ kriyā dhṛteśca dhīraḥ sadṛśīrvyadhatta saḥ
surendramātrāśritagarbhagauravāt prayatnamuktāsanayā gṛhāgataḥ /
tayopacārāñjalikhinnahastayā nananda pāriplavanetrayā nṛpaḥ
kumārabhṛtyaiḥ kuśalairadhiṣṭhite bhiṣagbhirāptairatha garbhaveśmani /
niratyayāya prasavāya tasthuṣī babhau samāsannaphalā kriyeva sā
grahaistataḥ pañcabhiruccasaṃśrayairasūryagaiḥ sūcitabhāgyasampadam /
asūta putraṃ samaye śacīsamā trisādhanā śaktirivārthamakṣatam
diśaḥ prasedurmaruto vavuḥ śivāḥ pradakṣiṇārcirhutamagnirādade /
babhūva sarvaṃ śubhaśaṃsi tatkṣaṇaṃ bhavo hi lokābhyudayāya tādṛśām
ariṣṭaśayyāṃ parito visāriṇā sujanmanastasya nijena tejasā /
niśīthadīpāḥ sahasā hatatviṣo babhūvurālekhyasamarpitā iva
janāya śuddhāntacarāya śaṃsate kumārajanmāmṛtasammitākṣaram /
adeyamāsīttrayameva bhūpateḥ śaśiprabhaṃ chattramubhe ca cāmare
sa vīkṣya putrasya cirātpitā mukhaṃ nidhānakumbhasya yuveva durgataḥ /
mudā śarīre prababhūva nātmanaḥ payodhirindūdayamūrchito yathā
sa jātakarmaṇyakhile tapasvinā tapovanādetya purodhasā kṛte /
dilīpasūnurmaṇirākarodgataḥ prayuktasaṃskāra ivādhikaṃ babhau
sukhaśravā maṅgalatūryaniḥsvanāḥ pramodanṛttaiḥ saha vārayoṣitām /
na kevalaṃ sadmani māgadhīpateḥ pathi vyajṛmbhanta divaukasāmapi
na saṃyatastasya babhūva rakṣiturvimocayedyaṃ sutajanmaharṣitaḥ /
ṛṇābhidhānātsvayameva kevalaṃ tadā pitṚṇāṃ mumuce sa bandhanāt
śrutasya yāyādayamantamarbhakastathā pareṣāṃ yudhi ceti pārthivaḥ /
avekṣya dhātorgamanārthamarthaviccakāra nāmnā raghumātmasambhavam
pituḥ prayatnātsa samagrasampadaḥ śubhaiḥ śarīrāvayavairdine dine /
pupoṣa vṛddhiṃ haridaśvadīdhiteranupraveśādiva bālacandramāḥ
umāvṛṣāṅkau śarajanmanā yathā yathā jayantena śacīpurandarau /
tathā nṛpaḥ sā ca sutena māgadhī nanandatustatsadṛśena tatsamau
rathāṅganāmnoriva bhāvabandhanaṃ babhūva yatprema parasparaṃ prati /
vibhaktamapyekasute na tattayoḥ parasparasyopari paryahīyata
yadāha dhātryā prathamoditaṃ vaco yayau tadīyāmavalambya cāṅgulim /
abhūcca namraḥ praṇipātaśikṣayā piturmudaṃ tena tatāna so 'rbhakaḥ
tamaṅkamāropya śarīrayogajaiḥ sukhairniṣiñcantamivāmṛtaṃ tvaci /
tribhāgasammīlitalocano nṛpaścirātsutasparśarasajñatāṃ yayau
amaṃsta cānena parārdhyajanmanā sthiterabhettā sthitimantamanvayam /
svamūrtibhedena guṇāgryavṛttinā patiḥ prajānāmiva sargamātmanaḥ
sa vṛttacūlaścalakākapakṣakairamātyaputraiḥ savayobhiranvitaḥ /
liperyathāvadgrahaṇena vāṅmayaṃ nadīmukheneva samudramāviśat
athopanītaṃ vidhivadvipaścito vininyurenaṃ guravo gurupriyam /
avandhyayatnāśca babhūvuratra te kriyā hi vastūpahitā prasīdati
dhiyaḥ samagraiḥ sa guṇairudāradhīḥ kramāccatasraścaturarṇavopamāḥ /
tatāra vidyāḥ pavanātipātibhirdiśo haridbhirharitāmiveśvaraḥ
tvacaṃ sa medhyāṃ paridhāya rauravīmaśikṣatāstraṃ pitureva mantravat /
prayogasaṃhārarahasyavittamo babhūva cāstreṣu yathā purandaraḥ
mahokṣatāṃ vatsataraḥ spṛśanniva dvipendrabhāvaṃ kalabhaḥ śrayanniva /
raghuḥ kramādyauvanabhinnaśaiśavaḥ pupoṣa gambhīramanoharaṃ vapuḥ
athāsya godānavidheranantaraṃ vivāhadīkṣāṃ niravartayatprabhuḥ /
narendrakanyāstamavāpya satpatiṃ tamopahaṃ dakṣasutā ivābabhuḥ
yuvā yugavyāyatabāhuraṃsalaḥ kavāṭavakṣāḥ pariṇaddhakandharaḥ /
vapuṣprakarṣādajayadguruṃ raghustathāpi nīcairvinayādadṛśyata
atha prajānāṃ ciramātmanā dhṛtāṃ nitāntagurvīṃ laghayiṣyatā dhuram /
vaśīti matvā maticakṣuṣā suto nṛpeṇa cakre yuvarājaśabdabhāk
narendramūlāyatanādanantaraṃ tadāspadaṃ śrīryuvarājasaṃjñitam /
agacchadaṃśena guṇābhilāṣiṇī navāvatāraṃ kamalādivotpalam
uṣarbudhaḥ sārathineva vāyunā ghanavyapāyena gabhastimāniva /
babhūva tenātitarāṃ durutsahaḥ kaṭaprabhedena karīva pārthivaḥ
niyujya taṃ medhyaturaṅgarakṣaṇe dhanurdharai rājasutairanudrutam /
apūrṇamekena śatakratūpamaḥ śataṃ kratūnāmapavighnamāpa saḥ
ataḥ paraṃ tena makhāya yajvanā turaṅgamutsṛṣṭamanargalaṃ punaḥ /
dhanurbhṛtāmagrata eva rakṣiṇāṃ jahāra śakraḥ kila gūḍhavigrahaḥ
viṣādaluptapratipatti vismitaṃ kumārasainyaṃ sapadi sthitaṃ ca tat /
vasiṣṭhadhenuśca yadṛcchayāgatā śrutaprabhāvā dadṛśe 'tha nandinī
tadaṅganiḥṣyandalavena locane pramṛjya puṇyena puraskṛtaḥ satām /
atīndriyeṣvapyupapannadarśano babhūva bhāveṣu dilīpanandanaḥ
sa pūrvataḥ parvatapakṣaśātanaṃ dadarśa devaṃ naradevasambhavaḥ /
punaḥ punaḥ sūtaniṣiddhacāpalaṃ harantamaśvaṃ ratharaśmisaṃyutam
śataistamakṣṇāmanimeṣavṛttibhirhariṃ viditvā haribhiśca vājibhiḥ /
avocadenaṃ gaganaspṛśā raghuḥ svareṇa dhīreṇa nivartayanniva
makhāṃśabhājāṃ prathamo manīṣibhistvameva devendra yadā nigadyase /
ajasradīkṣāprayatasya madguroḥ kriyāvighātāya kathaṃ pravartase
trilokanāthena satā makhadviṣastvayā niyāmyā nanu divyacakṣuṣā /
sa cetsvayaṃ karmasu dharmacāriṇāṃ tvamantarāyībhavasi cyuto vidhiḥ
tadaṅgamagryaṃ maghavanmahākratoramuṃ turaṅgaṃ pratimoktumarhasi /
pathaḥ śucerdarśayitāra īśvarā malīmasāmādadate na paddhatim
iti pragalbhaṃ raghuṇā samīritaṃ vaco niśamyādhipatirdivaukasām /
nivartayāmāsa rathaṃ savismayaḥ pracakrame ca prativaktumuttaram
yathāttha rājanyakumāra tattathā yaśastu rakṣyaṃ parito yaśodhanaiḥ /
jagatprakāśaṃ tadaśeṣamijyayā bhavadgururlaṅghayituṃ mamodyataḥ
hariryathaikaḥ puruṣottamaḥ smṛto maheśvarastryambaka eva nāparaḥ /
tathā vidurmāṃ munayaḥ śatakratuṃ dvitīyagāmī na hi śabda eṣa naḥ
ato 'yamaśvaḥ kapilānukāriṇā pitustvadīyasya mayāpahāritaḥ /
alaṃ prayatnena tavātra mā nidhāḥ padaṃ padavyāṃ sagarasya santateḥ
tataḥ prahasyāha punaḥ purandaraṃ vyapetabhīrbhūmipurandarātmajaḥ /
gṛhāṇa śastraṃ yadi sarga eṣa te na khalvanirjitya raghuṃ kṛtī bhavān
sa evamuktvā maghavantamunmukhaḥ kariṣyamāṇaḥ saśaraṃ śarāsanam /
atiṣṭhadālīḍhaviśeṣaśobhinā vapuṣprakarṣeṇa viḍambiteśvaraḥ
raghoravaṣṭambhamayena pattriṇā hṛdi kṣato gotrabhidapyamarṣaṇaḥ /
navāmbudānīkamuhūrtalāñchane dhanuṣyamoghaṃ samadhatta mārgaṇam
narendrasūnoḥ sa bṛhadbhujāntaraṃ praviśya bhīmāsuraśoṇitocitaḥ /
papāvanāsvāditapūrvamāśugaḥ kutūhaleneva manuṣyaśoṇitam
hareḥ kumāro 'pi kumāravikramaḥ suradvipāsphālanakarkaśāṅgulau /
bhuje śacīpattraviśeṣakāṅkite svanāmacihnaṃ nicakhāna sāyakam
jahāra cānyena mayūralāñchanaṃ śareṇa śakrasya mahāśanidhvajam /
cukopa tasmai sa bhṛśaṃ suraśriyaḥ prasahya keśavyaparopaṇādiva
tayorupāntasthitasiddhasainikaṃ garutmadāśīviṣabhīmadarśanaiḥ /
babhūva yuddhaṃ tumulaṃ jayaiṣiṇoradhomukhairūrdhvamukhaiśca pattribhiḥ
atiprabandhaprahitāstravṛṣṭibhistamāśrayaṃ duṣprasahasya tejasaḥ /
śaśāka nirvāpayituṃ na vāsavaḥ svataścyutaṃ vahnimivādbhirambudaḥ
tataḥ prakoṣṭhāddharicandanāṅkitāt pramathyamānārṇavadhīranādinīm /
raghuḥ śaśāṅkārdhamukhena pattriṇā śarāsanajyāmalunādbiḍaujasaḥ
sa cāpamutsṛjya vivṛddhamatsaraḥ pravāsanāya prabalasya vidviṣaḥ /
mahīdhrapakṣavyaparopaṇoddhataṃ sphuratprabhāmaṇḍalamastramādade
raghurbhṛśaṃ vakṣasi tena tāḍitaḥ papāta bhūmau saha sainikāsrubhiḥ /
nimeṣamātrādavadhūya ca vyathāṃ sahotthitaḥ sainikaharṣaniḥsvanaiḥ
tathāpi śastravyavahāraniṣṭhure vipakṣabhāve sthiramasya tasthuṣaḥ /
tutoṣa vīryātiśayena vṛtrahā padaṃ hi sarvatra guṇairvidhīyate
asaṅgamadriṣvapi sāravattayā na me tvadanyena visoḍhamāyudham /
avaihi māṃ prītamṛte turaṅgamādvaraṃ vṛṇīṣveti tamāha vṛtrahā
tato niṣaṅgādasamagramuddhṛtaṃ suvarṇapuṅkhadyutirañjitāṅgulim /
dilīpasūnuḥ pratisaṃharanniṣuṃ priyaṃ vadaḥ pratyavadatsureśvaram
amocyamaśvaṃ yadi manyate prabhustataḥ samāpte vidhineva karmaṇi /
ajasradīkṣātanuradya me guruḥ kratoraśeṣeṇa phalena yujyatām
yathā ca vṛttāntamimaṃ sadogatastrilocanaikāṃśatayā durāsadaḥ /
tavaiva sandeśaharādviśāṃpatiḥ śṛṇoti nākeśa tathā vidhīyatām
tatheti kāmaṃ pratiśuśruvānraghoryathāgataṃ mātalisārathiryayau /
nṛpasya nātipramanāḥ sadogṛhaṃ sudakṣiṇāsūnurapi nyavartata
tamabhyanandatprathamaprabodhitaḥ prajeśvaraḥ śāsanahāriṇā hareḥ /
parāmṛśanharṣacalena pāṇinā tadīyamaṅgaṃ kuliśavraṇāṅkitam
iti kṣitīśo navatiṃ navādhikāṃ mahākratūnāṃ mahanīyaśāsanaḥ /
samārurukṣurdivamāyuṣaḥ kṣaye tatāna sopānaparamparāmiva
atha sa viṣayavyāvṛttātmā yathāvidhi sūnave nṛpatikakudaṃ dattvā yūne sitātapavāraṇam /
munivanatarucchāyāṃ devyā tayā saha śiśriye galitavayasāmikṣvākūṇāmidaṃ hi kulavratam
Original text: Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Edition: of Dominic Goodall and Harunaga Isaacson: The Raghupañcikā of Vallabhadeva, being the earliest commentary on the Raghuvaṃśa of Kālidāsa, Critical Edition with Introduction and Notes, Volume 1. Groningen: Egbert Forsten 2003. · Data entry Dominic Goodall · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0