Language

ENहिગુ
Scripture Library

Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Chapter 2

2.1

|| iti raghuvaṃśe mahākāvye prathamaḥ sargaḥ ||
atha prajānāmadhipaḥ prabhāte jāyāpratigrāhitagandhamālyām /
vanāya pītapratibaddhavatsāṃ yaśodhano dhenumṛṣermumoca

2.2

tasyāḥ khuranyāsapavitrapāṃsumapāṃsulānāṃ dhuri kīrtanīyā /
mārgaṃ manuṣyeśvaradharmapatnī śruterivārthaṃ smṛtiranvagacchat

2.3

nivartya rājā dayitāṃ dayālustāṃ saurabheyīṃ surabhiryaśobhiḥ /
payodharībhūtacatuḥsamudrāṃ jugopa gorūpadharāmivorvīm

2.4

vratāya tenānucareṇa dhenornyaṣedhi śeṣo 'pyanuyāyivargaḥ /
na cānyatastasya śarīrarakṣā svavīryaguptā hi manoḥ prasūtiḥ

2.5

āsvādavadbhiḥ kavalaistṛṇānāṃ kaṇḍūyanairdaṃśanivāraṇaiśca /
avyāhatasvairagataiśca tasyāḥ samrāṭ samārādhanatatparo 'bhūt

2.6

sthitaḥ sthitāmuccalitaḥ prayātāṃ niṣeduṣīmāsanabandhadhīraḥ /
jalābhilāṣī jalamādadānāṃ chāyeva tāṃ bhūpatiranvagacchat

2.7

sa nyastacihnāmapi rājalakṣmīṃ tejoviśeṣānumitāṃ dadhānaḥ /
āsīdanāviṣkṛtadānarājirantarmadāvastha iva dvipendraḥ

2.8

latāpratānodgrathitaiḥ sa keśairadhijyadhanvā vicacāra dāvam /
rakṣāpadeśādguruhomadhenorvanyānvineṣyanniva duṣṭasattvān

2.9

visṛṣṭapārśvānucarasya tasya pārśvadrumāḥ pāśabhṛtā samasya /
udīrayāmāsurivonmadānāmālokaśabdaṃ vayasāṃ virāvaiḥ

2.10

marutprayuktāśca marutsakhābhaṃ tamarcyamārādabhivartamānam /
avākiranbālalatāḥ prasūnairācāralājairiva paurakanyāḥ

2.11

dhanurbhṛto 'pyasya dayārdrabhāvamākhyātamantaḥkaraṇairviśaṅkaiḥ /
vilokayantyo vapurāpurakṣṇāṃ prakāmavistāraphalaṃ hariṇyaḥ

2.12

sa kīcakairmārutapūrṇarandhraiḥ kūjadbhirāpāditavaṃśakṛtyam /
śuśrāva kuñjeṣu yaśaḥ svamuccairudgīyamānaṃ vanadevatābhiḥ

2.13

pṛktastuṣārairvananirjharāṇāmanokahākampanapuṣpagandhī /
tamātapaklāntamanātapatramācārapūtaṃ pavanaḥ siṣeve

2.14

śaśāma vṛṣṭyāpi vinā davāgnirāsīdviśeṣātphalapuṣpavṛddhiḥ /
ūnaṃ na sattveṣvadhiko babādhe tasminvanaṃ goptari gāhamāne

2.15

sañcārapūtāni digantarāṇi kṛtvā dinānte nilayāya gantum /
pracakrame pallavarāgatāmrā prabhā pataṅgasya muneśca dhenuḥ

2.16

tāṃ devatāpitratithikriyārthamanvagyayau madhyamalokapālaḥ /
babhūva sā tena satāṃ matena śraddheva sākṣādvidhinopapannā

2.17

sa palvalottīrṇavarāhayūthānyāvāsavṛkṣonmukhabarhiṇāni /
yayau mṛgādhyāsitaśādvalāni śyāmāyamānāni vanāni paśyan

2.18

āpīnabhārodvahanaprayatnādgṛṣṭirgurutvāduraso narendraḥ /
ubhāvalañcakraturañcitābhyāṃ tapovanāvṛttipathaṃ gatābhyām

2.19

vasiṣṭhadhenoranuyāyinaṃ tamāvartamānaṃ vanitā vanāntāt /
papau nimeṣālasapakṣmapaṅktirupoṣitābhyāmiva locanābhyām

2.20

puraskṛtā vartmani pārthivena pratyudgatā pārthivadharmapatnyā /
tadantare sā virarāja dhenurdinakṣapāmadhyagateva sandhyā

2.21

pradakṣiṇīkṛtya payasvinīṃ tāṃ sudakṣiṇā sākṣatapātrahastā /
praṇamya cānarca viśālamasyāḥ śṛṅgāntaraṃ dvāramivātmasiddheḥ

2.22

vatsotsukāpi stimitā saparyāṃ pratyagrahītseti nanandatustau /
bhaktyopapanneṣu hi tadvidhānāṃ prasādacihnāni puraḥphalāni

2.23

guroḥ sadārasya nipīḍya pādau samāpya sāndhyaṃ ca vidhiṃ dilīpaḥ /
dohāvasāne punareva dogdhrīṃ bheje bhujotsannaripurniṣaṇṇām

2.24

tāmantikanyastabalipradīpāmanvāsya goptā gṛhiṇīsahāyaḥ /
krameṇa suptāmanu saṃviveśa suptotthitāṃ prātaranūdatiṣṭhat

2.25

itthaṃ vrataṃ pālayataḥ prajārthaṃ samaṃ mahiṣyā mahanīyakīrteḥ /
sapta vyatīyustriguṇāni tasya dinānyamitroddharaṇocitasya

2.26

anyedyurātmānucarasya bhāvaṃ jijñāsamānā munihomadhenuḥ /
gaṅgāprapātāntavirūḍhaśaṣpaṃ gaurīgurorgahvaramāviveśa

2.27

sā duṣpradharṣā manasāpi hiṃsrairityadriśobhāprahitekṣaṇena /
alakṣitābhyutpatano nṛpeṇa prasahya siṃhaḥ kila tāṃ cakarṣa

2.28

tadīyamākranditamārtasādhorguhānibaddhapratiśabdadīrgham /
raśmiṣvivādāya nagendradattāṃ nivartayāmāsa nṛpasya dṛṣṭim

2.29

sa pāṭalāyāṃ gavi tasthivāṃsaṃ dhanurdharaḥ kesariṇaṃ dadarśa /
adhityakāyāmiva dhātumayyāṃ rodhradrumaṃ sānumataḥ praphultam

2.30

tato mṛgendrasya mṛgendragāmī vadhāya vadhyasya śaraṃ śaraṇyaḥ /
jātābhiṣaṅgo nṛpatirniṣaṅgāduddhartumaicchatprasabhoddhṛtāriḥ

2.31

vāmetarastasya karaḥ praharturnakhaprabhārūṣitakaṅkapattre /
saktāṅguliḥ sāyakapuṅkha eva citrārpitārambha ivāvatasthe

2.32

bāhupratistambhavivṛddhamanyurabhyarṇamāgaskṛtamaspṛśadbhiḥ /
rājā svatejobhiradahyatāntarbhogīva mantrapratibaddhavīryaḥ

2.33

tamāryagṛhyaṃ nigṛhītadhenurmanuṣyavācā manuvaṃśaketum /
vismāpayanvismayamātmasiddhau bhūpālasiṃhaṃ nijagāda siṃhaḥ

2.34

alaṃ mahīpāla tava śrameṇa prayuktamapyastramito vṛthā syāt /
na pādaponmūlanaśakti raṃhaḥ śiloccaye mūrchati mārutasya

2.35

kailāsagauraṃ vṛṣamārurukṣoḥ pādārpaṇānugrahapūtapṛṣṭham /
avaihi māṃ kiṅkaramaṣṭamūrteḥ kumbhodaraṃ nāma nikumbhamitram

2.36

amuṃ puraḥ paśyasi devadāruṃ putrīkṛto 'yaṃ vṛṣabhadhvajena /
yo hemakumbhastananiḥsṛtānāṃ skandasya mātuḥ payasāṃ rasajñaḥ

2.37

kaṇḍūyamānena kaṭaṃ kadācidvanyadvipenonmathitā tvagasya /
athainamadrestanayā śuśoca senānyamālīḍhamivāsurāstraiḥ

2.38

tadā prabhṛtyeva mataṅgajānāṃ trāsārthamasminnahamadrikukṣau /
vyāpāritaḥ śūlabhṛtā vidhāya siṃhatvamaṅkāgatasattvavṛtti

2.39

tasyālameṣā kṣudhitasya tṛptyai pradiṣṭakālā parameśvareṇa /
upasthitā śoṇitapāraṇā me suradviṣaścāndramasī sudheva

2.40

sa tvaṃ nivartasva vihāya lajjāṃ gurorbhavāndarśitaśiṣyabhaktiḥ /
śastreṇa rakṣyaṃ yadaśakyarakṣaṃ na tadyaśaḥ śastrabhṛtāṃ kṣiṇoti

2.41

iti pragalbhaṃ puruṣādhirājo mṛgādhirājasya vaco niśamya /
pratyāhatāstro giriśaprabhāvādātmanyavajñāṃ śithilīcakāra

2.42

pratyabravīccainamiṣuprayoge tatpūrvasaṅge vitathaprayatnaḥ /
jaḍīkṛtastryambakavīkṣitena vajraṃ mumukṣanniva vajrapāṇiḥ

2.43

saṃruddhaceṣṭasya mṛgendra kāmaṃ hāsyaṃ vacastadyadahaṃ vivakṣuḥ /
antargataṃ prāṇabhṛtāṃ tu veda sarvaṃ bhavānbhāvamato 'bhidhāsye

2.44

mānyaḥ sa me sthāvarajaṅgamānāṃ sargasthitipratyavahārahetuḥ /
gurorapīdaṃ dhanamāhitāgnernaśyatpurastādanupekṣaṇīyam

2.45

sa tvaṃ madīyena śarīravṛttiṃ dehena nirvartayituṃ prasīda /
dināvasānotsukabālavatsā vimucyatāṃ dhenuriyaṃ maharṣeḥ

2.46

athāndhakāraṃ girikandarāṇāṃ daṃṣṭrāmayūkhaiḥ śakalāni kurvan /
bhūyaḥ sa bhūteśvarapārśvavartī kiñcidvihasyārthapatiṃ babhāṣe

2.47

ekātapatraṃ jagataḥ prabhutvaṃ navaṃ vayaḥ kāntamidaṃ vapuśca /
alpasya hetorbahu hātumicchan vicāramugdhaḥ pratibhāsi me tvam

2.48

bhūtānukampā tava cediyaṃ gaurekā bhavetsvastimatī tvadante /
jīvanpunaḥ śaśvadupaplavebhyaḥ prajāḥ prajānātha piteva pāsi

2.49

athaikadhenoraparādhadaṇḍādguroḥ kṛṣāṇupratimādbibheṣi /
śakyo 'sya manyurbhavatā vinetuṃ gāḥ koṭiśaḥ sparśayatā ghaṭodhnīḥ

2.50

tadrakṣa kalyāṇaparamparāṇāṃ bhoktāramūrjasvalamātmadeham /
mahītalasparśanamātrabhinnamṛddhaṃ hi rājyaṃ padamaindramāhuḥ

2.51

etāvaduktvā virate mṛgendre pratisvanenāsya guhāgatena /
śiloccayo 'pi kṣitipālamuccaiḥ prītyā tamevārthamabhāṣateva

2.52

tathā samarthāṃ giramūcivāṃsaṃ pratyāha devānucaraṃ dilīpaḥ /
dhenvā tadadhyāsanakātarākṣyā nirīkṣyamāṇaḥ sutarāṃ dayāluḥ

2.53

kṣatātkila trāyata ityudagraḥ kṣattrasya śabdo bhuvaneṣu rūḍhaḥ /
rājyena kiṃ tadviparītavṛtteḥ prāṇairupākrośamalīmasairvā

2.54

kathaṃ ca śakyo 'nunayo maharṣerviśrāṇanādanyapayasvinīnām /
imāmanūnāṃ surabheravaihi rudraujasā tu prahṛtaṃ tvayāsyām

2.55

seyaṃ svadehārpaṇaniṣkrayeṇa nyāyyaṃ mayā mocayituṃ bhavattaḥ /
na pāraṇā syādvihatā tavaivaṃ bhavedaluptaśca muneḥ kriyārthaḥ

2.56

bhavānapīdaṃ paravānavaiti mahānhi yatnastava devadārau /
sthātuṃ niyokturyadi śakyamagre vināśya rakṣyaṃ svayamakṣatena

2.57

kimapyahiṃsyastava cenmato 'haṃ yaśaḥśarīre bhava me dayāluḥ /
ekāntavidhvaṃsiṣu madvidhānāṃ piṇḍeṣvanāsthā khalu bhautikeṣu

2.58

sambandhamābhāṣaṇapūrvamāhurjātaḥ sa nau saṅgatayorvanānte /
tadbhūtanāthānuga nārhasi tvaṃ sambandhino me praṇayaṃ vihantum

2.59

tatheti gāmuktavate dilīpaḥ sadyaḥ pratistambhavimuktabāhuḥ /
sa nyastaśastraṃ haraye svadehamupānayatpiṇḍamivāmiṣasya

2.60

tasminkṣaṇe pālayituḥ prajānāmutpaśyataḥ siṃhanipātamugram /
avāṅmukhasyopari puṣpavṛṣṭiḥ papāta vidyādharahastamuktā

2.61

uttiṣṭha vatsetyamṛtāyamānaṃ vaco niśamyotthitamutthitaḥ san /
dadarśa rājā jananīmiva svāṃ gāmagrataḥ prasraviṇīṃ na siṃham

2.62

taṃ vismitaṃ dhenuruvāca sādho māyāṃ mayodbhāvya parīkṣito 'si /
ṛṣiprabhāvānmayi nāntako 'pi prabhuḥ prahartuṃ kimutānyahiṃsrāḥ

2.63

bhaktyā gurau mayyanukampayā ca prītāsmi te putra varaṃ vṛṇīṣva /
na kevalānāṃ payasāṃ prasūtimavaihi māṃ kāmadughāṃ prasannām

2.64

tataḥ samānīya sa mānitārthī hastau svahastārjitavīraśabdaḥ /
vaṃśasya kartāramanantakīrtiṃ sudakṣiṇāyāṃ tanayaṃ yayāce

2.65

santānakāmāya tatheti kāmaṃ rājñe pratiśrutya payasvinī sā /
dugdhvā payaḥ pattrapuṭe madīyaṃ putropayuṅkṣveti tamādideśa

2.66

vatsasya homārthavidheśca śeṣamṛṣeranujñāmadhigamya mātaḥ /
ūdhasyamicchāmi tavopabhoktuṃ ṣaṣṭhāṃśamurvyā iva rakṣitāyāḥ

2.67

itthaṃ kṣitīśena vasiṣṭhadhenurvijñāpitā prītatarā babhūva /
tadanvitā haimavatācca kukṣeḥ pratyāyayāvāśramamaśramaiva

2.68

tasyāḥ prasannendumukhaḥ prasādaṃ gururnṛpāṇāṃ gurave nivedya /
mukhaprasādānumitaṃ priyāyai śaśaṃsa vācā punaruktayaiva

2.69

sa nandinīstanyamaninditātmā sadvatsalo vatsanipītaśeṣam /
papau vasiṣṭhena kṛtābhyanujñaḥ śuddhaṃ yaśo bhūya ivāvitṛptaḥ

2.70

prātaryathoktavratapāraṇānte prāsthānikaṃ svastyayanaṃ prayujya /
tau dampatī svāṃ prati rājadhānīṃ prasthāpayāmāsa vaśī vasiṣṭhaḥ

2.71

pradakṣiṇīkṛtya hutaṃ hutāśamanantaraṃ bharturarundhatīṃ ca /
dhenuṃ savatsāṃ ca nṛpaḥ pratasthe sanmaṅgalodagratarānubhāvaḥ

2.72

śrotrābhirāmadhvaninā rathena sa dharmapatnīsahitaḥ sahiṣṇuḥ /
yayāvanudghātasukhena mārgaṃ sveneva pūrṇena manorathena

2.73

tamāhitotkaṇṭhamadarśanena prajāḥ prajārthavratakarṣitāṅgam /
netraiḥ papustṛptimanāpnuvadbhirnavoditaṃ nāthamivauṣadhīnām

2.74

purandaraśrīḥ puramutpatākaṃ praviśya paurairabhinandyamānaḥ /
bhuje bhujaṅgendrasamānasāre bhūyaḥ sa bhūmerdhuramāsasañja

2.75

atha nayanasamutthaṃ jyotiratreriva dyauḥ surasaridiva tejo vahniniṣṭhyūtamaiśam /
narapatikulabhūtyai garbhamādhatta rājñī gurubhirabhiniviṣṭaṃ lokapālānubhāvaiḥ

Original text: Raghuvaṃśa-kashm, 1-6 · Edition: of Dominic Goodall and Harunaga Isaacson: The Raghupañcikā of Vallabhadeva, being the earliest commentary on the Raghuvaṃśa of Kālidāsa, Critical Edition with Introduction and Notes, Volume 1. Groningen: Egbert Forsten 2003. · Data entry Dominic Goodall · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc