Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Chapter 2
|| iti raghuvaṃśe mahākāvye prathamaḥ sargaḥ ||
atha prajānāmadhipaḥ prabhāte jāyāpratigrāhitagandhamālyām /
vanāya pītapratibaddhavatsāṃ yaśodhano dhenumṛṣermumoca
tasyāḥ khuranyāsapavitrapāṃsumapāṃsulānāṃ dhuri kīrtanīyā /
mārgaṃ manuṣyeśvaradharmapatnī śruterivārthaṃ smṛtiranvagacchat
nivartya rājā dayitāṃ dayālustāṃ saurabheyīṃ surabhiryaśobhiḥ /
payodharībhūtacatuḥsamudrāṃ jugopa gorūpadharāmivorvīm
vratāya tenānucareṇa dhenornyaṣedhi śeṣo 'pyanuyāyivargaḥ /
na cānyatastasya śarīrarakṣā svavīryaguptā hi manoḥ prasūtiḥ
āsvādavadbhiḥ kavalaistṛṇānāṃ kaṇḍūyanairdaṃśanivāraṇaiśca /
avyāhatasvairagataiśca tasyāḥ samrāṭ samārādhanatatparo 'bhūt
sthitaḥ sthitāmuccalitaḥ prayātāṃ niṣeduṣīmāsanabandhadhīraḥ /
jalābhilāṣī jalamādadānāṃ chāyeva tāṃ bhūpatiranvagacchat
sa nyastacihnāmapi rājalakṣmīṃ tejoviśeṣānumitāṃ dadhānaḥ /
āsīdanāviṣkṛtadānarājirantarmadāvastha iva dvipendraḥ
latāpratānodgrathitaiḥ sa keśairadhijyadhanvā vicacāra dāvam /
rakṣāpadeśādguruhomadhenorvanyānvineṣyanniva duṣṭasattvān
visṛṣṭapārśvānucarasya tasya pārśvadrumāḥ pāśabhṛtā samasya /
udīrayāmāsurivonmadānāmālokaśabdaṃ vayasāṃ virāvaiḥ
marutprayuktāśca marutsakhābhaṃ tamarcyamārādabhivartamānam /
avākiranbālalatāḥ prasūnairācāralājairiva paurakanyāḥ
dhanurbhṛto 'pyasya dayārdrabhāvamākhyātamantaḥkaraṇairviśaṅkaiḥ /
vilokayantyo vapurāpurakṣṇāṃ prakāmavistāraphalaṃ hariṇyaḥ
sa kīcakairmārutapūrṇarandhraiḥ kūjadbhirāpāditavaṃśakṛtyam /
śuśrāva kuñjeṣu yaśaḥ svamuccairudgīyamānaṃ vanadevatābhiḥ
pṛktastuṣārairvananirjharāṇāmanokahākampanapuṣpagandhī /
tamātapaklāntamanātapatramācārapūtaṃ pavanaḥ siṣeve
śaśāma vṛṣṭyāpi vinā davāgnirāsīdviśeṣātphalapuṣpavṛddhiḥ /
ūnaṃ na sattveṣvadhiko babādhe tasminvanaṃ goptari gāhamāne
sañcārapūtāni digantarāṇi kṛtvā dinānte nilayāya gantum /
pracakrame pallavarāgatāmrā prabhā pataṅgasya muneśca dhenuḥ
tāṃ devatāpitratithikriyārthamanvagyayau madhyamalokapālaḥ /
babhūva sā tena satāṃ matena śraddheva sākṣādvidhinopapannā
sa palvalottīrṇavarāhayūthānyāvāsavṛkṣonmukhabarhiṇāni /
yayau mṛgādhyāsitaśādvalāni śyāmāyamānāni vanāni paśyan
āpīnabhārodvahanaprayatnādgṛṣṭirgurutvāduraso narendraḥ /
ubhāvalañcakraturañcitābhyāṃ tapovanāvṛttipathaṃ gatābhyām
vasiṣṭhadhenoranuyāyinaṃ tamāvartamānaṃ vanitā vanāntāt /
papau nimeṣālasapakṣmapaṅktirupoṣitābhyāmiva locanābhyām
puraskṛtā vartmani pārthivena pratyudgatā pārthivadharmapatnyā /
tadantare sā virarāja dhenurdinakṣapāmadhyagateva sandhyā
pradakṣiṇīkṛtya payasvinīṃ tāṃ sudakṣiṇā sākṣatapātrahastā /
praṇamya cānarca viśālamasyāḥ śṛṅgāntaraṃ dvāramivātmasiddheḥ
vatsotsukāpi stimitā saparyāṃ pratyagrahītseti nanandatustau /
bhaktyopapanneṣu hi tadvidhānāṃ prasādacihnāni puraḥphalāni
guroḥ sadārasya nipīḍya pādau samāpya sāndhyaṃ ca vidhiṃ dilīpaḥ /
dohāvasāne punareva dogdhrīṃ bheje bhujotsannaripurniṣaṇṇām
tāmantikanyastabalipradīpāmanvāsya goptā gṛhiṇīsahāyaḥ /
krameṇa suptāmanu saṃviveśa suptotthitāṃ prātaranūdatiṣṭhat
itthaṃ vrataṃ pālayataḥ prajārthaṃ samaṃ mahiṣyā mahanīyakīrteḥ /
sapta vyatīyustriguṇāni tasya dinānyamitroddharaṇocitasya
anyedyurātmānucarasya bhāvaṃ jijñāsamānā munihomadhenuḥ /
gaṅgāprapātāntavirūḍhaśaṣpaṃ gaurīgurorgahvaramāviveśa
sā duṣpradharṣā manasāpi hiṃsrairityadriśobhāprahitekṣaṇena /
alakṣitābhyutpatano nṛpeṇa prasahya siṃhaḥ kila tāṃ cakarṣa
tadīyamākranditamārtasādhorguhānibaddhapratiśabdadīrgham /
raśmiṣvivādāya nagendradattāṃ nivartayāmāsa nṛpasya dṛṣṭim
sa pāṭalāyāṃ gavi tasthivāṃsaṃ dhanurdharaḥ kesariṇaṃ dadarśa /
adhityakāyāmiva dhātumayyāṃ rodhradrumaṃ sānumataḥ praphultam
tato mṛgendrasya mṛgendragāmī vadhāya vadhyasya śaraṃ śaraṇyaḥ /
jātābhiṣaṅgo nṛpatirniṣaṅgāduddhartumaicchatprasabhoddhṛtāriḥ
vāmetarastasya karaḥ praharturnakhaprabhārūṣitakaṅkapattre /
saktāṅguliḥ sāyakapuṅkha eva citrārpitārambha ivāvatasthe
bāhupratistambhavivṛddhamanyurabhyarṇamāgaskṛtamaspṛśadbhiḥ /
rājā svatejobhiradahyatāntarbhogīva mantrapratibaddhavīryaḥ
tamāryagṛhyaṃ nigṛhītadhenurmanuṣyavācā manuvaṃśaketum /
vismāpayanvismayamātmasiddhau bhūpālasiṃhaṃ nijagāda siṃhaḥ
alaṃ mahīpāla tava śrameṇa prayuktamapyastramito vṛthā syāt /
na pādaponmūlanaśakti raṃhaḥ śiloccaye mūrchati mārutasya
kailāsagauraṃ vṛṣamārurukṣoḥ pādārpaṇānugrahapūtapṛṣṭham /
avaihi māṃ kiṅkaramaṣṭamūrteḥ kumbhodaraṃ nāma nikumbhamitram
amuṃ puraḥ paśyasi devadāruṃ putrīkṛto 'yaṃ vṛṣabhadhvajena /
yo hemakumbhastananiḥsṛtānāṃ skandasya mātuḥ payasāṃ rasajñaḥ
kaṇḍūyamānena kaṭaṃ kadācidvanyadvipenonmathitā tvagasya /
athainamadrestanayā śuśoca senānyamālīḍhamivāsurāstraiḥ
tadā prabhṛtyeva mataṅgajānāṃ trāsārthamasminnahamadrikukṣau /
vyāpāritaḥ śūlabhṛtā vidhāya siṃhatvamaṅkāgatasattvavṛtti
tasyālameṣā kṣudhitasya tṛptyai pradiṣṭakālā parameśvareṇa /
upasthitā śoṇitapāraṇā me suradviṣaścāndramasī sudheva
sa tvaṃ nivartasva vihāya lajjāṃ gurorbhavāndarśitaśiṣyabhaktiḥ /
śastreṇa rakṣyaṃ yadaśakyarakṣaṃ na tadyaśaḥ śastrabhṛtāṃ kṣiṇoti
iti pragalbhaṃ puruṣādhirājo mṛgādhirājasya vaco niśamya /
pratyāhatāstro giriśaprabhāvādātmanyavajñāṃ śithilīcakāra
pratyabravīccainamiṣuprayoge tatpūrvasaṅge vitathaprayatnaḥ /
jaḍīkṛtastryambakavīkṣitena vajraṃ mumukṣanniva vajrapāṇiḥ
saṃruddhaceṣṭasya mṛgendra kāmaṃ hāsyaṃ vacastadyadahaṃ vivakṣuḥ /
antargataṃ prāṇabhṛtāṃ tu veda sarvaṃ bhavānbhāvamato 'bhidhāsye
mānyaḥ sa me sthāvarajaṅgamānāṃ sargasthitipratyavahārahetuḥ /
gurorapīdaṃ dhanamāhitāgnernaśyatpurastādanupekṣaṇīyam
sa tvaṃ madīyena śarīravṛttiṃ dehena nirvartayituṃ prasīda /
dināvasānotsukabālavatsā vimucyatāṃ dhenuriyaṃ maharṣeḥ
athāndhakāraṃ girikandarāṇāṃ daṃṣṭrāmayūkhaiḥ śakalāni kurvan /
bhūyaḥ sa bhūteśvarapārśvavartī kiñcidvihasyārthapatiṃ babhāṣe
ekātapatraṃ jagataḥ prabhutvaṃ navaṃ vayaḥ kāntamidaṃ vapuśca /
alpasya hetorbahu hātumicchan vicāramugdhaḥ pratibhāsi me tvam
bhūtānukampā tava cediyaṃ gaurekā bhavetsvastimatī tvadante /
jīvanpunaḥ śaśvadupaplavebhyaḥ prajāḥ prajānātha piteva pāsi
athaikadhenoraparādhadaṇḍādguroḥ kṛṣāṇupratimādbibheṣi /
śakyo 'sya manyurbhavatā vinetuṃ gāḥ koṭiśaḥ sparśayatā ghaṭodhnīḥ
tadrakṣa kalyāṇaparamparāṇāṃ bhoktāramūrjasvalamātmadeham /
mahītalasparśanamātrabhinnamṛddhaṃ hi rājyaṃ padamaindramāhuḥ
etāvaduktvā virate mṛgendre pratisvanenāsya guhāgatena /
śiloccayo 'pi kṣitipālamuccaiḥ prītyā tamevārthamabhāṣateva
tathā samarthāṃ giramūcivāṃsaṃ pratyāha devānucaraṃ dilīpaḥ /
dhenvā tadadhyāsanakātarākṣyā nirīkṣyamāṇaḥ sutarāṃ dayāluḥ
kṣatātkila trāyata ityudagraḥ kṣattrasya śabdo bhuvaneṣu rūḍhaḥ /
rājyena kiṃ tadviparītavṛtteḥ prāṇairupākrośamalīmasairvā
kathaṃ ca śakyo 'nunayo maharṣerviśrāṇanādanyapayasvinīnām /
imāmanūnāṃ surabheravaihi rudraujasā tu prahṛtaṃ tvayāsyām
seyaṃ svadehārpaṇaniṣkrayeṇa nyāyyaṃ mayā mocayituṃ bhavattaḥ /
na pāraṇā syādvihatā tavaivaṃ bhavedaluptaśca muneḥ kriyārthaḥ
bhavānapīdaṃ paravānavaiti mahānhi yatnastava devadārau /
sthātuṃ niyokturyadi śakyamagre vināśya rakṣyaṃ svayamakṣatena
kimapyahiṃsyastava cenmato 'haṃ yaśaḥśarīre bhava me dayāluḥ /
ekāntavidhvaṃsiṣu madvidhānāṃ piṇḍeṣvanāsthā khalu bhautikeṣu
sambandhamābhāṣaṇapūrvamāhurjātaḥ sa nau saṅgatayorvanānte /
tadbhūtanāthānuga nārhasi tvaṃ sambandhino me praṇayaṃ vihantum
tatheti gāmuktavate dilīpaḥ sadyaḥ pratistambhavimuktabāhuḥ /
sa nyastaśastraṃ haraye svadehamupānayatpiṇḍamivāmiṣasya
tasminkṣaṇe pālayituḥ prajānāmutpaśyataḥ siṃhanipātamugram /
avāṅmukhasyopari puṣpavṛṣṭiḥ papāta vidyādharahastamuktā
uttiṣṭha vatsetyamṛtāyamānaṃ vaco niśamyotthitamutthitaḥ san /
dadarśa rājā jananīmiva svāṃ gāmagrataḥ prasraviṇīṃ na siṃham
taṃ vismitaṃ dhenuruvāca sādho māyāṃ mayodbhāvya parīkṣito 'si /
ṛṣiprabhāvānmayi nāntako 'pi prabhuḥ prahartuṃ kimutānyahiṃsrāḥ
bhaktyā gurau mayyanukampayā ca prītāsmi te putra varaṃ vṛṇīṣva /
na kevalānāṃ payasāṃ prasūtimavaihi māṃ kāmadughāṃ prasannām
tataḥ samānīya sa mānitārthī hastau svahastārjitavīraśabdaḥ /
vaṃśasya kartāramanantakīrtiṃ sudakṣiṇāyāṃ tanayaṃ yayāce
santānakāmāya tatheti kāmaṃ rājñe pratiśrutya payasvinī sā /
dugdhvā payaḥ pattrapuṭe madīyaṃ putropayuṅkṣveti tamādideśa
vatsasya homārthavidheśca śeṣamṛṣeranujñāmadhigamya mātaḥ /
ūdhasyamicchāmi tavopabhoktuṃ ṣaṣṭhāṃśamurvyā iva rakṣitāyāḥ
itthaṃ kṣitīśena vasiṣṭhadhenurvijñāpitā prītatarā babhūva /
tadanvitā haimavatācca kukṣeḥ pratyāyayāvāśramamaśramaiva
tasyāḥ prasannendumukhaḥ prasādaṃ gururnṛpāṇāṃ gurave nivedya /
mukhaprasādānumitaṃ priyāyai śaśaṃsa vācā punaruktayaiva
sa nandinīstanyamaninditātmā sadvatsalo vatsanipītaśeṣam /
papau vasiṣṭhena kṛtābhyanujñaḥ śuddhaṃ yaśo bhūya ivāvitṛptaḥ
prātaryathoktavratapāraṇānte prāsthānikaṃ svastyayanaṃ prayujya /
tau dampatī svāṃ prati rājadhānīṃ prasthāpayāmāsa vaśī vasiṣṭhaḥ
pradakṣiṇīkṛtya hutaṃ hutāśamanantaraṃ bharturarundhatīṃ ca /
dhenuṃ savatsāṃ ca nṛpaḥ pratasthe sanmaṅgalodagratarānubhāvaḥ
śrotrābhirāmadhvaninā rathena sa dharmapatnīsahitaḥ sahiṣṇuḥ /
yayāvanudghātasukhena mārgaṃ sveneva pūrṇena manorathena
tamāhitotkaṇṭhamadarśanena prajāḥ prajārthavratakarṣitāṅgam /
netraiḥ papustṛptimanāpnuvadbhirnavoditaṃ nāthamivauṣadhīnām
purandaraśrīḥ puramutpatākaṃ praviśya paurairabhinandyamānaḥ /
bhuje bhujaṅgendrasamānasāre bhūyaḥ sa bhūmerdhuramāsasañja
atha nayanasamutthaṃ jyotiratreriva dyauḥ surasaridiva tejo vahniniṣṭhyūtamaiśam /
narapatikulabhūtyai garbhamādhatta rājñī gurubhirabhiniviṣṭaṃ lokapālānubhāvaiḥ
Original text: Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Edition: of Dominic Goodall and Harunaga Isaacson: The Raghupañcikā of Vallabhadeva, being the earliest commentary on the Raghuvaṃśa of Kālidāsa, Critical Edition with Introduction and Notes, Volume 1. Groningen: Egbert Forsten 2003. · Data entry Dominic Goodall · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0