રઘુવંશ-કસ્હ્મ્ · અધ્યાય 3

॥ ઇતિ રઘુવંશે મહાકાવ્યે દ્વિતીયઃ સર્ગઃ ॥
અથેપ્સિતં ભર્તુરુપસ્થિતોદયં સખીજનોદ્વીક્ષણકૌમુદીમુખમ્ ।
નિદાનમિક્ષ્વાકુકુલસ્ય સન્તતેઃ સુદક્ષિણા દૌહદલક્ષણં દધૌ

મુખેન સા કેતકપત્ત્રપાણ્ડુના કૃશાઙ્ગયષ્ટિઃ પરિમેયભૂષણા ।
સ્થિતાલ્પતારાં કરુણેન્દુમણ્ડલાં વિભાતકલ્પાં રજનીં વ્યડમ્બયત્

તદાનનં સેવિતમૃત્તિકાલવં નૃપઃ સમાઘ્રાય ન તૃપ્તિમાયયૌ ।
કરીવ સિક્તં પૃષતૈઃ પયોમુચાં શુચિવ્યપાયે વનરાજિપલ્વલમ્

દિવં મરુત્વાનિવ ભોક્ષ્યતે મહીં દિગન્તવિશ્રાન્તરથો હિ મત્સુતઃ ।
અતો ઽભિલાષે પ્રથમં તથાવિધે મનો બબન્ધાન્યરસાન્વિલઙ્ઘ્ય સા

ન મે હ્રિયા શંસતિ કિઞ્ચિદીપ્સિતં સ્પૃહાવતી વસ્તુષુ કેષુ માગધી ।
ઇતિ સ્મ પૃચ્છત્યતિવેલમાદૃતઃ પ્રિયાસખીરુત્તરકોસલેશ્વરઃ

ઉપેત્ય સા દોહદદુઃખશીલતાં યદેવ વવ્રે તદપશ્યદાહૃતમ્ ।
ન હીષ્ટમસ્યાસ્ત્રિદિવે ઽપિ ભૂપતેર્બભૂવ દુષ્પ્રાપમધિજ્યધન્વનઃ

દિનેષુ ગચ્છત્સુ મધૂકપાણ્ડુરં તદીયમાશ્યામમુખં સ્તનદ્વયમ્ ।
સમુદ્ગયોર્વારણદન્તકોશયોર્બભાર કાન્તિં ગવલાપિધાનયોઃ

ક્રમેણ નિસ્તીર્ય ચ દોહદવ્યથામુપોઢગાત્રોપચયા રરાજ સા ।
પુરાણપત્ત્રાપગમાદનન્તરં લતેવ સન્નદ્ધમનોજ્ઞપલ્લવા

નિધાનગર્ભામિવ સાગરામ્બરાં શમીમિવાભ્યન્તરલીનપાવકામ્ ।
નદીમિવાન્તઃસલિલાં સરસ્વતીં નૃપઃ સગર્ભાં મહિષીમમન્યત

પ્રિયાનુરાગસ્ય મનઃસમુન્નતેર્ભુજાર્જિતાનાં ચ દિગન્તસમ્પદામ્ ।
યથાક્રમં પુંસવનાદિકાઃ ક્રિયા ધૃતેશ્ચ ધીરઃ સદૃશીર્વ્યધત્ત સઃ

સુરેન્દ્રમાત્રાશ્રિતગર્ભગૌરવાત્ પ્રયત્નમુક્તાસનયા ગૃહાગતઃ ।
તયોપચારાઞ્જલિખિન્નહસ્તયા નનન્દ પારિપ્લવનેત્રયા નૃપઃ

કુમારભૃત્યૈઃ કુશલૈરધિષ્ઠિતે ભિષગ્ભિરાપ્તૈરથ ગર્ભવેશ્મનિ ।
નિરત્યયાય પ્રસવાય તસ્થુષી બભૌ સમાસન્નફલા ક્રિયેવ સા

ગ્રહૈસ્તતઃ પઞ્ચભિરુચ્ચસંશ્રયૈરસૂર્યગૈઃ સૂચિતભાગ્યસમ્પદમ્ ।
અસૂત પુત્રં સમયે શચીસમા ત્રિસાધના શક્તિરિવાર્થમક્ષતમ્

દિશઃ પ્રસેદુર્મરુતો વવુઃ શિવાઃ પ્રદક્ષિણાર્ચિર્હુતમગ્નિરાદદે ।
બભૂવ સર્વં શુભશંસિ તત્ક્ષણં ભવો હિ લોકાભ્યુદયાય તાદૃશામ્

અરિષ્ટશય્યાં પરિતો વિસારિણા સુજન્મનસ્તસ્ય નિજેન તેજસા ।
નિશીથદીપાઃ સહસા હતત્વિષો બભૂવુરાલેખ્યસમર્પિતા ઇવ

જનાય શુદ્ધાન્તચરાય શંસતે કુમારજન્મામૃતસમ્મિતાક્ષરમ્ ।
અદેયમાસીત્ત્રયમેવ ભૂપતેઃ શશિપ્રભં છત્ત્રમુભે ચ ચામરે

સ વીક્ષ્ય પુત્રસ્ય ચિરાત્પિતા મુખં નિધાનકુમ્ભસ્ય યુવેવ દુર્ગતઃ ।
મુદા શરીરે પ્રબભૂવ નાત્મનઃ પયોધિરિન્દૂદયમૂર્છિતો યથા

સ જાતકર્મણ્યખિલે તપસ્વિના તપોવનાદેત્ય પુરોધસા કૃતે ।
દિલીપસૂનુર્મણિરાકરોદ્ગતઃ પ્રયુક્તસંસ્કાર ઇવાધિકં બભૌ

સુખશ્રવા મઙ્ગલતૂર્યનિઃસ્વનાઃ પ્રમોદનૃત્તૈઃ સહ વારયોષિતામ્ ।
ન કેવલં સદ્મનિ માગધીપતેઃ પથિ વ્યજૃમ્ભન્ત દિવૌકસામપિ

ન સંયતસ્તસ્ય બભૂવ રક્ષિતુર્વિમોચયેદ્યં સુતજન્મહર્ષિતઃ ।
ઋણાભિધાનાત્સ્વયમેવ કેવલં તદા પિતૃણાં મુમુચે સ બન્ધનાત્

શ્રુતસ્ય યાયાદયમન્તમર્ભકસ્તથા પરેષાં યુધિ ચેતિ પાર્થિવઃ ।
અવેક્ષ્ય ધાતોર્ગમનાર્થમર્થવિચ્ચકાર નામ્ના રઘુમાત્મસમ્ભવમ્

પિતુઃ પ્રયત્નાત્સ સમગ્રસમ્પદઃ શુભૈઃ શરીરાવયવૈર્દિને દિને ।
પુપોષ વૃદ્ધિં હરિદશ્વદીધિતેરનુપ્રવેશાદિવ બાલચન્દ્રમાઃ

ઉમાવૃષાઙ્કૌ શરજન્મના યથા યથા જયન્તેન શચીપુરન્દરૌ ।
તથા નૃપઃ સા ચ સુતેન માગધી નનન્દતુસ્તત્સદૃશેન તત્સમૌ

રથાઙ્ગનામ્નોરિવ ભાવબન્ધનં બભૂવ યત્પ્રેમ પરસ્પરં પ્રતિ ।
વિભક્તમપ્યેકસુતે ન તત્તયોઃ પરસ્પરસ્યોપરિ પર્યહીયત

યદાહ ધાત્ર્યા પ્રથમોદિતં વચો યયૌ તદીયામવલમ્બ્ય ચાઙ્ગુલિમ્ ।
અભૂચ્ચ નમ્રઃ પ્રણિપાતશિક્ષયા પિતુર્મુદં તેન તતાન સો ઽર્ભકઃ

તમઙ્કમારોપ્ય શરીરયોગજૈઃ સુખૈર્નિષિઞ્ચન્તમિવામૃતં ત્વચિ ।
ત્રિભાગસમ્મીલિતલોચનો નૃપશ્ચિરાત્સુતસ્પર્શરસજ્ઞતાં યયૌ

અમંસ્ત ચાનેન પરાર્ધ્યજન્મના સ્થિતેરભેત્તા સ્થિતિમન્તમન્વયમ્ ।
સ્વમૂર્તિભેદેન ગુણાગ્ર્યવૃત્તિના પતિઃ પ્રજાનામિવ સર્ગમાત્મનઃ

સ વૃત્તચૂલશ્ચલકાકપક્ષકૈરમાત્યપુત્રૈઃ સવયોભિરન્વિતઃ ।
લિપેર્યથાવદ્ગ્રહણેન વાઙ્મયં નદીમુખેનેવ સમુદ્રમાવિશત્

અથોપનીતં વિધિવદ્વિપશ્ચિતો વિનિન્યુરેનં ગુરવો ગુરુપ્રિયમ્ ।
અવન્ધ્યયત્નાશ્ચ બભૂવુરત્ર તે ક્રિયા હિ વસ્તૂપહિતા પ્રસીદતિ

ધિયઃ સમગ્રૈઃ સ ગુણૈરુદારધીઃ ક્રમાચ્ચતસ્રશ્ચતુરર્ણવોપમાઃ ।
તતાર વિદ્યાઃ પવનાતિપાતિભિર્દિશો હરિદ્ભિર્હરિતામિવેશ્વરઃ

ત્વચં સ મેધ્યાં પરિધાય રૌરવીમશિક્ષતાસ્ત્રં પિતુરેવ મન્ત્રવત્ ।
પ્રયોગસંહારરહસ્યવિત્તમો બભૂવ ચાસ્ત્રેષુ યથા પુરન્દરઃ

મહોક્ષતાં વત્સતરઃ સ્પૃશન્નિવ દ્વિપેન્દ્રભાવં કલભઃ શ્રયન્નિવ ।
રઘુઃ ક્રમાદ્યૌવનભિન્નશૈશવઃ પુપોષ ગમ્ભીરમનોહરં વપુઃ

અથાસ્ય ગોદાનવિધેરનન્તરં વિવાહદીક્ષાં નિરવર્તયત્પ્રભુઃ ।
નરેન્દ્રકન્યાસ્તમવાપ્ય સત્પતિં તમોપહં દક્ષસુતા ઇવાબભુઃ

યુવા યુગવ્યાયતબાહુરંસલઃ કવાટવક્ષાઃ પરિણદ્ધકન્ધરઃ ।
વપુષ્પ્રકર્ષાદજયદ્ગુરું રઘુસ્તથાપિ નીચૈર્વિનયાદદૃશ્યત

અથ પ્રજાનાં ચિરમાત્મના ધૃતાં નિતાન્તગુર્વીં લઘયિષ્યતા ધુરમ્ ।
વશીતિ મત્વા મતિચક્ષુષા સુતો નૃપેણ ચક્રે યુવરાજશબ્દભાક્

નરેન્દ્રમૂલાયતનાદનન્તરં તદાસ્પદં શ્રીર્યુવરાજસંજ્ઞિતમ્ ।
અગચ્છદંશેન ગુણાભિલાષિણી નવાવતારં કમલાદિવોત્પલમ્

ઉષર્બુધઃ સારથિનેવ વાયુના ઘનવ્યપાયેન ગભસ્તિમાનિવ ।
બભૂવ તેનાતિતરાં દુરુત્સહઃ કટપ્રભેદેન કરીવ પાર્થિવઃ

નિયુજ્ય તં મેધ્યતુરઙ્ગરક્ષણે ધનુર્ધરૈ રાજસુતૈરનુદ્રુતમ્ ।
અપૂર્ણમેકેન શતક્રતૂપમઃ શતં ક્રતૂનામપવિઘ્નમાપ સઃ

અતઃ પરં તેન મખાય યજ્વના તુરઙ્ગમુત્સૃષ્ટમનર્ગલં પુનઃ ।
ધનુર્ભૃતામગ્રત એવ રક્ષિણાં જહાર શક્રઃ કિલ ગૂઢવિગ્રહઃ

વિષાદલુપ્તપ્રતિપત્તિ વિસ્મિતં કુમારસૈન્યં સપદિ સ્થિતં ચ તત્ ।
વસિષ્ઠધેનુશ્ચ યદૃચ્છયાગતા શ્રુતપ્રભાવા દદૃશે ઽથ નન્દિની

તદઙ્ગનિઃષ્યન્દલવેન લોચને પ્રમૃજ્ય પુણ્યેન પુરસ્કૃતઃ સતામ્ ।
અતીન્દ્રિયેષ્વપ્યુપપન્નદર્શનો બભૂવ ભાવેષુ દિલીપનન્દનઃ

સ પૂર્વતઃ પર્વતપક્ષશાતનં દદર્શ દેવં નરદેવસમ્ભવઃ ।
પુનઃ પુનઃ સૂતનિષિદ્ધચાપલં હરન્તમશ્વં રથરશ્મિસંયુતમ્

શતૈસ્તમક્ષ્ણામનિમેષવૃત્તિભિર્હરિં વિદિત્વા હરિભિશ્ચ વાજિભિઃ ।
અવોચદેનં ગગનસ્પૃશા રઘુઃ સ્વરેણ ધીરેણ નિવર્તયન્નિવ

મખાંશભાજાં પ્રથમો મનીષિભિસ્ત્વમેવ દેવેન્દ્ર યદા નિગદ્યસે ।
અજસ્રદીક્ષાપ્રયતસ્ય મદ્ગુરોઃ ક્રિયાવિઘાતાય કથં પ્રવર્તસે

ત્રિલોકનાથેન સતા મખદ્વિષસ્ત્વયા નિયામ્યા નનુ દિવ્યચક્ષુષા ।
સ ચેત્સ્વયં કર્મસુ ધર્મચારિણાં ત્વમન્તરાયીભવસિ ચ્યુતો વિધિઃ

તદઙ્ગમગ્ર્યં મઘવન્મહાક્રતોરમું તુરઙ્ગં પ્રતિમોક્તુમર્હસિ ।
પથઃ શુચેર્દર્શયિતાર ઈશ્વરા મલીમસામાદદતે ન પદ્ધતિમ્

ઇતિ પ્રગલ્ભં રઘુણા સમીરિતં વચો નિશમ્યાધિપતિર્દિવૌકસામ્ ।
નિવર્તયામાસ રથં સવિસ્મયઃ પ્રચક્રમે ચ પ્રતિવક્તુમુત્તરમ્

યથાત્થ રાજન્યકુમાર તત્તથા યશસ્તુ રક્ષ્યં પરિતો યશોધનૈઃ ।
જગત્પ્રકાશં તદશેષમિજ્યયા ભવદ્ગુરુર્લઙ્ઘયિતું મમોદ્યતઃ

હરિર્યથૈકઃ પુરુષોત્તમઃ સ્મૃતો મહેશ્વરસ્ત્ર્યમ્બક એવ નાપરઃ ।
તથા વિદુર્માં મુનયઃ શતક્રતું દ્વિતીયગામી ન હિ શબ્દ એષ નઃ

અતો ઽયમશ્વઃ કપિલાનુકારિણા પિતુસ્ત્વદીયસ્ય મયાપહારિતઃ ।
અલં પ્રયત્નેન તવાત્ર મા નિધાઃ પદં પદવ્યાં સગરસ્ય સન્તતેઃ

તતઃ પ્રહસ્યાહ પુનઃ પુરન્દરં વ્યપેતભીર્ભૂમિપુરન્દરાત્મજઃ ।
ગૃહાણ શસ્ત્રં યદિ સર્ગ એષ તે ન ખલ્વનિર્જિત્ય રઘું કૃતી ભવાન્

સ એવમુક્ત્વા મઘવન્તમુન્મુખઃ કરિષ્યમાણઃ સશરં શરાસનમ્ ।
અતિષ્ઠદાલીઢવિશેષશોભિના વપુષ્પ્રકર્ષેણ વિડમ્બિતેશ્વરઃ

રઘોરવષ્ટમ્ભમયેન પત્ત્રિણા હૃદિ ક્ષતો ગોત્રભિદપ્યમર્ષણઃ ।
નવામ્બુદાનીકમુહૂર્તલાઞ્છને ધનુષ્યમોઘં સમધત્ત માર્ગણમ્

નરેન્દ્રસૂનોઃ સ બૃહદ્ભુજાન્તરં પ્રવિશ્ય ભીમાસુરશોણિતોચિતઃ ।
પપાવનાસ્વાદિતપૂર્વમાશુગઃ કુતૂહલેનેવ મનુષ્યશોણિતમ્

હરેઃ કુમારો ઽપિ કુમારવિક્રમઃ સુરદ્વિપાસ્ફાલનકર્કશાઙ્ગુલૌ ।
ભુજે શચીપત્ત્રવિશેષકાઙ્કિતે સ્વનામચિહ્નં નિચખાન સાયકમ્

જહાર ચાન્યેન મયૂરલાઞ્છનં શરેણ શક્રસ્ય મહાશનિધ્વજમ્ ।
ચુકોપ તસ્મૈ સ ભૃશં સુરશ્રિયઃ પ્રસહ્ય કેશવ્યપરોપણાદિવ

તયોરુપાન્તસ્થિતસિદ્ધસૈનિકં ગરુત્મદાશીવિષભીમદર્શનૈઃ ।
બભૂવ યુદ્ધં તુમુલં જયૈષિણોરધોમુખૈરૂર્ધ્વમુખૈશ્ચ પત્ત્રિભિઃ

અતિપ્રબન્ધપ્રહિતાસ્ત્રવૃષ્ટિભિસ્તમાશ્રયં દુષ્પ્રસહસ્ય તેજસઃ ।
શશાક નિર્વાપયિતું ન વાસવઃ સ્વતશ્ચ્યુતં વહ્નિમિવાદ્ભિરમ્બુદઃ

તતઃ પ્રકોષ્ઠાદ્ધરિચન્દનાઙ્કિતાત્ પ્રમથ્યમાનાર્ણવધીરનાદિનીમ્ ।
રઘુઃ શશાઙ્કાર્ધમુખેન પત્ત્રિણા શરાસનજ્યામલુનાદ્બિડૌજસઃ

સ ચાપમુત્સૃજ્ય વિવૃદ્ધમત્સરઃ પ્રવાસનાય પ્રબલસ્ય વિદ્વિષઃ ।
મહીધ્રપક્ષવ્યપરોપણોદ્ધતં સ્ફુરત્પ્રભામણ્ડલમસ્ત્રમાદદે

રઘુર્ભૃશં વક્ષસિ તેન તાડિતઃ પપાત ભૂમૌ સહ સૈનિકાસ્રુભિઃ ।
નિમેષમાત્રાદવધૂય ચ વ્યથાં સહોત્થિતઃ સૈનિકહર્ષનિઃસ્વનૈઃ

તથાપિ શસ્ત્રવ્યવહારનિષ્ઠુરે વિપક્ષભાવે સ્થિરમસ્ય તસ્થુષઃ ।
તુતોષ વીર્યાતિશયેન વૃત્રહા પદં હિ સર્વત્ર ગુણૈર્વિધીયતે

અસઙ્ગમદ્રિષ્વપિ સારવત્તયા ન મે ત્વદન્યેન વિસોઢમાયુધમ્ ।
અવૈહિ માં પ્રીતમૃતે તુરઙ્ગમાદ્વરં વૃણીષ્વેતિ તમાહ વૃત્રહા

તતો નિષઙ્ગાદસમગ્રમુદ્ધૃતં સુવર્ણપુઙ્ખદ્યુતિરઞ્જિતાઙ્ગુલિમ્ ।
દિલીપસૂનુઃ પ્રતિસંહરન્નિષું પ્રિયં વદઃ પ્રત્યવદત્સુરેશ્વરમ્

અમોચ્યમશ્વં યદિ મન્યતે પ્રભુસ્તતઃ સમાપ્તે વિધિનેવ કર્મણિ ।
અજસ્રદીક્ષાતનુરદ્ય મે ગુરુઃ ક્રતોરશેષેણ ફલેન યુજ્યતામ્

યથા ચ વૃત્તાન્તમિમં સદોગતસ્ત્રિલોચનૈકાંશતયા દુરાસદઃ ।
તવૈવ સન્દેશહરાદ્વિશાંપતિઃ શૃણોતિ નાકેશ તથા વિધીયતામ્

તથેતિ કામં પ્રતિશુશ્રુવાન્રઘોર્યથાગતં માતલિસારથિર્યયૌ ।
નૃપસ્ય નાતિપ્રમનાઃ સદોગૃહં સુદક્ષિણાસૂનુરપિ ન્યવર્તત

તમભ્યનન્દત્પ્રથમપ્રબોધિતઃ પ્રજેશ્વરઃ શાસનહારિણા હરેઃ ।
પરામૃશન્હર્ષચલેન પાણિના તદીયમઙ્ગં કુલિશવ્રણાઙ્કિતમ્

ઇતિ ક્ષિતીશો નવતિં નવાધિકાં મહાક્રતૂનાં મહનીયશાસનઃ ।
સમારુરુક્ષુર્દિવમાયુષઃ ક્ષયે તતાન સોપાનપરમ્પરામિવ

અથ સ વિષયવ્યાવૃત્તાત્મા યથાવિધિ સૂનવે નૃપતિકકુદં દત્ત્વા યૂને સિતાતપવારણમ્ ।
મુનિવનતરુચ્છાયાં દેવ્યા તયા સહ શિશ્રિયે ગલિતવયસામિક્ષ્વાકૂણામિદં હિ કુલવ્રતમ્