Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 8

iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre
śabdālaṃkāraprakaraṇaṃ samāptam /
VIII. // atha arthālaṃkārāḥ //
tatra prathamamanekālaṃkārabījabhūtatvādupamā nirūpyate /
[VIII.1.upamāvibhāgaḥ]
svataḥ siddhena bhinnena saṃmatena ca dharmataḥ /
sāmyamanyena varṇyasya vācyaṃ cedekadopamā

yatra svataḥ siddhena svato bhinnena sahṛdayasaṃmatenāprakṛtena saha prakṛtasya dharmataḥ sādṛśyamekadā vācyaṃ ced bhavati tatropamā / svataḥ siddhenetyanenotprekṣāvyāvṛttiḥ / utprekṣāyāmaprasiddhasyāpyupamānatvasaṃbhavāt /
yathā---
kīrttiḥ kākativīrudranṛpateḥ siṃhāsanādhyāsinaḥ
prācāṃ bhumībhujāṃ yaśaḥ pidadhatī koṭīndutulyadyutiḥ /
rakṣādakṣiṇarājalābhajanitāmandapramodotthitā
railokyāṭṭahāsaprabhave kakubhāṃ prānteṣu vidyotate

atra prabhāśabdo jātivacanaḥ / trailokyāṭṭahāsaprabhāyāḥ kaviprauḍhoktisiddhatvānnopamāśaṅkāvakāśaḥ / svato bhinnenetyanenānanvayanyāvṛttiḥ / ananvaye ekasyaivopamānopameyatvasaṃbhavāt / tathā hi---
santu loke suvarṇādriratnākarasudhākarāḥ /
tathāpi vīrarudro 'yaṃ vīrarudra iva svayam

saṃmatenetyanena nyūnopamādivyāvṛttiḥ / yathā---
udanvāniva gambhīraḥ suvarṇādririvonnataḥ /
diṅmahebha iva kṣoṇīdhaureyaḥ kākatīśvaraḥ

atra samudrasuvarṇādridiggajānāmupamānatvaṃ yogyamityupamaiveyam / dharmata ityanena śleṣālaṃkāravailakṣaṇyam / śleṣe śabdasāmyamātramabhyupagataṃ na guṇakriyāsāmyam / tathā hi ---
nīrājayantyadhrapurīramaṇyaḥ pradīpajālairvaravīrarudram /
candrānanā gotrapatiṃ rajanyastārāgaṇairmerumiva sphuradbhiḥ

atra pratāparudraṃ purastriyo nīrājayanti meruṃ rajanya iveti nopamā / gotrapatimiti viśeṣaṇārthasya sāmyābhāvāt /
gotraśabdena rājapakṣe kulapratītiḥ, merupakṣe parvapratītiḥ / tathā candrānanā iti strīpakṣe candra iva ānanaṃ yāsāmiti samāsaḥ / rātripakṣe candra evānanaṃ yāsāmiti śabdamātrasāmyena nopamāprāptiḥ / kiṃ tu śleṣa eva / anyena varṇyasya sāmyamityanena pratīpālaṃkāro vyāvartyate / tathā hi---
loko 'yamaviśeṣajñaḥ kiṃ kurmaḥ kasya kathyate /
yat kākatinarendreṇa sumerurupamīyate

atrāprakṛtasya meroḥ prakṛtena rājñā sādṛśyamiti pratīpālaṃkāro nopamā /
ekadā sāmyamityanena upameyopamāvyāvṛttiḥ / upameyopamāyāmupamānopameyayoranekadā sāmyapratipādanam /
dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ /
kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare

atra dharmo 'rtha iva artho dharma ivetyanekadā ivaśabdadvayena dharmārthakāmānāṃ sādṛśyaṃ pratipādyata ityupameyopamā / vācyamityanena pratīyamānaupamyānāṃ rūpakasaṃdehabhrāntimadullekhāpahnavatulyayogitādīpakaprativastūpamādṛṣṭāntasahoktivyatirekanidarśanānāṃ vailakṣaṇyam / tathā hi---
pratāparudranṛpatermaṇḍalāgravidhuṃtudaḥ /
akhaṇḍavikramoddāmo grasate rājamaṇḍalam

atra maṇḍalāgravidhuṃtudayoḥ sāmānādhikaraṇyānyathānupapattyā sādṛśyaṃ lakṣyata iti nopamā ; kiṃ tu rūpakālaṅkāraḥ /
[VIII.2-rīpakālaraṅkāraḥ]
kimeṣa navamo haritpatiramandasaṃpatpadaṃ
kimeṣa daśamaḥ prajāpatirapūrvasargakramaḥ /
kimeṣa harirurvaroddharaṇacuñcurekādaśaś
cirāditi vitarkyate jagati kākatīndro janaiḥ

atra kākatīśvarasya haritpatiprabhṛtīnāṃ ca parasparābhedapratīteḥ saṃdehanibandhanānyathānupapattyā sādṛśyamākṣipyate; tataḥ saṃdehālaṃkāraḥ /
kākatīyavibhoḥ kīrttivibhave vyāptarodasi /
divāpi candrikābuddhyā cakorā yānti nirvṛtim

atra kīrttivibhave candrikābuddhiḥ candrikāsādṛśyaṃ vinā na saṃbhavatīti sādṛśyākṣepāt bhrāntimadalaṅkāraḥ /
[VIII.3-bhrāntimadalaṅkāraḥ]
lakṣmīnivāsagṛhamityakhilā narendrāḥ
śauryātibhūmikhanirityarivīravargāḥ /
vidyāvihārapadavīti ca labdhavarṇāḥ
śrīkākatīndranagarīmaniśaṃ stuvanti

atra nagaryāṃ tattatpadārthatāropaḥ sādṛśyādṛte na saṃbhavatīti sādṛśyakalpanādullekhālaṃkāraḥ /
vīrarudrasya bhūpālajayahomaṃ vitanvataḥ /
dhūmarajiriyaṃ bhāti na camūreṇurutthitā

atrotthitāṃ camūreṇumavalokya dhūmapaṅktirityapahnavenāropaḥ sādṛśyamūla eveti sādṛśyākṣepādapahnavaḥ / evaṃ tulyayogitādiṣvapi sādṛśyasya gamyatvānnopamāśaṅkā / ataḥ sarvebhyaḥ sādṛśyamūlebhyo vilakṣaṇeyamupamā /
sā prathamaṃ dvidhā - pūrṇā luptā ceti / upamānopameyasādhāraṇadharmasādṛśyapratipādakānāṃ caturṇāṃ prayoge pūrṇā / ekasya dvayostrayāṇāṃ vā lope luptā / pūrṇā dvividhā---śrautī ārthī ceti / sākṣātsādṛśyapratipādakayathevādiśabdānāṃ prayoge śrautī / dharmivyavadhānena sādṛśyapratipādakānāṃ
sadṛśasaṃkāśanīkāśapratīkāśādiśabdānāṃ prayoge ārthī / dve api vākyasamāsataddhitagatatvena trivedhe / evaṃ
pūrṇopamā ṣaṭprakārā / luptopamā ekonaviṃśatibhedā / "tena tulyaṃ kriyā ced vatiḥ'; iti sadṛśārthe vihitasya vaterupādāne ārthī / "tatra tasyeva'; iti ivārthe vihitasya vaterupādāne śrautī / ata eva sādṛśyārthe vihitasya vateḥ prayoge dharmopādāna evānvayasaukaryādanuktadharmā taddhitagā śrautī luptā nāsti / kalpabādiprayoge tvārthyeva / athodāharaṇāni / vākyagā pūrṇā śrautī yathā---
uddāmodyatavikrame kṛtayuge bāhau yayāteryathā
tretāyāṃ raghunāyakasya mahitakhyātau bhujāyāṃ yathā /
dordaṇḍe ca yudhiṣṭhirasya vilasacchaurye yathā dvāpare
visrabdhādya kalau tathaiva ramate kṣoṇyandhrabharturbhuje

samāsagā pūrṇā śrautī yathā---
bhāsvānivodyannudayādrilambī bhadrāsanastho varavīrarudraḥ /
utpaśyatāmandhrapurījanānāṃ netrābjajāḍyaṃ śamayatyaśeṣam

atra bhāsvāniveti ivena saha nityasamāsaḥ / taddhitagā pūrṇā śrautī yathā---
kūrmavaccheṣavad gotragirivaddiṅmahebhavat /
bhuje pratāparudrasya dhurīṇe bhāti medinī

vākyagā pūrṇār''thī yathā---
taistairmahīpālanasaṃvidhānaistaistaiḥ prajārañjanavaibhavaiśca /
virājate saṃprati kākatīyalakṣmīpatirdāśaratheḥ samānaḥ

samāsagā pūrṇārthī yathā---
tādṛkpālanasāmarthyasaṃpadā kākatīśvaraḥ /
haridīśvarasaṃkāśaḥ śāsti madhyamaviṣṭapam

taddhitagā pūrṇārthī yathā---
hemācalavadaunnatye gāmbhīrye kṣīrasindhuvat /
pratāpe bhānuvad bhāti vīrarudranareśvaraḥ

eṣūdāharaṇeṣūpameyopamānasādhāraṇadharmasādṛśyapratipādakāni catvāri nibaddhānīti pūrṇatvam /
atha luptopamāyā udāharaṇāni /
anuktadharmā vākyagā śrautī luptā yathā---
yathā rucāṃ svāmini cakravākyo yathā ca nīhārarucau cakoryaḥ /
yathā prasūnastabake bhramaryastathā prajāḥ kākativīrarudre

anuktadharmā samāsagā śrautī luptā yathā---
pratāparudradevasya pādapīṭhīmanāratam /
ārādhayanti bhūpālāḥ praṇatā devatāmiva

anuktadharmā vākyagā ārthī luptā yathā---
kākatikṣmāpaterjaitraprasthānapaṭahadhvanim /
tulyaṃ dambholinirghoṣaiḥ śṛṇvantyarimahībhṛtaḥ

anuktadharmā samāsagā ārthī luptā yathā---
śaśvatpurīmekaśilābhidhānāṃ vasvokasārāsadṛśīmavekṣya /
namanti bhūpā bhuvi kākatīyarājyapratiṣṭhāṃ bahumanyamānāḥ

anuktadharmā taddhitagā ārthī luptā yathā---
pratāparudranṛpaterjaganmahitatejasaḥ /
kandarpakalpamākāraṃ paśyantyandhrapurandhrayaḥ

eṣūdāharaṇeṣu dharmasyānupādānam /
anuktadharmevādiḥ karmakyacā luptā yathā---
dugdhārṇavīyatvambhodhīn kailāsīyati bhūdharān /
pratāparudradevasya yaśovaiśadyavaibhavam

anuktadharmevādirādhārakyacā luptā yathā---
krīḍādrīyati gotraśailaśikhareṣvāsthānasadmīyati
dvīpeṣvabdhiṣu dīrghikīyati haritsvekāntagehīyati /
udyānīyati sīmaparvatataṭāraṇye suparvācale
prāsādīyati vīrarudranṛpateḥ sphāraḥ pratāpodayaḥ

anuktadharmevādiḥ karmaṇamulā luptā yathā---
paśyantyātmajadarśamindumamarasrotasvinīṃ satsavī-
darśaṃ kṣīrapayonidhiṃ priyasuhṛddarśaṃ giriṃ rājatam /
līlādarpaṇadarśamanyadamalaṃ tārādi hārāvalī-
darśaṃ khelati vīrarudranṛpateḥ kīrttirjagadvyāpinī

anuktadharmevādiḥ kartṛṇamulā luptā yathā---
nṛpeṣu śikṣāvidhidaṇḍacāraṃ kāntāsu puṣpāyudhadhanvacāram /
prajāsu cālambanayaṣṭicāraṃ caratyayaṃ rudranarendrakhaḍgaḥ

anuktadharmevādiḥ kvipā luptā yathā---
sudhāpravāhati satāmasatāṃ kālakūṭati /
vīrarudranarendrasya guṇajyotsnāvijṛmbhitam

eṣūdāharaṇeṣu dvayoranupādānam / ambhodhīn dugdhārṇavīyatītyatra karmakyaci dugdhārṇavāniva karotīti, gotraśikhareṣu krīḍādrīyatītyādhārakyaci krīḍādrīṣviva vartata iti, candramātmajadarśaṃ paśyantīti karmaṇamuli ātmajamiva paśyantīti, śikṣāvidhidaṇḍacāraṃ caratīti kartṛṇamuli śikṣāvidhidaṇḍa iva caratīti ivaśabdo 'ntargata iti tasya luptatvam / anuktadharmīvadiḥ kartṛkyacā luptā yathā---
jyotsnīyanti sudhīyanti candanīyanti sarvataḥ /
pratāparudranṛpateḥ śubhrāḥ kīrttermahormayaḥ

atra kīrttīnāṃ svarūpamupameyam /
anuktadharmevādiḥ kartṛkyaṅā luptā yathā---
śeṣāyate mahīṃ voḍhuṃ kalpaśākhāyate 'rthinām /
pratāparudradordaṇḍaḥ kāladaṇḍāyate dviṣām

anuktopamānā vākyagā luptā yathā---
vadānyo nānyo 'sti trijagati samo rudranṛpater-
guṇaśreṇīślāghāpihitaharidīśānayaśasaḥ /
samantādudbhūtairdviradamadagandhaiḥ surabhayaḥ
kriyante yadvidvajjanamaṇigṛhaprāṅgaṇabhuvaḥ

anuktopamānā samāsagā luptā yathā---
vīrarudrasamo rājā nāsti nāstyeva bhūtale /
yasya dharmānubandhena kaliḥ kṛtayugīkṛtaḥ

anuktadharmopamānā vākyagā luptā yathā---
loke kākativīrarudranṛpateruddāmabhūmaśriyaḥ
kīrttyā kārttikakaumudīdhavalayā tulyaṃ na kiṃcit kvacit /
yanmādhuryavijṛmbhitakṣataviṣāṃ grīvāṃ vilokyādhunā
kaṇṭhāliṅganamīśiturvitanute nīrandhramadreḥ sutā

anuktadharmopamānā samāsagā luptā yathā---
pratāpaśrītulyaṃ kvacidapi na bhūtaṃ na ca bhavet
na bhāvi trailokye kimapi jayinaḥ kākativibhoḥ /
yathā lokālokakṣitidharataṭeṣvarkadṛṣadaḥ
prakāśante naktaṃdivamuditarociḥ paricayāḥ

pūrvodāharaṇadvaye vadānyo nānyo 'stīti rājeti śabdābhyāṃ vitaraṇaśīlatvaṃ prajārañjakatvaṃ ca sādharmyamuktam / anantarodāharaṇadvaye dharmasyāpyanupādānamiti bhedaḥ / eṣu caturṣūdāharaṇeṣu na pratīpālaṃkāraśaṅkā / upamānasyākṣepābhāvāt ; upameyasyādhikyāvivakṣaṇācca / yatropameyasyādhikyavivakṣayopamānatvamucyate tatraiva pratīpālaṃkāraḥ / anuktevādiḥ samāsagā luptā yathā---
asatāmuṣṇabhānūṣṇaṃ satāṃ śītāṃśuśītalam /
pratāparudradevasya caritaṃ viśvamaṅgaḷam

anuktadharmevādyupamānā samāsagā luptā yathā---
kākatīndro raṇe bhāti bhīmasenaparākramaḥ /
kiṃtvaduḥ śāsanāḥ sarve yasya pratyarthipārthivāḥ

atra bhīmasenasya parākrama iva parākramo yasya saḥ bhīmasenaparākrama iti dharmevādyupamāluptā / iti luptopamā darśitāḥ /
atha sādhāraṇadharmopādāne dvaividhyam / dharmasya sakṛdupamānopameyagatatvena nirdeśaḥ, ubhayagatatvena pṛthagupādānaṃ ca / pṛthagupādānaṃ ca vastuprativastubhāvena bimbapratibimbabhāvena ca dvividham / ekasyārthasya śabdadvayenābhidhānaṃ vastuprativastubhāvaḥ / dvayorarthayordvirupādānaṃ bimbapratibimbabhāvaḥ / sakṛnnirdeśo yathā---
nṛpāḥ praṇatamūrdhānaḥ sevante kākatīśvaram /
asādhūnāṃ vinetāraṃ guruṃ śiṣyā ivābhitaḥ

atra nareśvarāṇāṃ śiṣyāṇāṃ ca praṇatamūrdhāna iti sakṛdeva sādharmyamuktam / yathā asādhūnāṃ vinetāramiti rājño gurośca tulyadharmatvaṃ sakṛdevoktam / vastuprativastubhāvena dvidhā nirdeśo yathā---
vaṃśo 'yaṃ kākatīyānāṃ vīrarudreṇa bhūṣitaḥ /
anvavāyaḥ kakutsthānāṃ rāmeṇeva pariṣkṛtaḥ

atra bhūṣitapariṣkṛtaśabdābhyāmekārthapratītervastuprativastubhāvaḥ /
bimbapratibimbabhāvo yathā---
sphuracchravetātapatraśrīḥ kākatīyanareśvaraḥ /
hāṭakādririvābhāti śṛṅgasaṅgīndumaṇḍalaḥ

atra śvetātapatracandramaṇḍalayoḥ sādṛśyena kākatīndrasuvarṇācalayoḥ sādṛśyamiti bimbapratibimbabhāvaḥ /
aparamapi dvaividhyamasyālaṃkārasya---samastavastuviṣayā ekadeśavartinī ceti / yathākramaṃ dvayorudāharaṇam---
vibhāti bhūrdyairiva kākatīndrapurī virājatyamarāvatīva /
paurāḥ prathante tridaśā ivarddhi dhatte marutvāniva vīrarudraḥ

eṣā samastavastuviṣayā / ekadeśavartinī yathā---
dvipaiścaradbhirdharaṇīdharairvā turaṅgamaśreṇibhirūrmibharvā /
nānāyudhairvyālajalagrahairvā balaṃ triliṅgādhipaterdurāpam

atra triliṅgādhipaterbalaṃ samudra ivetyarthāt pratīterekadeśavartitvam / mālārūpeṇāpyayamalaṃkāro dṛśyate / yathā---
kundati kumudati haṃsati hārati harati kṣapākarati /
kailāsati ca yaśaḥ śrīvaiśadyaṃ vīrarudrasya

atraikasyopameyasyānekopamānadarśanāt mālātvam / upamāyāṃ bhedābhedasādhāraṇasya sādharmyasya prayojakatvam / evaṃ bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam //
ananvayālaṃkāraḥ /
ekasyaivopamānopameyatve 'nanvayo mataḥ

yatra dvitīyasabrahmacārinivṛttyarthamekasyaivopamānopameyabhāvo nibadhyate asāvananvayālaṃkāraḥ / yathā---
santu loke suvarṇādriratnākarasudhākarāḥ /
tathāpi vīrarudro 'yaṃ vīrarudra iva svayam

[VIII.4-upameyāpamālaṅkāraḥ]
upameyopamālaṅkāraḥ /
paryāyeṇa dvayostasminnupameyopamā matā

tasminnityupamānopameyatvaparāmarśaḥ / yathā---
dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ /
kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare

[VIII.5-smaraṇālaṅkāraḥ]
smaraṇālaṃkāraḥ /
sadṛśānubhavādanyasmṛtiḥ smaraṇamucyate

yatra sadṛśasya padārthasyānubhavena sadṛśavastvantaraparāmarśo jāyate tatra smaraṇālaṃkāraḥ / yathā---
rājñā pratāparudreṇa pāliteyaṃ vasuṃdharā /
hariścandranalādīnāṃ prācāṃ smarati bhūbhujām

atra nalanahuṣāditulyapālanapravīṇatayā pratāparudraṃ rakṣitāraṃ
prāptavatyāḥ medinyāḥ pūrvarājasmaraṇam /
bhedābhedasādhāraṇasādharmyanibandhanālaṃkārāḥ pradarśitāḥ / saṃpratyāropagarbhālaṃkāraprastāvaḥ / tatrāpi prādhānyāt prathamaṃ rūpakaṃ nirūpyate /
[VIII.6-rūpakālaṅkāraḥ]
rūpakālaṅkāraḥ /
āropaviṣayasya syādatirohitarūpiṇaḥ /
uparañjakamāropyamāṇaṃ tadrūpakaṃ matam

atrāropaviṣayasyetyanena adhyavasāyagarbhasya utprekṣādeḥ anāropamūlānāṃ copamādīnāṃ vyāvṛttiḥ / atirohitarūpiṇa ityanena saṃdehabhrāntimadapahnutipramukhānāṃ vyāvṛttiḥ / saṃdehālaṃkāre viṣayasya saṃdihyamānatayā tirodhānam / bhrāntimadalaṃkāre bhrāntyā viṣayatirodhānam / apahnutyalaṃkāre 'pahnavenāropaviṣayatirodhānam / uparañjakamityanena pariṇāmālaṃkāravyāvṛttiḥ / pariṇāme āropyamāṇasya prakṛtopayogitvenānvayo na prakṛtoparañjakatvena / ataḥ sādṛśyamūlebhyaḥ sarvebhyo vilakṣaṇaṃ rūpakam /
tasya prathamaṃ traividhyam---sāvayavaṃ, niravayavaṃ paramparitaṃ ceti / sāvayavaṃ dvividham---samastavastuviṣayam, ekadeśavivarti ceti / niravayavaṃ dvividham---kevalaṃ mālārūpaṃ ceti / paramparitasyāpi śliṣṭanibandhanatvenāśliṣṭanibandhanatvena ca dvaividhyam / tayorapi pratyekaṃ kevalamālārūpatayā caturvidhyam / evamaṣṭavidho rūpakālaṃkāraḥ / athodāharaṇāni /
yatrāvayavānāmavayavinaśca sāmastyena nirūpaṇaṃ nibadhyate, tat samastavastuviṣayaṃ rūpakam /
yathā---
yātrāprāvṛṣi vīrarudranṛpaternissāṇadhārādhare
vairikṣmāpatigarvaparvatabhidābhīmaṃ muhurgarjati /
śatrustrīnayanāmbuvṛṣṭirasakṛjjātānayā sarvato
vardhante haridantareṣu jagadānandā yaśaḥ kandalāḥ

yatrāvayavanirūpaṇādavayavino rūpaṇaṃ gamyate, tadekadeśavivarti rūpakam /
yathā---
prasādhitāśāvalayāntarālaḥ śauryākaraḥ kākativīrarudraḥ /
vikasvarairvāsanayā trilokīṃ guṇaprasūnaiḥ surabhīkaroti

atrāvayavānāṃ guṇānāṃ prasūnasvarūpaṇena nṛpateḥ kalpaśākhitvaṃ nirūpyate / tasmādekadeśavivartitvam / yathā vā---
mathitād vairivāraśerbhujāmandarabhūbhṛtā /
jātā pratāparudrasya kīrttirlokān dhinotyamūn

atra vairijanasya vārāśitvarūpaṇena bhujasya mandarādritvarūpaṇena ca jātāyāḥ kīrttiḥ sudhātvamarthādāpatati, lokānāmamaratvaṃ cetyekadeśavivartti rūpakam /
yatrāvayavirūpaṇamātre kavisaṃrambhaviśrāntistanniravayavaṃ rūpakam / avayavarūpaṇamātre 'pi tadeva /
tatra kevalaṃ yathā---
yātrārambhavijṛmbhamāṇasubhaṭaprakṣveḍitāmreḍitair
nissāṇadhvanibhiḥ sphuṭaṃ pratidaladrodaḥ kaṭāhāntaraiḥ /
kṣubdheṣvabdhiṣu kampiteṣu giriṣu śrutyaiva muñcantyasūn
bhītāḥ kākativīrarudranṛpateḥ pratyarthinaḥ pārthivāḥ

atra rodasaḥ kaṭāhatvaṃ rūpyate / mālāniravayavaṃ yathā---
rājñāṃ maulivibhūṣaṇasragamalā dikkuñjaraśrotrayoḥ
sphāraṃ cāmarabhūṣaṇaṃ dharaṇibhṛcchṛṅgeṣu gaṅgāsarit /
vyomnaḥ kṣaumavitānamujjvalataraṃ muktākalāpo bhuvaḥ
sphāraḥ kākativīrarudrayaśasāṃ jāgarti visphūrjitam

rūpakaheturūpakaṃ paramparitarūpakam /
rūpakadvayamātravyavasthitatvādasya na samastavastuviṣaye 'ntarbhāvaḥ / śliṣṭakevalaparamparitaṃ yathā---
pratāparudradevasya maṇḍalāgravidhuntudaḥ /
akhaṇḍavikramoddāmo grasate rājamaṇḍalam

śliṣṭamālāparamparitaṃ yathā---
padmollāsasahasrabhānurasakṛtsanmārgacaryābudhaḥ
kṣmābhṛtpakṣabhidāśaniḥ kuvalayālaṃkārarākāśaśī /
nityodyatsumanovikāsasurabhiḥ kalyāṇasaṃpatsura-
kṣoṇībhṛdbhuvanāśrayāmbudhirayaṃ śrīvīrarudro nṛpaḥ

aśliṣṭakevalaparamparitaṃ yathā---
kākatīyasya dugdhābdheryaśolīlāmahormayaḥ /
dikkūlamudrujāṭopāḥ khelantyabbhraṃkaṣocchrayāḥ

aśliṣṭamālāparamparitaṃ yathā---
dorāśīviṣajihvayā ripuvanaśreṇīmahāvātyayā
śauryogrānaladhūmyayā jayaramāyoṣāvilāsabhruvā /
saṃhṛṣyaddharaṇīvilāsaśikhinīsaṃvāsayaṣṭyā jagat-
prasādārgalayā kṛpāṇalatayā rudro nṛpaḥ krīḍati

aśliṣṭamālāparamparitaṃ vaidharmyeṇāpi saṃbhavati / yathā---
trāsāndhakāramadhyāhnāḥ kaitavātaparātrayaḥ /
jayanti vīrarudrasya raṇaprāṅgaṇakelayaḥ

evamaṣṭavidhasyāpi rūpakasya vākyasamāsagatatvena ṣoḍaśa rūpakabhedāḥ saṃbhavanti //
[VIII.7-pariṇāmālaṅkāraḥ]
pariṇāmālaṅkāraḥ /
āropyamāṇamāropaviṣayātmatayā sthitam /
prakṛtasyopayogitve pariṇāma udāhṛtaḥ

āropyamāṇaṃ prakṛtopayogītyanena sarvālaṅkāravyāvṛttiḥ / tasya
sāmānādhikaraṇyavaiyadhikaraṇyābhyāṃ dvaividhyam / sāmānādhikaraṇyena pariṇāmo yathā---
śaśvat prasādhanavidhānakṛtābhilāṣā
namrairbhajanti makuṭairavanīpavargāḥ /
śrīvīrarudranṛpateḥ kakubhāṃ vijetu-
rājñāmayīṃ srajamamandavilāsalakṣmīm

vaiyadhikaraṇyena pariṇāmo yathā---
kirīṭamāṇikyamayūkhajālairvidhāya puṣpāñjalimarcayante /
phalārthino rudranarendrapādapīṭhāntasīmānamarikṣitīndrāḥ

samāsoktāvāropyamāṇasya prakṛtopayogitve 'pyavācyatvānna pariṇāme 'ntarbhāvaḥ /
[VIII.8-sandehālaṅkāraḥ]
saṃdehālaṅkāraḥ /
viṣayo viṣayī yatra sādṛśyāt kavisaṃmatāt /
saṃdehagocarau syātāṃ saṃdehālaṅkṛtiśca sā

sā trividhā / śuddhā, niścayagarbhā, niścayāntā ceti /
saṃdehamātraparyavasāyinī śuddhā yathā---
kimeṣa navamo haritpatiramandasaṃpatpadaṃ
kimeṣa daśamaḥ prajāpatirapūrvasargakramaḥ /
kimeva harirurvaroddharaṇacuñcurekādaśa-
ścirāditi vilokyate jagati vīrarudro janaiḥ

niścayagarbho yathā---
kālāhiḥ kimayaṃ mṛṇālamṛdulaṃ bhogaṃ sa dhatte punaḥ
kālabhrūkuṭireṣa kiṃ nu mukha evojjṛmbhate sā punaḥ /
kālogrānaladhūmapaddhatirasau kiṃ sā punardhūyate
vāteneti vikalpyate pratibhaṭai rudrasya kaukṣeyakaḥ

niścayaparyavasānā yathā---
kiṃ kalpadrumamañjarīsraja ime kiṃ vā payorāśayaḥ
svardhenorathavā kimujjvalatarāścintāmaṇeḥ sphūrtayaḥ /
kiṃ vā siddharasormayaściramiti vyāmṛśya niścinvate
santaḥ kākativīrarudranṛpateḥ smerāḥ kaṭākṣā iti

[VIII.9-bhrāntimadalaṅkāraḥ]
bhrāntimadalaṅkāraḥ /
kavisaṃmatāsādṛśyādviṣaye pihitātmani /
āropyamāṇānubhavo yatra sa bhrāntimān mataḥ

yathā---
kākatīyavibhoḥ
kīrttivibhave vyāptarodasi /
divāpi candrikābuddhyā cakorā yānti nirvṛtim

[VIII.10-apahnavālaṅkāraḥ]
apahnavālaṅkāraḥ /
niṣidhya viṣayaṃ sāmyādanyārope hyapahnutiḥ

tasyāstraividhyam---apahnutyāropaḥ, āropyāpahnavaḥ, chalādiśabdairasatyatvapratipādanaṃ ca / ādyadvayasyodāharaṇam---
udvellaccaturarṇavīkalakalo nāyaṃ camūḍambaro
nedaṃ dundubhigarjitaṃ tripurajitkalpāntaḍhakkāravaḥ /
itthaṃ rudranarendradhāṭiṣu mahībhārāvanamrībhava-
ccheṣāśeṣaśirassu vismitamatha bhraṣṭaṃ digīśairapi

chalādiśabdairasatyatvapratipādanaṃ yathā---
sarvāṃ kākativīrarudradharaṇīnāthacchalena kṣitiṃ
pātuṃ madhyamalokapālapadavīṃ prāptaḥ svayaṃbhūḥ śivaḥ /
naivaṃ ced viṣamāvalokanakalāmātreṇa bhasmīkṛtair-
jātaṃ vairipuraiḥ kathaṃ kathamavāgbhūtaṃ ca bhūbhṛdgaṇaiḥ

arthayogaruciśleṣairullekhanamanekadhā /
grahītṛbhedādekasya sa ullekhaḥ satāṃ mataḥ

rucyarthayogābhyāṃ yathā---
lakṣmīnivāsagṛhamityakhilā narendrāḥ
śauryātibhūmikhanirityarivīravargāḥ /
vidyāvihārapadavīti ca labdhavarṇāḥ
śrīkākatīndranagarīmaniśaṃ stuvanti

śleṣeṇa yathā---
ugraḥ sapatneṣu, guṇeṣu bhāsvān, rāmaḥ pratīkeṣu, raṇeṣu bhīmaḥ /
līlāsu lakṣmyāḥ puruṣottamaścetyācakṣate rudranṛpaṃ kavīndrāḥ

[VIII.11-utprekṣālaṅkāraḥ]
utprekṣālaṅkāraḥ /
athādhyavasāyagarbhālaṃkāradvayaṃ nirūpyate / viṣayaviṣayiṇoranyataranigaraṇenābhedapratipattiradhyavasāyaḥ / sa dvividhaḥ---viṣayinigaraṇena viṣayanigaraṇena ca /
yatrānyadharmasaṃbandhādanyatvenopatarkitam /
prakṛtaṃ hi bhavet prājñāstāmutprekṣāṃ pracakṣate

yatrāprakṛtaguṇakriyāsaṃbandhādaprakṛtatvena prakṛtasya saṃbhāvanam utprekṣā / sā dvividhā---vācyā, pratīyamānā ca /
saṃbhāvanāpratipādakānāṃ "nūnaṃ (dhruvaṃ) prāya'; ityevamādīnāṃ prayoge vācyā / aprayoge tu pratīyamānā / jātikriyāguṇadravyāṇāṃ
caturṇāmadhyavasāyaviṣayatvena sā dvividhā ; pratyekaṃ caturvidhā / teṣāṃ bhāvābhāvarūpatayā dvaividhye 'ṣṭavidhā / adhyavasāyasya guṇanimittatvena kriyānimittatvena ca dvaividhye pratyekaṃ ṣoḍaśaprakārā / nimittasya vācyatvagamyatvābhyāṃ dvaividhyaṃ vācyotprekṣāyāmeva / pratīyamānotprekṣāyāmivādyanupādāne nimittasya cāprayoge utprekṣāyā niravalambanatvāt / tathā jātyādīnāṃ svarūpeṇa heturūpeṇa phalarūpeṇa cādhyavasāyaviṣayatve bahuvidhatvam / vācyotprekṣāyāmapi hetuphalayorutprekṣāviṣayatve nimittasyopādānameva / tathā hi---yathā sādhye 'nupātte sādhanatvena nirdeśo nānvayaṃ puṣṇāti, tathā sādhane 'nupātte sādhyatvena nirdeśo 'pi / tayoranyonyāpekṣitvāt / hetūtprekṣāyāṃ phalaṃ nimittam / tasyānupādāne kaṃ prati phalatvena saṃghaṭate / tathāhi---
pratāparudranṛpaterapāre kīrttisāgare /
magnā durīśaduṣkīrttisaṅgādiva jagantrayī

atrotprekṣānimittasya majjanasyānupādāne saṅgāditi hetūtprekṣā na śobhāmāvahati / yathā vā---
jayaśrīvāsapadmasya vikāsāyeva bhānumān /
pratibimbamiṣāt khaḍgaṃ praviśatyandhrabhūbhujaḥ

atrotprekṣānimittasya bhānumatpraveśasyānupādāne jayaśrīvāsakamalavikāsāyeveti phalotprekṣaṇamasamīcīnam / ataḥ svarūpotprekṣāyāmeva nimittasyopādānānupādānābhyāṃ dvaividhyam / ataścetthaṃ vācyotprekṣāyā bhedagaṇanā /
upāttaguṇanimittajātibhāvasvarūpotprekṣā / 1 /
upāttaguṇanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā / 2 /
upāttakriyānimittijātibhāvasvarūpotprekṣā / 3 /
upāttakriyānimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā / 4 /
anupāttanimittijātibhāvasvarūpotprekṣā / 5 /
anupāttanimittijātyabhāvasvarūpotprekṣā / 6 /
upāttaguṇanimittajātibhāvahetūtprekṣā / 7 /
upāttaguṇanimittajātyabhāvahetūtprekṣā / 8 /
upāttakriyānimittajātibhāvahetūtprekṣā / 9 /
upāttakriyānimittajātyabhāvahetūtprekṣā / 10 /
upāttaguṇanimittajātibhāvaphalotprekṣā / 11 /
upāttaguṇanimittajātyabhāvaphalotprekṣā / 12 /
upāttakriyānimittajātyabhāvaphalotprekṣā / 13 /
evaṃ caturdaśabhedā jātyutprekṣā /
anenaiva krameṇa guṇakriyādravyotprekṣāpi parigaṇanīyā /
evaṃ ca vācyotprekṣāyāḥ ṣaṭpañcāśad bhedāḥ /
pratīyamānotprekṣāyastvaṣṭācatvāriṃśad bhedāḥ /
atra svarūpotprekṣāyāmapi nimittopādānaniyamāt nimittasya gamyatve guṇarūpatvena kriyārūpatvena ca cārutvaviśeṣābhāvādeka eva bhedo gaṇyate /
guṇakriyayorutprekṣāviṣayatvamutprekṣānimittatvaṃ
cābhyupagatam /
prācāmalaṅkāraprabandheṣu ṣaṇṇavatibhedotprekṣeti gaṇanāmātram /
cārutvātiśayastu ṣaṭpañcāśat eva bhedānām /
tatra yathāsaṃbhavamudāharaṇāni /
upāttaguṇanimittajātibhāvasvarūpotprekṣā yathā---
kīrttiḥ kākativīrarudranṛpateḥ siṃhāsanādhyāsinaḥ
prācāṃ bhūmibhujāṃ yaśaḥ pidadhatī koṭīndutulyadyutiḥ /
rakṣādakṣiṇarājalābhajanitāmandapramodotthitā
trailokyāṭṭahasaprabheva kakubhāṃ prānteṣu vidyotate

atra prabhāśabdo jātivacanaḥ / trailokyāṭṭahasaprabhāyāḥ kaviprauḍhoktisiddhatvānnopamāśaṅkāvakāśaḥ /
upāttakriyānimittajātibhāvasvarūpotprekṣā yathā---
vīrasya rudranṛpateḥ priyavallabhasya
rājyābhiṣekasalilaiḥ sarasīkṛtāyāḥ /
sadyaḥ samucchvasitasāndraparāgarekhāḥ
kṣoṇyāḥ pramodapulakāṅkuramañjarīva

atra pulakāṅkuramañjarīvetyutprekṣāyāṃ sarasīkaraṇaṃ kriyārūpaṃ nimittam /
anupāttanimittijātibhāvasvarūpotprekṣā yathā---
pratāparudrasya nakhendukāntiḥ praṇāmabhājāṃ padayornṛpāṇām /
lalāṭalagnā vidhinirmitāyā varṇāvalervācanadīpikeva

atra dīpikeveti jātivacanājjātirutprekṣyate /
upāttaguṇanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā yathā---
pratāparudrasya guṇāmṛtormidhautā virājantyamalīkṛtāṅgāḥ /
prakṣālitātyuddhatabhūmipālāḥ khaḍgāmbubhiḥ svacchatarā bhavanti

anupāttanimittajātyabhāvasvarūpotprekṣā yathā---
diśāṃ jeturviśvaprasṛtamahaso rudranṛpater-
jayaprasthānodyatkarituragasaṃmardajanitam /
rajaḥ kṛtvā grastapratibalamasūryāmiva divaṃ
pratāpākhyān anyān diśi diśi vidhatte dinakarān

atrāsūryāmiti jātyabhāvaḥ / jātihetūtprekṣā yathā---
udārarītyā bhujayā pratāparudrasya viśvaikadurandharasya /
viśvaṃbharā komalaśayyayeva vismāritā gotramahīdhravāsam

atra śayyeveti jātihetutvam / jātyabhāvahetūtprekṣā yathā---
bhūmerakalpavṛkṣatvāditi dhātā vicintayan /
sṛṣṭavān kākatīśānaṃ nirvyājatyāgavaibhavam

atrākalpavṛkṣatvāditi jātyabhāvasya hetutvam /
jātiphalotprekṣā yathā---
nūnaṃ viśvaṃbharādhārastambhībhavitumāyatau /
vīrarudranarendrasya bhujāvājānulambinau

atra stambhībhavitumiti jāteḥ phalatvam /
jātyabhāvaphalotprekṣā yathā---
paśūnavadhyānālokya śatravaḥ kākatīśituḥ /
prāyeṇāmānuṣatvāya tṛṇavṛttiṃ samāśritāḥ

atrāmānuṣatvāyeti jātyabhāvasya phalatvam /
kriyāsvarūpotprekṣā yathā---
śrīkākatīyanṛpaterdviṣadaṅganānāṃ
śvāsormibhiḥ sapadi marmaritāntarālāḥ /
tāsāṃ nivāsaviṣaye kṛtayācanānāṃ
pratyuttarāṇi dadatīva marau vanāntāḥ

kriyāsvarūpābhāvotprekṣā yathā---
vimukhe sati kākatikṣitīndre vanasīmāpi kaṭhorakaṇṭakāgrā /
cikureṣu vikarṣati pratīśān adadāneva nijāntarapraveśam

atrādadāneti kriyāsvarūpābhāvaḥ / kriyāhetūtprekṣā yathā---
rājñāṃ garvāṅkurodbhedāḥ parimlānā dine dine /
kākatīndrapratāpārkatīvroṣmābhibhavādiva

atrabhibhavādiveti kriyāhetutvam / (kriyāhetvabhāvotprekṣā yathā---
kapolaphalakāvasyāḥ kathaṃ bhūtvā tathāvidhau /
apaśyantāvivānyonyamīdṛśīṃ kṣāmatāṃ gatau

kriyāphalotprekṣā yathā---
dambholisaṃrambhamahājigopaḥ prasthānabherīninado 'ndhrabhartuḥ /
līnānivānveṣṭumarātivargān vigāhate śailaguhāntarāṇi

kriyābhāvaphalotprekṣā yathā---
sīmādrikuñjeṣu vihārabhājaḥ siddhāṅganā kalpitacandrikārdhān /
śrīvīrarudrasya yaśovilāsān gāyantyasaṃspraṣṭumivāndhakāram

atrāsaṃspraṣṭumiveti kriyābhāvasya phalatvam /
guṇasvarūpotprekṣā yathā---
cakāsti kākatīndrasya kṛpālokanavibhramaḥ /
prakṛtiṣvapi sarvāsu prasāda iva mūrtimān

guṇābhāvasvarūpotprekṣā yathā---
pratāparudrasya mahābhiṣekapayaḥ kaṇaiḥ śītalitākhilāṅgā /
praśāntabhārārtaphaṇīndragāḍhaśvāsāniloṣmeva vibhāti pṛthvī

atra praśāntoṣmeti guṇābhāvaḥ / guṇahetūtprekṣā yathā---
jayaśriyāmāśrayatāmupetaḥ (ti) śrīvīrarudrasya raṇe kṛpāṇaḥ /
jayaśriyaṃ vairimahīpatīnāṃ samutsuko hartumasūyayeva

atrāsūyayeveti guṇasya hetutvam / guṇābhāvahetūtprekṣā yathā---
jātā vayaṃ saṃprati vīrarudranarendragambhīrimagulphadanghāḥ /
ityapramodādiva jīvaneṣu mālinyamambhonidhayo bhajanti

atrāpramodādiveti guṇābhāvasya hetutvam / guṇaphalotprekṣā yathā---
āśiṣāṃ viṣadhūmrāṇāṃ nairmalyārthamivotsukāḥ /
bhujaṅgyaḥ kākatīndrasya guṇān gātuṃ sudhāmucaḥ

atra nairmalyārthamiti guṇasya phalatvam / guṇābhāvaphalotprekṣā yathā---
araṇyavāsārjitabāndhavāsu mṛgīṣvavairārthamivāśaraṇyāḥ /
triliṅgadeśeśvaravairināryaḥ parāṅmukhā locanavibhrameṣu

atrāvairārthamiti guṇābhāvasya phalatvam / dravyasvarūpotprekṣā yathā---
na nityamasmin paripūrṇateti tyaktvā nabhaḥ kṣoṇitalāvatīrṇaḥ /
ānandayanninduriva svadhāmnā vibhāti loke navakākatīndraḥ

dravyasvarūpābhāvotprekṣā yathā---
ananyasādhāraṇadānaśauṇḍe sadyaḥ kṛtārthībhavadarthisārthe /
śrīkākatīndre bhuvi rājamāne dyauḥ pārijātena vinākṛteva

atra divaḥ pārijātābhāva utprekṣyate / dravyahetūtprekṣā yathā---
pratāparudradevena kṣmābhṛtpakṣavijṛmbhitam /
samunmūlitamāmūlādapareṇeva vajriṇā

dravyahetvabhāvotprekṣā yathā---
kākatīyapratāpoṣmavilīnāṅgena meruṇā /
asuvarṇācaleneva viriñcirvyākulīkṛtaḥ

atrāsuvarṇācaleneti hetvabhāvaḥ / dravyaphalotprekṣā yathā---
dugghārṇavaśatāyeva kailāsācalakoṭaye /
nūnaṃ pratāparudreṇa yaśo dikṣu prasāritam

atra dugghārṇavaśatāyeti dravyasya phalatvam /
dravyābhāvaphalotprekṣā yathā---
vīrarudranarendrasya jayaprasthānasaṃbhavam /
rajaḥ pihitadiggolaṃ nirākāśamiva sthitam

atra nirākāśamityākāśābhāvāya ityarthaḥ / evaṃ bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam /
ityaupamyagarbhālaṃkāravivecanam /
[VIII.12-atiśayauktyalaṅkāraḥ]
atiśayoktyalaṅkāraḥ /
viṣayasyānupādānādviṣayyupanibadhyate /
yatra sātiśayoktiḥ syāt kaviprauḍhoktijīvitā

yatra kaviprauḍhoktyā viṣayatirodhānena viṣayī nibadhyate sātiśayoktiḥ / tasyāścāturvidhyam---bhede 'bhedaḥ, abhede bhedaḥ, saṃbandhe 'saṃbandhaḥ, asaṃbandhe saṃbandhaśceti / kāryakāraṇayoḥ paurvāparyaviparyayarūpā tvanadhyavasāyamūlatvād vyatiriktaiva / kiṃ tu prauḍhoktimūlatvādatiśayoktiriti kathyate / tatra bhede 'bhedo yathā---
sthāne kalpatarurjātaḥ kākatīyakulodadheḥ /
lakṣmīpatirasau citraṃ martyalokamahotsavaḥ

atra pratāparudrakalpavṛkṣayorabhedādhyavasāyaḥ / abhede bhedo yathā---
aunnatyaṃ mahadanyadeva mahitaḥ ko 'pyeṣa gambhīrimā
kāpyanyā saraṇiḥ pratāpayaśasoranyaiva bāhvoḥ prathā /
sarvaṃ nūtanameva rudranṛpaterjāne na tannirmitau
sāmagrī caturānanena kiyatī kīdṛkkramā kalpitā

atraunnatyādervāstavābhede 'pi bhedaḥ kalpitaḥ / tataḥ svataḥ siddhakaviprauḍhoktisiddhayoraunnatyayorbhede 'pi abhedādhyavasāyaḥ /
saṃbandhe 'saṃbandho yathā---
śilā cintāratnaṃ, taruramaraśākhī, paśurasau
viyaddhenuḥ, sarvaṃ jagadapi tathā doṣavidhuram /
na sṛṣṭivaidhātro tadiha caturaśrīḥ kathamiyaṃ
spṛśeddevaṃ rudraṃ sakalaguṇasāmrājyanilayam

atra vidhātṛsṛṣṭisaṃbandhe 'pyasaṃbandha uktaḥ / atītabrahmasṛṣṭineśvareṇātrābhedādhyavasāyaḥ / asaṃbandhe saṃbandho yathā---
brahman ! merugirau kṛte 'pi kimidaṃ naivaṃvidhāste mudaḥ
svāmin ! satyamadhikriyādya phalitā yadvīrarudraḥ kṛtaḥ /
mithyā kiṃ nu vikatthase trijagatastrāṇāya matprārthitaḥ
śaṃbhuḥ kṣmāmavatīrṇavāniti kathā jātā haribrahmaṇoḥ

atra haribrahmaṇorevaṃvidhagoṣṭyasaṃbandhe 'pi saṃbandha uktaḥ / śaṃbhunā saha kākatīndrasyābhedādhyavasāyaḥ / kāryakāraṇayoḥ paurvāparyaviparyayarūpātiśayoktiryathā---
mātaḥ ! kathaṃ kākatināthadṛṣṭeragresarāḥ kāmaśarāḥ patanti /
tadrūpalāvaṇyajitaḥ smaro 'pi nūnaṃ gataḥ kiṃkaratāmamuṣya

atra kāryabhūtasya smaraśarapātasya kāraṇabhūtāt priyadṛṣṭipātāt pūrvakālatvamuktam /
[VIII.13-sahoktyalaṅkāraḥ]
sahoktyalaṅkāraḥ /
athoktisāmyālaṃkāranirūpaṇe 'tiśayoktihetukā
sahoktirnirūpyate /
sahārthenānvayo yatra bhavedatiśayoktitaḥ /
kalpitaupamyaparyantā sā sahoktiritīṣyate

yatra bhede 'bhedarūpayā kāryakāraṇapaurvāparyaviparyayarūpayā vātiśayoktyā ekasya prādhānyenānvaye 'parasya sahārthena
saṃbandhe upamānopameyabhāvaḥ kalpyate tatra sahoktiḥ / prākaraṇikāprākaraṇikaviṣayatvādupamānopameyabhāvasya sahārthasaṃbandhena dvayorapi prakṛtatvānna tadātmatā /
kāryakāraṇapaurvāparyaviparyayarūpātiśayoktimūlā sahoktiryathā-
andhrakṣamābhṛtsubhaṭāsidhārā raṇeṣu nīlotpalapatrabhāsaḥ /
patanti kaṇṭheṣvaribhūpatīnāṃ sākaṃ surastrījanamuktamālyaiḥ

atra kṛpāṇapatanottarakālabhāvino divyamālyapatanasya sahakālatvamuktamiti paurvāparyaviparyayaḥ / bhede 'bhedarūpātiśayoktiḥ śleṣagarbhābhedādhyavasāyarūpā cārutvātiśayahetuḥ / tanmūlā yathā---
dine dine rudranarādhipasya pratāpalakṣmīrudayaṃ prayāti /
prakāśitāśeṣadigantarālā vivasvatā sārdhamanindyabhāsā

atrodayaṃ prayātīti śleṣeṇodayaparvatābhyudayayorabhedādhyavasāyaḥ /
[VIII.14-vinoktyalaṅkāraḥ]
vinoktyalaṅkāraḥ /
atha sahoktipratipakṣarūpā vinoktirnirūpyate /
vinā saṃbandhi yatkiṃcidyatrānyasya parābhavet /
aramyatā ramyatā vā sā vinoktiriti smṛtā

yatra kasyacidasaṃnidhānādvastu ramyamaramyaṃ vā bhavet sā vinoktiḥ / sā dvividhā---aramyatā, ramyatā ceti / aramyatā yathā---
pratāparudradevasya guṇavarṇanayā vinā /
kīdṛśī kāvyaracanā saṃśṛṇudhvaṃ kavīśvarāḥ

atra pratāparudraguṇavarṇanena vinā kāvyaśriyo 'śobhanatvamuktam / anena kāvyaśobhāmicchadbhiḥ kavibhiḥ pratāparudraguṇā varṇayitavyā iti vidhireva prakāśyate / ramyatā yathā---
kalāpūrṇe nityaṃ jayati jagatīndau trijagato
vapuṣmatyānande vimalavibhave rudranṛpatau /
vinā lakṣma prāpya pratidivasapūrṇāṃ nijatanuṃ
prakāśaḥ syādinduryadi divi bhavet so 'pi subhagaḥ

atra pratāparudre candramasaḥ kalaṅkena vinā śobhanatvamuktam / sakalaguṇaśālinaḥ pratipakṣasya purastāt tādṛśaguṇavattayaiva ramyatā, nānyatheti /
[VIII.15-samāsoktyalaṅkāraḥ]
samāsoktyalaṅkāraḥ /
viśeṣaṇānāṃ
taulyena yatra prastutavartinām /
aprastutasya gamyatvaṃ sā samāsoktiriṣyate

yatra prakṛtaviśeṣaṇasāmyādaprastutaṃ gamyate sā samāsoktiḥ / tat trividham---śliṣṭaviśeṣaṇasāmyaṃ, sādhāraṇam, aupamyagarbhaṃ ceti /
śliṣṭaviśeṣaṇasāmyaṃ yathā---
sadyo viślathamekhalāṃ pulakitāmṛjvīṃ tanuṃ bibhratī
rāgādandhrapateḥ kṛpāṇalatikā gṛhṇāti kaṇṭheṣvarīn /
tadyogādanuraktabhāvavivaśāḥ saṃmīlitākṣāściraṃ
śūnyāntaḥ karaṇā bhajanti khalu te bhāvasthitiṃ kāmapi

atra viślathamekhalā pulakitāmiti śliṣṭaviśeṣaṇamahimnā kṛpāṇalatikāyā nāyikātvapratītiḥ / anuraktabhāvavivaśā ityādiviśeṣaṇadvārā ripūṇāṃ nāyakatvapratītiḥ / sādhāraṇaviśeṣaṇena yathā---
vītavrīḍamapāstamānamudayadvaisvaryamāvirbhavat-
svedaṃ nirbharagātravepathu milanmūrcchaṃ galadbāṣpakam /
saṃjātapralayaṃ ca kākatimamīnātha ! smarodvejitā
bhūpāḥ śailaguhāsu yānti vijanaṃ bhītyā samāliṅgitāḥ

atra śṛṅgārabhayānakasādhāraṇaviśeṣabalād bhītyā samāliṅgitā iti nṛpāṇāṃ nāyakatvapratītiḥ / aupamyagarbhaviśeṣaṇena yathā---
bhṛtātmā guṇaratnaughaiḥ pūrṇaḥ saujanyavāriṇā /
pratāparudranṛpatirdhatte viśvaṃbharāśriyam

atra samāsoktau sarvatra vyavahārasamāropa eva jīvitam / sa caturvidhaḥ / laukike vastuni laukikavyavahārasamāropaḥ, śāstrīyavastuvyavahārasamāropaśceti dvividhaḥ ; tathā śāstrīyavastuni śāstrīyavastuvyavahārasamāropaḥ, laukikavastuvyavahārasamāropaśceti / evaṃ caturvidhaḥ / yathākramamudāharaṇāni /
saptāṅgasphuraduddāmadānalakṣmīvirājitaḥ /
pratāparudro bhadrātmā tanute sārvabhaumatām

atra laukike prakṛtavastuni laukikasya sārvabhaumanāmadheyasya diggajasya vyavahārapratītiḥ / tathā---
gurupramāṇena nijena sadyastiraskṛtodyatpratipakṣahetau /
pratāparudrasya samityudagre khaḍge mahatkhaṇḍanapaṇḍitatvam

atra laukike khaḍge tarkaśāstraprasiddhavastuvyavahārasamāropaḥ /
tathā---
apūrvārthaślāghāgurubhaṇitasārasyapadavī
śrutigrāhyaṃ tattvaṃ kimapi kalayantī pratipadam /
prabandhaśrīrvīrakṣitibhuji kavīnāṃ vijayate
budhaśreṇī yasyāṃ nipuṇamadhikartuṃ prabhavati

atrālaṃkāraśāstrīye vastuni tantraśāstraprasiddhavalastuvyavahārasamāropaḥ /
tathā---
sālaṃkārā
lasadvarṇā saguṇā rasanirbharā /
bhāvānubandhinī bhāti bhāratī kākatīśvare

atrālaṃkāraśāstrīye vastuni bhāratyākhye laukikanāyikāvyavahārasamāropaḥ / samāsoktau viśeṣaṇaviśeṣyayordvayorupādānābhāvācchleṣādviśeṣaḥ /
[VIII.16-vakroktyalaṅkāraḥ]
vakroktyalaṅkāraḥ /
anyeṣāmapyalaṃkārāṇāmuktisāmye 'pi śleṣagarbhatvaviśeṣāt vakroktirucyate---
anyathoktasya vākyasya kākvā śleṣeṇa vā bhavet /
anyathā yojanaṃ yatra sā vakroktirnigadyate

yatra kayācidvivakṣayā prayuktasya vākyasya anyathā vivakṣayā yojanā kriyate sā vakroktiḥ / uktivakratve kathaṃcit saṃbhavatyapyevaṃvidhalakṣaṇābhāvāt sarvālaṃkārebhyo bhidyate / kākvā yathā---
bahuvaḷḷaho khu rāā sahi tassa siriṃmi ṇibhbharāsattī /
ṇūṇā sirie vi tumaṃ appāṇaṃ kiṃ ṇu ḷahuvasi

(/bahuvallabhaḥ khalu rājā sakhi tasya śriyāṃ nirbharāsaktiḥ /
nyūnā śriyo 'pi tvamātmānaṃ kiṃ nu laghayasi //)
atra tvamapi śriyo nyūnaguṇā na bhavati / atastvayyapi nṛpatirāsakta eva, kimityātmānaṃ laghūkaroṣīti kākvā
pratīyate / śleṣeṇa yathā---
kaste sundari vartate hṛdi sadā ? kimindurna hi
kṣoṇībhṛttilakaḥ; sumerurayi kiṃ ? no rudradevo vibhuḥ /
īśaḥ kiṃ sakhi ! satyamāttha subhage ! tvaṃ gotrasārodbhave-
tyālyāṃ khalvapahāsavāci virahaṃ kiṃcidvadhūrvyasmarat

[VIII.17-svabhāvoktiḥ]
atha svabhāvoktiḥ /
svabhāvoktirasau cāru yathāvadvastuvarṇanam

yatra cārutayā vastuno yathāvadvarṇanaṃ nibadhyate sā svabhāvoktiḥ /
yathā---
madaścyutā nartitakarṇatālamuddhūtamūrdhnā tripadasthitena /
lolāgrahastena gajena jāto nityotsavaḥ kākativīrarudraḥ

[VIII.18-vyājoktyalaṅkāraḥ]
vyājoktyalaṅkāraḥ /
athoktisāmyād vyājoktirucyate /
vyājoktiḥ sā samudbhūtaṃ vastu yatra nigūhyate

yatra prakāśaṃ vastu sāmyagarbhatvena nigūhanārhatvāt kenacit vyājena pracchādyate sā vyājoktiḥ / yathā---
kṣoṇīpāṇigrahaṇasamaye saṃmadādromaharṣe
sarvāṅgīṇe nṛpatitilakaḥ kākatīyānvayenduḥ /
dhīrodāttaḥ śiśirasalilaiḥ kiṃ nu rājyābhiṣekaḥ
kartavyaḥ syāditi mṛdu hasan vīkṣate mantrivṛddhān

atra kṣoṇīpāṇigrahaṇajanitaṃ romaharṣaṇaṃ dhīrodāttatayā pratāparudradevena mahābhiṣekasalilaśaityavyājena pracchādayatā mantriṇo vīkṣyante /
[VIII.19-mīlanālaṅkāraḥ]
mīlanālaṅkāraḥ /
vyājoktyuttaraṃ kiṃcitsāmyānmīlanamucyate /
mīlanaṃ vastunā yatra vastvantaranigūhanam

yatra vastunā vastvantaraṃ pracchāditaṃ bhavati sa mīlanālaṃkāraḥ / sa dvividhaḥ---sahajenāgantukatirodhānam, āgantukena sahajatirodhānaṃ ceti / yathākramamudāharaṇe---
ugraiḥ kākativīrarudranṛpaterderdaṇḍavisphūrjitair-
yuddhaprāṅgaṇavarjiteṣu patiṣu kvāpi pralīnātmasu /
viṣvaktīvratarasmarajvarajuṣāmaṅge dviṣadyoṣitāṃ
saṃkrānto 'pi na lakṣyate pathi mahānūṣmā ciraṃ māravaḥ

atra sahajena ripukāminīgatena smarānaloṣmaṇā mārgavaśādāgantuko marūṣmā tirodhīyate / tathā---
pratāparudrasya bhujaprabhāvādantarbhayād bhūmibhujāmajasram /
svedāśrukampādyudaye 'pyanaṅgagoṣṭhyāṃ striyaḥ premṇi na viśvasanti

atra bhayajanitena kampādinā'gantukena sahajasya premajanitasya kampādestirodhānam /
[VIII.20-sāmānyālaṅkāraḥ]
sāmānyālaṅkāraḥ /
sāmānyaṃ guṇasāmyena yatra vastvantaraikatā

yatra evasya vastuno guṇasāmyena vatsvantaraikātmyaṃ bhavati, sa sāmānyālaṃkāraḥ / yathā--
kailāsadugdhārṇavayānahaṃseṣvalakṣiteṣvandhranarendrakīrttau /
trayaḥ pumāṃsaḥ prathame smayante svasevakān saṃbhramato vilokya

atra pratāparudrakīrttyāṃ jagatsu vijṛmbhitāyāṃ kailāsaprabhṛtīnāṃ vimalavastūnāṃ tadaikātmyam /
[VIII.21-tadguṇālaṅkāraḥ]
tadguṇālaṅkāraḥ /
itaraguṇasaṃnidhānātiśayasāmyāt tadguṇa ucyate /
tadguṇaḥ svaguṇatyāgādanyotkṛṣṭaguṇāhṛtiḥ

yatra nyūnaṃ
svaguṇaṃ vihāya saṃnihitavastunaḥ sakāśādutkṛṣṭaguṇaḥ svīkriyate sa tadguṇālaṅkāraḥ / yathā---
pratāparudradevāṅghrinakhajyotsnāvijṛmbhitaiḥ /
namannṛpatimāṇikyamaulayaḥ śucayaḥ kṛtāḥ

atra praṇamatāṃ bhūpatīnāṃ padmarāgamukuṭāḥ svāṃ śoṇaprabhāṃ muktvā kākativīrarudrapadanakhajyotsnāgataṃ dhavalimānamudvahanti sma /
[VIII.22-atadguṇālaṅkāraḥ]
atadguṇālaṅkāraḥ /
tatprātipakṣyādatadguṇo nirūpyate /
sati hetāvanyaguṇāsvīkāraḥ syādatadguṇaḥ

yatra saṃnidhānarūpe hetau satyapyanyaguṇasvīkāro nāsti asāvatadguṇālaṃkāraḥ / yathā---
īśānaṃ samayā jagatyaṭati tallīlāṭṭahāsojjvale
daityāriṃ paritastadaṅgavilasannīladyutidyotite /
brahmāṇaṃ nikaṣā ca tattanumilatsvarṇaprabhābhāsvare
puṣṇan rudranarendrakīrttivibhavaḥ svāmeva śubhrāṃ chavim

atra hariharaviriñcīnāṃ samīpavartiṣu jagatsu tattannānāprabhāsamagreṣvapi nirantaraṃ viharamāṇasya pratāparudrayaśaso niraṅkuśaḥ svakīya eva dhavalim vijṛmbhate /
[VIII.23-virodhālaṅkāraḥ]
virodhālaṅkāraḥ /
atadguṇe kiṃcitprakrāntatvād virodhasya virodhālaṃkāro nirūpyate /
ābhāsatve virodhasya virodhālaṃkṛtirmatā

yatra prathamamābhāsatayā pratīto virodhaḥ paryavasāne parihriyate sa virodhālaṃkāraḥ / tatra jāterjātyādinā saha virodhe catvāro bhedāḥ / kriyāyāḥ kriyāguṇadravyaiḥ saha virodhe trayo bhedāḥ / guṇasya guṇadravyābhyāṃ virodhe dvau bhedau / dravyasya dravyeṇa saha virodhe eko bhedaḥ / evaṃ daśa virodhe bhedāḥ / jāterjātyā kriyayā ca virodho yathā---
padmākaro 'pi vilasati nitarāmajaḍāśayo 'yamurvīśaḥ /
vimalataravāridhārāpyāsīdvairikṣitīśatāpakarī

atra pūrvārdhe jātyorvirodhaḥ, kamalākaro 'pyajaḍāśaya iti virodhāt / uttarārdhe jātikriyayorvirodhaḥ, vimalataravāridhārāyāḥ saṃtāpakaraṇavirodhāt / atra śleṣamūlo virodhaḥ /
jāterguṇadravyābhyāṃ virodho yathā---
amadaḥ sārvabhaumo 'pi bhāsvānapi kalānidhiḥ /
vīrarudranarendro 'yamadbhutānāṃ vihārabhūḥ

atra sārvabhaumo 'pyamada iti jātiguṇayorvirodhaḥ / bhāsvānapi kalānidhiriti jātidravyayorvirodhaḥ / kalānidherekatvāt dravyatvam / atrāpi śleṣamūlatā / kriyāyāḥ kriyayā virodho yathā---
dharmadviṣāmarthamuṣāṃ ca bhaṅgamutpādayan kākativīrarudraḥ /
trivargasādhāraṇagocaro 'pi karoti kāmadviṣi bhāvamārdram

atra trivargasādhāraṇavṛtterdharmārthavirodhiṣu bhaṅgakaraṇaṃ kāmārau snehakaraṇaṃ ca viruddham / kriyāyā guṇadravyābhyāṃ virodho yathā---
eṣa jiṣṇuvihāro 'pi gotravātsalyalālasaḥ /
karoti kamalollāsaṃ rājāpyandhranareśvaraḥ

atra jiṣṇuvihārasya gotravātsalyamiti kriyāguṇayorvirodhaḥ / kamalollāsaṃ kurvannapi rājeti kriyādravyayorvirodhaḥ / atrāpi śleṣamūlataiva / guṇasya guṇena virodho yathā---
rajjaṃto bhuvaṇamiaṃ rāetti jae salāhaṇijjo si /
ruddaṇariṃda ! kahaṃ sā rattā vi a paṃḍurā jāā

(rañjayan bhuvanamidaṃ rājeti yathā ślāghanīyo 'si /
rudranarendra ! kathaṃ sā raktāpi ca puṇḍurā jātā //)
atra raktatvapāṇḍuratvayorvihodhaḥ / guṇasya dravyeṇa virodho yathā---
jvalatpratāparaudro 'pi kākatīyanareśvaraḥ /
bhūtvā jaivātṛko bhāti śaśvadviśvapriyaṃkaraḥ

atra pratāparaudro 'pi jaivātṛka iti guṇadravyayorvirodhaḥ /
dravyasya dravyeṇa virodho yathā---
vibhāti kākatīndro 'yaṃ rudro 'pi caturānanaḥ /
tathā ca jiṣṇurityeṣa kathyate puruṣottamaḥ

evaṃ daśa bhedā darśitāḥ / ayamaśleṣeṇāpi bhavati / yathā---
svabhāvaśiśirā dṛṣṭirapi kākatibhūbhujaḥ /
sarvāṅgatāpinī jātā pratipakṣamahībhṛtām

atra svabhāvaśiśirāpi tāpinīti virodhaḥ /
[VIII.24-viśeṣālaṅkāraḥ]
viśeṣālaṅkāraḥ /
atha virodhagarbhālaṃkārā nirūpyante /
ādhārarahitādheyamekaṃ cānekagocaram /
aśakyavastukaraṇaṃ viśeṣālaṃkṛtistridhā

yatrādhāramantareṇādheyo nibadhyate sa eko viśeṣaḥ / ekasyānekagocaratve dvitīyo viśeṣaḥ / prakṛtādaśakyavastvantarakaraṇe tṛtīyaḥ / yathākramamudāharaṇāni--
nalanahuṣadilīpadharmaputraprabhṛtinareśvarasaṃśritā yaśaḥ śrīḥ /
anudinamadhunābhyupetya maitrīṃ vilasati kākativīrarudrakīrttyā

atra prācāṃ bhūpatīnāmādhārabhūtānāṃ tirodhāne 'pyāśritāyāḥ kīrtteravasthānam / yathā ca---
paśyanto bhayavihvalāḥ pratinṛpāḥ paścāt puraḥ pārśvayor
rapyantarbahirandhrapārthivapatiṃ protkṣiptakaukṣeyakam /
niḥ sīnotbaṇadhāvanavyatikaraprabhraṣṭadorāyudhāḥ
śailācchelamaṭanti kampavilasadgāmbhīryaśauryaśriyaḥ

atra bhayabhrāntānāṃ śatrunṛpatīnāṃ pratāparudranṛpatireko 'pyanekatra pratīyate / tathā ca---
apārakaruṇānidheḥ sadasi vīrarudraprabhoḥ
prasādamadhurakramā lagati yatra dṛṣṭirjane /
atīndramatikiṃnarādhipamaśeṣalokonnataṃ
na kiṃ mimadhitiṣṭhati tribhuvane sa sarvādhikaḥ

apra sādhāraṇo janaḥ pratāparudradṛṣṭiprasādapātrīkṛtaḥ kiṃ kiṃ na labhata ityaśakyavastvantarakaraṇam /
[VIII.25-adhikālaṅkāraḥ]
adhikālaṅkāraḥ /
ādhārādheyavaicitryādadhikālaṃkāro nirūpyate /
ādhārādheyayorānurūpyābhāvo 'dhiko mataḥ

yatrāśrayāśrayiṇorānurūpyaṃ nāsti so 'dhikālaṃkāraḥ / sa dvividhaḥ, āśrayasyālpatvamahattvābhyām /
stoke brahmāṇḍarandhre vipulataratayā svairasaṃcārahelā-
saṃkocādekarāśībhavadatanurucau kākatīndrasya kīrttau /
etaiḥ prāleyapṛthvīdhararajatagirisvarṇadīśītabhānu-
kṣīrambhorāśimukhyaiḥ prakaṭitamadhunā taddhanībhāvarūpam

atrāśrayasya rodaḥ kuharasyālpatvamāśritasya pratāparudrayaśaso vaipulyam / dvitīyo yathā---
kvāpi kvāpi kaliṅgamālavamahārāṣṭrāṅgavaṅgādayo
bhūpāstādṛśasainyavaibhavasamākrāntākhilāśāntarāḥ /
līnāḥ kākativīrarudranṛpatervyūhaprapañcaśriyā
niḥ sīme balavāridhau vidadhate pūrtiṃ na koṇe 'pyaho

atrāśrayasya pratāparudrasainyāmbudhervaipulyam / āśritānāmaṅgavaṅgakaliṅgaprabhṛtirājakānīkinīnāmalpatvam /
atha vibhāvanā viśeṣoktiśca /
kāraṇena vinā kāryasyotpattiḥ syādvibhāvanā /
tatsāmagrayāmanutpattirviśeṣoktirnigadyate

yatra prasiddhakāraṇaparityāgena kāryasyotpattirnigadyate sā vibhāvanā / yatra sākalye satyapi kāryasyānutpattiḥ sā viśeṣoktiḥ /
yathā---
pratāparudreṇa parājitānāṃ pratyarthināṃ vindhyaguhāgatānām /
tamāṃsyarātrīṇi samudbhavanti tejāṃsi dhasreṣvapi nodbhavanti

atra tamaḥ
prādurbhāvasya prasiddhakāraṇaṃ rātriḥ / tayā vināpi tasyotpattirnibaddhā / aprasiddhaṃ kāraṇaṃ śokādyastyeva / tathā ahassu ravikiraṇeṣu satsvapi tejaso 'nutpattiriti atra niṣpratāpatvādi nimittamastyeva /
[VIII.26-asaṃgatyalaṅkāraḥ]
asaṃgatyalaṅkāraḥ /
kāryakāraṇavirodhaprastāvād asaṃgatirucyate /
kāryakāraṇayorbhinnadeśatve satyasaṃgatiḥ

yatraikadeśavartinorapi kāryakāraṇayorbhinnadeśasthitirnibadhyate 'sāvasaṃgatyalaṃkāraḥ / yathā---
bibhratyurvīdhurāṃ gurvī vīrarudranareśvare /
bhavantyatitarāṃ śaśvannamrāḥ sāmantamaulayaḥ

atra rājñi bhūbhāraḥ śatruṣu namanamiti /
[VIII.27-vicitrālaṅkāraḥ]
vicitrālaṅkāraḥ /
virodhaprastāvādvicitraṃ nirūpyate /
vicitraṃ svaviruddhasya phalaprāptyarthamudyamaḥ

yatra svaviruddhaphalaprāptyarthamudyogaḥ kriyate sa vicitrālaṃkāraḥ /
yathā---
pratāparudranṛpateragre dūrānnareśvarāḥ /
avarohanti hastibhyastānāroḍhumanargalam

atrāroḍhumavarohantīti viparītaphalaprāptyarthaṃ prayatnaḥ /
anyonyālaṃkāraḥ /
athānyonyaṃ nirūpyate /
asyāpi virodhamūlatā /
tadanyonyaṃ mitho yatrotpādyotpādakatā bhavet

yatra parasparaṃ kriyādvārakamutpādyotpādakatvaṃ tadanyonyālaṃkāraḥ /
yathā---
ārohatā rudranareśvareṇa virājate kākatirājapīṭham /
āruhya tenojjvalaratnabhājā rājāpi lakṣmīmadhikāṃ bibharti

atra pratāparudrabhadrāsanayoranyonyālaṃkāryatvam /
viṣamālaṃkāraḥ /
atha virodhamūlo viṣamālaṃkāraḥ kathyate /
viruddhakāryasyotpattiryatrānarthasya vā bhavet /
virūpaghaṭanā cāsau viṣamālaṃkṛtistridhā

yatra kāraṇādviruddhakāryasyotpattistadekaṃ viṣamam / akāryabhūtasyānarthasyotpattirdvitīyam / virūpayorvastunoḥ saṃghaṭane tṛtīyam / tatra prathamaṃ yathā---
rājñaḥ kākativīrarudranṛpateḥ khaḍgāt tamālaprabhād
udbhūtāṃ śaradindukāntidhavalāṃ kīrttiśriyaṃ paśyatām /
lokānāṃ muravairipādakamalājjātāṃ viyannimnagāṃ
śrutvā saṃprati vismayādviramati prāptānubhāvaṃ manaḥ

atra nīlavarṇāt khaḍgādindughavalasya yaśasaḥ samutpattiḥ /
dvitīyaṃ yathā---
āstāṃ jayāśā ripubhūpatīnāṃ saṃgrāmasīmāmamupāgatānām /
pratāparudrasya vilokanena bhraśyanti jīvaiḥ samamāyudhāni

atra samarodyogaphalasya na kevalaṃ jayasyānutpattiryāvajjīvitabhraṃśarūpānarthotpattirapi / tṛtīyaṃ yathā---
kva bhūpālāstādṛgvibhavamahanīyaprakṛtayaḥ
kva ceyaṃ kāntārasthitiraśivavṛttyekanilayā /
iti prekṣaṃprekṣaṃ vanabhuvi ripūn rudranṛpateḥ
pratāpaṃ ślāghante śabarapuravīrāḥ pratidiśam

atra mahānagaranivāsayogyānāṃ rājñāmaśivānāṃ vanapradeśānāṃ virūpāṇāṃ saṃghaṭanam /
evaṃ virodhagarbhālaṅkārā nirṇītāḥ /
[VIII.28-samālaṅkāraḥ]
samālaṅkāraḥ /
adhunā viṣamavaidharmyāt samālaṃkāro nirūpyate /
sā samālaṃkṛtiryoge vastunoranurūpayoḥ

yatrānyonyānurūpapadārthasaṃghaṭanā kriyate sa samālaṅkāraḥ / yathā---
vijjāo sakalāo lacchīe samaṃ paāvaruddaṃmi /
saṃghaṭiūṇa susarisaṃ hoi kaaccho saaṃ bahmā

(vidyāḥ sakalā lakṣmyā samaṃ pratāparudre /
saṃghaṭayya susadṛśaṃ bhavati kṛtārthaḥ svayaṃ brahmā //)
atra pratāparudre sakalavidyānāṃ lakṣmyāśca yogaḥ /
[VIII.29-tulyayogitālaṅkāraḥ]
tulyayogitālaṅkāraḥ /
atha gamyamānopamyālaṃkāravargaprastāvaḥ /
prastutānāṃ tathānyeṣāṃ kevalaṃ tulyadharmataḥ /
aupamyaṃ gamyate yatra sā matā tulyayogitā

yatra kevalaprastutānāṃ kevalāprastutānāṃ vā samānadharmasaṃbandhādaupamyaṃ gamyate sā tulyayogitā / prastutānāṃ yathā---
bhadrāsanādhyāsini rudradeve tatkīrttayastaddviṣadaṅganāśca /
anārataṃ bhrāntiviśeṣabhājaḥ pratikṣaṇaṃ pāṇḍuratāṃ bhajante

atra kīrttīnāṃ dviṣadaṅganānāṃ ca prākaraṇikatvam / pāṇḍuratāṃ bhajanta iti samānadharmaḥ / aprākaraṇikānāṃ yathā---
kūrmendrapannagādhīśaharitkarikulādrayaḥ /
mitho niḥ sāratāṃ prāptāḥ kākatīndre mahībhṛti

atra kūrmendraprabhṛtīnāmaprākaraṇikatvam / niḥ sāratāṃ prāptā iti samānadharmaḥ / atra gamyamānaupamyaṃ na vāstavam ; kiṃ tu vaivakṣikam /
[VIII.30-dīpakālaṅkāraḥ]
dīpakālaṅkāraḥ /
prasutāprastutānāṃ tu sāmastye tulyadharmataḥ /
aupamyaṃ gamyate yatra dīpakaṃ tannigadyate

yatra prastutāprastutānāṃ samastānāmeva samānadharmasaṃbandhenaupamyaṃ gamyate taddīpakam / tasya dharmasyādimadhyāntagatatvena traividhyam / ādidīpakaṃ yathā---
bhāi ṇaleṇa kiajuaṃ rahuuladīveṇa soriṇā tetā /
dāvāro tavajaṇiṇā kalījuaṃ vīruddeṇa

(bhāti nalena kṛtayugaṃ raghukuladīpena śauriṇā tretā /
dvāparastapojaninā kaliyugaṃ vīrarudreṇa //)
atra yathā nalarāmadharmaputraiḥ kṛtatretādvāparāḥ śobhante, tathā vīrarudreṇa kaliyugaṃ śobhata ityaupamyaṃ gamyate / madhyadīpakaṃ yathā---
bhāīrahie jalaṇihī rāaī joṇhāe puṇṇimācaṃdo /
suttīe kamalahavo kittīe paāvaruddo vi

(bhāgīrathyā jalanidhī rājate jyotsnayā pūrṇimācandraḥ //
śrutyā kamalabhavaḥ kīrttyā pratāparudro 'pi //)
atra bhāgīrathyādibhiḥ samudrādayo yathā rājante tathā kīrttyā pratāparudro rājata ityaupamyaṃ gamyate / antadīpakaṃ yathā---
asuraloaṃ suraṇāho ṇaraloaṃ vīraruddaṇaraṇāho /
phaṇiloaṃ phaṇiṇāho rakkhai ṇirupaddavojjeaṃ

(asuralokaṃ suranātho naralokaṃ vīrarudranaranāthaḥ //
phaṇilokaṃ phaṇinātho rakṣati nirupadravodvegam //)
atra yathā suralokaphaṇilokau suranāthaphaṇināthābhyāṃ rakṣitau, tathā vīrarudreṇa naraloko rakṣita ityaupamyaṃ gamyate /
atha padārthagatālaṃkāradvayānantaraṃ vākyārthagatamalaṃkāradvayaṃ nirūpyate /
pratīvastūpamālaṅkāraḥ /
yatra sāmānyanirdeśaḥ pṛthagvākyadvaye yadi /
gamyaupamyāśritā sā syāt prativastūpamā matā

yatra vastuprativastubhāvena sāmānyaṃ vākyadvaye nirdiśyate tena gamyaupamyā prativastūpamā / sā sādharmyavaidharmyābhyāṃ dvividhā /
prathamā yathā---
manthānācala evaikaḥ kṣamaḥ sindhuviloḍane /
pratāparudra evaikaḥ śaktaḥ śatruviloḍane

atra yathā samudraviloḍane manthānācalaḥ kṣamastathā śatruviloḍane pratāparudraḥ śakta ityaupamyaṃ gamyate / dvitīyā yathā---
pratāparudra evaikaḥ paṭīyān janarañjane /
candrādṛte kṣamo nānyaścakoraparitoṣaṇe

atra candreṇa yathā cakoraparitoṣaṇaṃ kriyate, tathā vīrarudreṇa janarañjanaṃ kriyata iti vaidharmyeṇaupamyaṃ gamyate /
atha dṛṣṭāntaḥ /
[VIII.31-dṛṣṭāntālaraṅkāraḥ]
dṛṣṭāntālaṅkāraḥ /
yatra vākyadvaye bimbapratibimbatayocyate /
sāmānyadharmo vākyajñaiḥ sa dṛṣṭānto nigadyate

yatra bimbapratibimbabhāvena sāmānyaṃ vākyadvaye nirdiśyate, sa dṛṣṭāntālaṃkāraḥ / so 'pi sādharmyavaidharmyābhyāṃ dvividhaḥ / ādyo yathā---
kṣoṇīṃ bibhratu bhūbhṛtaḥ katipaye kāpi pratiṣṭhā punaḥ
svarṇādrerdigadhīśavāsanagarīsaṃdigdhakuñjaśriyaḥ /
rājānau janarañjanaṃ vidadhatāṃ śrīvīrarudraprabhoḥ
ko 'pyanyo mahimā jagattrayadhurādhaureyadoḥ śālinaḥ

atra pratāparudrasya merośca bimbapratibimbabhāvādaupamyaṃ gamyate / vaidharmyeṇa yathā--
kākatīndrakṛpādṛṣṭimātrājjāgrati saṃpadaḥ /
tāvadabjāni nidrānti yāvannodeti bhānumān

atra yathā bhāsvadudayamātreṇa padmāni samunmīlanti tathā pratāparudradayāvilokanamātreṇa saṃpadaḥ saṃbhavantīti vaidharmyeṇa bimbapratibimbanam /
[VIII.32-nidarśanālaṅkāraḥ]
nidarśanālaṅkāraḥ /
atha gamyamānaupamyaprastāvānnidarśanālaṃkāro nirūpyate /
asaṃbhavaddharmayogādupamānopameyayoḥ /
pratibimbakriyā gamyā yatra sā syānnidarśanā

yatropamānadharmasyopameyagatatvena nibaddhasyānvayāsaṃbhavāt tatsambandhārthaṃ bimbapratibimbakaraṇamākṣipyate, saikā nidarśanā / tadviparyaye dvitīyā nidarśanā / prathamā yathā---
riputimiramudasyan ratnasiṃhāsanastha-
stribhuvanamahanīyaḥ kākatīyakṣitīśaḥ /
vahati mahitaviśvollāsilīlāmabhikhyā-
mudayaśikharicūḍācumbinastīvrabhānoḥ

atra tīvrabhānorabhikhyāyāḥ prakṛte 'saṃbhavādabhikhyāsadṛśīmabhikhyāṃ vahatīti bimbapratibimbakaraṇākṣepaḥ / upameyadharmasyopamāne 'saṃbhavād yathā---
vīrarudranarendrasya yaśovaiśadyasaṃpadaḥ /
lakṣyante kṣīravārāśilīlādarpaṇamaṇḍale

atra yaśovaiśadyasya dugghārṇavādau asaṃbhavāt sādṛśyopagamena bimbapratibimbanaṃ gamyate / kvacinniṣedhavaśādākṣiptayā prāptyā bimbapratibimbakaraṇākṣepo yathā---
yathā---
kākatīndradviṣatkāntā dhāvantyaḥ pratikānanam /
padbhyāṃ muñcantyalākṣābhyāṃ sthale raktotpalaśriyam

atra muñcantīti niṣedhāt pūrvaṃ raktotpalaśrīprāptirākṣiptā /
[VIII.33-vyatirekālaṅkāraḥ]
vyatirekālaṅkāraḥ
atha vyatirekaḥ /
bhedapradhānasādharmyamupamānopameyayoḥ /
ādhikyālpatvakathanād vyatirekaḥ sa ucyate

yatropamānādupameyasyādhikyena nyūnatvena vā pratipādanena bhedapradhānaṃ sādharmyamupagamyate sa vyatirekālaṃkāraḥ / yathā---
dinakṛti kumudairdhṛto na rāgaḥ śaśini parāñci paraṃ saroruhāṇi /
kuvalayakamalādṛtaprakāśaḥ prabhavati viśvasuhṛt pratāparudraḥ

atra raviśaśinorasaṃbhavena sarvapriyaṃkaratvenopameyabhūtasya pratāparudrasyādhikyaṃ kuvalayakamalādṛtaprakāśa ityuktamiti śleṣasamutthāpito vyatirekaḥ /
atha śleṣālaṅkāro nirūpyate /
prakṛtāprakṛtobhayagatamuktaṃ cecchabdamātrasādharmyam /
śleṣo 'yaṃ śliṣṭatvaṃ sarvatrādyadvaye nāntye

yatra kevalaprakṛtayoḥ kevalāprakṛtayośca śleṣaḥ kathyate; tatra prakāradvaye viśeṣaṇaviśeṣyaśliṣṭatā / prakṛtāprakṛtaviṣaye 'ntyabhede viśeṣaṇamātraśliṣṭatā / viśeṣyayorapi śliṣṭatve śabdaśaktimūladhvaniprasaṅgāt / kevalaprakṛtayoḥ kevalāprakṛtayoścaikaśabdagocaratve tu na dhvaniśaṅkā / atrārthadvayapratipādane 'prastutatvena prastutatvena vā vaimagyābhāvādabhidhaiva samarthā / prastutāprastutaviṣaye tu abhidhāyāḥ prastutaikaparatantratvādaprastutārthapratipattirvyañjanavyāpārāyattaiva / tathā coktaṃ kāvyaprakāśe---
"anekārthasya śabdasya vācakatve niyantrite /
saṃyogādyairavācyārthadhīkṛd vyāpṛtirañjanam //'; iti /
tadevaṃ tridhā śleṣaḥ / tatra kevalaprākaraṇikayoryathā---
rājñaḥ pūjāvidhiṃ dhatte sakalomādhave tithiḥ /
nīlakaṇṭhakalāpāṅke sphuradabjamaṇitviṣi

atra pūjāviṣayatayā hariharayoḥ prākaraṇikatvam / aprākaraṇikayoryathā---
sadṛśaḥ kākatīndro 'yaṃ mahākulamahībhṛtām /
śirogṛhītasanmārgasphuratkaṭakasaṃpadām

atra mahākulānāṃ hariścandraprabhṛtīnāṃ kulaparvatānāṃ copamānatvenāprākaraṇikatvam / prākaraṇikāprākaraṇikayoryathā---
vijitāripuro
mūrtau vilasatsarvamaṅgalaḥ /
rājamauliḥ pratāpāṅkarudro rudra iva sthitaḥ

atra pratāparudrarudrayoḥ prākaraṇikāprākaraṇikatvam /
[VIII.34-parikarālaṅkāraḥ]
parikarālaṅkāraḥ /
viśeṣaṇavaicitryamūlatvāt parikara ucyate /
yatrābhiprāyagarbhā syād viśeṣaṇaparamparā /
tatrābhiprāyaviduṣāmasau parikaro mataḥ

yatra viśeṣaṇāni sābhiprāyāṇi nibadhyante sa parikarālaṃkāraḥ / yathā---
rājño yādavavaṃśapārthivamaṇeḥ prakhyātaśauryaśriyas
tvaṅgattuṅgaturaṅgasainyamahato mānaikavittasya ca /
sadyo rudranarendranāyakacamūnāthena kenāpyadhi-
kṣiptasyācaritāni sevaṇapaterjānāti sā gautamī

atra rājña ityevamādiviśeṣaṇāni utprāsagarbhāṇi /
[VIII.35-ākṣepālaṅkāraḥ]
ākṣepālaṅkāraḥ /
athākṣepālaṃkāraḥ
viśeṣabodhāyoktasya vakṣyamāṇasya vā bhavet /
niṣedhābhāsakathanamākṣepaḥ sa udāhṛtaḥ

yatra viśeṣapratipattyarthamuktavakṣyamāṇayoḥ prākaraṇikayorniṣedhābhāsaḥ kathyate, sa ākṣepālaṃkāraḥ / uktaviṣaye vastu vā kathanaṃ vā niṣidhyate / vakṣyamāṇaviṣaye kathanameva niṣidhyate / tatrāpi sāmānyarūpeṇa pratijñāya viśeṣarūpeṇa niṣedhaḥ / aṃśoktāvaṃśāntarasya vā niṣedhaḥ / evaṃ caturvidho 'yamākṣepaḥ / krameṇaiṣāmudāharaṇāni /
narendramaule ! na vayaṃ tava saṃdeśahāriṇaḥ /
jagatkuṭumbinaḥ kaścinna śatruriti kathyate

atra rājasandhivigrahakāriṇāmuktau na vayaṃ saṃdeśahāriṇa iti vastuniṣedhaḥ / sa cānupapadyamānaḥ saṃdhivigrahakālocitakaitavavacanaparihāreṇa tattvavāditve paryavasitaḥ, sarvajagatpālakasya tava śatrubhāvena nālokanīyā rājānaḥ, kiṃ tu bhṛtyarūpeṇa saṃrakṣaṇīyā ityevamādiviśeṣamākṣipati / kathananiṣedho yathā---
vayamaśaraṇā ityeṣoktiḥ kathaṃ ghaṭate jagat-
tritayaśaraṇe trāyasvāsmāniti sphuṭamajñatā /
sakalajanatārakṣādakṣe tvayi praṇatā iti
tribhuvananamaskārye siddhaṃ pratāpamahīpate

atra vayamaśaraṇā ityevamādyuktikathananiṣedhā (dā) bhāsarūpādavaśyaparipālanīyatvādiviśeṣaḥ pratīyate / vakṣyamāṇaviṣaye sāmānyaṃ pratijñāya kathananiṣedho yathā---
vijñāpayāmaste kiṃcit kākatīyakulodvaha /
vijñāpyate kimathavā sarvajñe rakṣake tvayi

atra vijñāpayāma
iti sāmānyaṃ pratijñāya kathananiṣedhābhāsāt sarvathā vayaṃ rakṣaṇīyā iti viśeṣa ākṣipyate / aṃśoktāvaṃśāntarasya niṣedho yathā---
pratāparudraḥ svayamiddhatejā daivaṃ ca tadvikramadattahastam /
yūyaṃ ca tūlopamasārabhājastad yuktamevaṃ yadi vā kimuktaiḥ

atra pratāparudro mahīyān, yūyamalpā ityaṃśoktyā yadi vā kimuktairityaṃśāntaraniṣedhābhāsena sarvathā praṇāmaiḥ prasādanīyo 'yam, na tu prātipakṣyamavalambanīyaṃ yuṣmābhiriti śatrustrīvacanabhaṅgyā viśeṣa ākṣipyate /
samānārthatayāniṣṭavidhyābhāso 'pyākṣepa ityabhyupagamyate

yathā ca iṣṭaniṣedhasyānupapadyamānatayā ābhāsatvaṃ tathā aniṣṭavidherapyanupapadyamānatayā ābhāsatvam / yathā---
nātha ! pratāparudrasya sevāṃ tyajasi cet tyaja /
araṇyagṛhamedhinyā rītirabhyasyate mayā

atrāniṣṭabhūtaṃ pratāparudrapādasevātyajanaṃ tadripukāminyā vidhīyate / sa vidhiranupapadyamāna ābhāse paryavasyati / araṇyagṛhamedhinyā rītirabhyasyata ityanena vidhyābhāsa eva upabṛṃhitaḥ /
[VIII.36-vyājastutyalaṅkāraḥ]
vyājastutyalaṅkāraḥ /
atha gamyaprastāvāt vyājastutirucyate /
nindayā vācyayā yatra stutirevāvagamyate /
stutyā vā gamyate nindā vyājastutirasau matā

yatra nindākathanamukhena stutirgamyate---ekā sā / yatra stutimukhena nindā gamyate---sā dvitīyā vyājastutiḥ / krameṇa yathā---
kākatīyavibhoḥ kīrttyā kiṃ vādya dhavalīkṛtam /
yattadīyārivaktreṣu dṛśyate kālimā mahān

stutyā nindā yathā---
pratāparudranṛpateraho sāhasikā dviṣaḥ /
yadviśantyudadhīn śailānārohanti samantataḥ

[VIII.37-aprastutapraśaṃsālaṅkāraḥ]
aprastutapraśaṃsālaṅkāraḥ /
atha gamyatvaprastāvādaprastutapraśaṃsocyate /
aprastutasya kathanāt prastutaṃ yatra gamyate /
aprastutapraśaṃseyaṃ sārūpyādiniyantritā

yatra sārūpyeṇa sāmānyaviśeṣabhāvena kāryakāraṇabhāvena cāprastutakathanāt prastutapratītistatrāprastutapraśaṃsā / aprastutāt prastutapratītirityanena samāsoktervyāvṛttiḥ / na ca kāryāt kāraṇapratītāvanumānāvirbhāvaśaṅkā ; anumānālaṃkāre pratyāyyapratyāyakayordvayorapi prākaraṇikatvābhyupagamāt / anena paryāyoktasya vyāvṛttirapi / na cāyaṃ dhvaniḥ / pratīyamānasya vācyasiddhyaṅgatvāt / tatra sārūpyeṇa yathā---
āśāsu praśamitavāsanodayebhyaḥ kiṃ labdhaṃ bhramaragaṇairjarattarubhyaḥ /
punnāgo navanavasaurabhaprasūnairāmodaṃ diśati vivāsamārabhadhvam

atra bhramaravṛttāntenāprastutena sarvān asaṃpūrṇavibhavān urvīśvarān vihāya sakalaguṇaparipūrṇaḥ sarvajanānandī pratāparudra eka eva sarveṣāṃ viduṣāṃ sevya iti prastutaṃ pratīyate / sāmānyādviśeṣapratītiryathā---
yaśasvinī padmabhavasya sṛṣṭirutpādayitrī nṛpaśekharāṇām /
tatpālanāllālanabhāgyayogyo jātaścirānmadhyamaloka eṣaḥ

atra pratāparudrasya guṇamahattve prastute sāmānyamabhihitam / viśeṣāt sāmānyapratipattiryathā---
daṭṭhumaṇā vi ṇa pekkhai ṇa bhaṇai vattuṃ sakoduhalaā vi /
parisāsaā vi ṇa ppasai vaṇiāe kīrisī siṭṭī

(draṣṭumanā api na paśyati na bhaṇati vaktuṃ sakautūhalāpi /
sparśāśayāpi na spṛśati vanitāyāḥ kīdṛśī sṛṣṭiḥ //)
atra mugdhānāṃ navasaṃgame mahatī lajjeti sāmānye prastute viśeṣo 'bhihitaḥ / kāryāt kāraṇapratītiryathā---
gādhā ivārṇavā jātā nīcā iva mahādrayaḥ /
mahīmavataratyasmin kākatīyakuleśvare

atrārṇavādīnāṃ gādhatvādibhiḥ kāryabhūtairaprastutaiḥ kāraṇabhūtaṃ pratāparudragāmbhīryādi pratīyate / kāraṇāt kāryapratītiryathā---
pratāparudranṛpaterdharitrīkalpaśākhinaḥ /
jātā mayi kṛpādṛṣṭiḥ kiṃ vā vismayase sakhe

atra kathamīdṛśamahāvibhavabhājanamadhunā bhavasīti kāryaṃ pṛcchate savismayāya suhṛde kāraṇabhūtā pratāparudrakṛpādṛṣṭirabhihitā /
vācyasaṃbhāvasaṃbhavobhayarūpatayā yathāsaṃbhavaṃ bhedāḥ svayaṃ draṣṭavyāḥ /
[VIII.38-paryāyoktālaṅkāraḥ]
paryāyoktālaṅkāraḥ /
gamyatvaprastāvāt paryāyoktamucyate /
kāraṇaṃ gamyate yatra prastutāt kāryavarṇanāt /
prastutatvena saṃbaddhaṃ tat paryāyoktamucyate

yatra prastutasyaiva kāryasya varṇanāt prastutameva kāraṇaṃ gamyate, tat paryāyoktam / yathā---
pratibhūpālaśuddhāntadīrghikāsvājidhūsaraḥ /
prakṣālayanti gātrāṇi kākatīyacamūcarāḥ

atra ripunagarīdīrghikāvārivihāreṇa pratāparudracamūcarakartṛkeṇa kāryabhūtena samaraprārambha eva svapurāṇi vihāya palāyitā pratinṛpāḥ iti kāraṇaṃ pratīyate /
[VIII.39-pratipālaṅkāraḥ]
pratīpālaṅkāraḥ
/
atha pratīpam /
ākṣepa upamānasya kaimarthakyena kathyate /
yadvopameyabhāvaḥ syāt tatpratīpamudāhṛtam

yatropameyasya lokottaratvādupamānākṣepaḥ kriyate, tadekaṃ pratīpam / yatropamānasyopameyatvaṃ kalpyate, tat dvitīyam / ādyaṃ yathā---
kīrttau pratāparudrasya vilasantyāṃ digantare /
kimarthamudayatyeṣa nirlajjaḥ śaśalāñchanaḥ

dvitīyaṃ yathā---
kākatīyakule lakṣmīpatireṣa na saṃśayaḥ /
anena kathamalpajñaiḥ sumerurupamīyate

[VIII.40-anumānālaṅkāraḥ]
anumānālaṅkāraḥ /
atha tarkanyāyamūlālaṃkārā nirūpyante /
sādhyasādhananirdeśe tvanumānamudīryate

rūpakahetukatvena tarkānumānavailakṣaṇyam / yathā---
rajodhūmaḥ senāvyatikarabhavo yat prasarati
sphuliṅgā dṛśyante bhaṭaghaṭitakaukṣeyakabhuvaḥ /
tato manye yātrāśucisamayajo rudranṛpateḥ
prabhūtaḥ kopāgnirdahati ripubhūpālanagarīḥ

kāvyaliṅgālaṃkāraḥ /
atha kāvyaliṅgam /
hetorvākyapadārthatve kāvyaliṅgamudāhṛtam

yatra heturvākyagatatvena padagatatvena vā pratipādyate tat kāvyaliṅgam /
yathā---
pratāparudra ityeṣā kāpi pañcākṣarī śubhā /
hṛdi yāṃ bibhrato bhūpā vaśīkurvanti saṃpadaḥ

atra vākyārthagato hetuḥ / padārthagato yathā---
mlānāpi bhūbhṛtāṃ phālalipirucchvasitā punaḥ /
pratāparudradevāṅghrinakhajyotsnāmṛtokṣitā

atra pūrvaṃ parimlānāyā bhūpālaphālalipeḥ punarucchvāse pratāparudranarendracaraṇanakhacandrikāsecanaṃ hetuḥ / tasya viśeṣaṇagatatvāt padārthagatatvoktiḥ /
arthāntaranyāsālaṅkāraḥ /
athārthāntaranyāsaḥ /
kāryakāraṇasāmānyaviśeṣāṇāṃ parasparam /
samarthanaṃ yatra so 'rthāntaranyāsa udāhṛtaḥ

yatra kāryakāraṇabhāvena, sāmānyaviśeṣabhāvena vā prakṛtasamarthanaṃ kriyate, so 'rthāntaranyāsaḥ / kāryakāraṇabhāvena yathā---
bhūpāḥ ! pratāparudrasya natā bhavata, nonnatāḥ /
unnatān namayatyeṣa natānunnamayatyapi

atra phalarūpeṇaunnatyena namratvakāraṇaṃ samarthitam /
sāmānyādviśeṣasamarthanaṃ yathā---
udvejitā rudranareśvarasya raṇāpadānaiḥ pratipakṣabhūpāḥ /
bibhratyamī citramacetanebhyo bhītasya sarvaṃ bhayakāri nūnam

atra bhītasya sarvaṃ bhayakārīti sāmānyamacetanebhyo ripubhūpā bibhyatīti viśeṣaṃ samarthayati / viśeṣāt sāmānyasamarthanaṃ yathā---
duṣṭo 'pi mahatāṃ saṃgādbhavatyeva hi sajjanaḥ /
pratāparudramabhyetya kaliḥ kṛtayugāyate

atra pratāparudrasaṃgatimahimnā kaliḥ kṛtayugasadṛśa iti viśeṣeṇa sāmānyasamarthanam / kāryakāraṇabhāve 'pi kāraṇāt kāryasamarthanaṃ kāvyaliṅge 'ntarbhūtamiti tannoktam / ataḥ prakāratrayamarthāntaranyāsasya /
[VIII.41-yathāsaṃkhyālaṅkāraḥ]
yathāsaṃkhyālaṅkāraḥ /
tarkanyāyamūlālaṃkārānantaraṃ vākyanyāyamūlālaṃkārā nirūpyante /
uddiṣṭānāṃ padārthānāṃ pūrvaṃ paścād yathākramam /
anūddeśo bhaved yatra tadyathāsaṃkhyamiṣyate

yatra yena krameṇoddiṣṭāḥ padārthāstenaiva krameṇānūddiśyante ; tatra yathāsaṃkhyālaṃkāraḥ / yathā---
gāmbhīryamaunnaṃtyamanargalatvaṃ pratāparudre samavekṣya dhātā /
ambhonidhiṣvadriṣu diggajeṣu sṛṣṭiṃ prayāsaikaphalāmamaṃsta

[VIII.42-arthāpyalaṅkāraḥ]
arthāpattyalaṅkāraḥ /
ekasya vastuno bhāvādyatra vastvanyad āpatet /
kaimutyanyāyataḥ sā syādarthāpattiralaṃkriyā

yatra kasyacidarthasya niṣpattau tatsamānanyāyāt kaimutyenārthāntaramāpatati so 'rthāpattiralaṃkāraḥ / na cātrānumānaśaṅkā, kaimutyanyāyasaṃbandharūpatvāt / yathā---
samantādudvelairvi vidhahayadhāṭīkalakalair-
jagatyāṃ krāmannapyajani vidhuraḥ sevaṇapatiḥ /
manāk krodhodañcadbhrukuṭikuṭile rudranṛpatau
nṛpāṇāmanyeṣāṃ viphalitaruṣāṃ kaiva gaṇanā

api ca---
trailokyasāro 'pi suvarṇaśailaḥ pratāparudreṇa nṛpeṇa tulyam /
tulāṃ samāroḍhumapūrṇa eva mahībhṛtāṃ kā gaṇanetareṣām

atra pratāparudrāpekṣayā merāvapyasāre 'nyeṣāṃ mahībhṛtāmarthādasāratvaṃ kaimutyādāpatati /
parisaṃkhyālaṅkāraḥ /
atha parisaṃkhyā /
ekasya vastunaḥ prāptāvanekatraikadā yadi /
ekatra niyamaḥ sā hi parisaṃkhyā nigadyate

yatraika vastu yugapadanekatra saṃbhāvyamānamekatraiva niyamyate, sā parisaṃkhyā sā prathamaṃ dvividhā, praśnapūrvikā, tadanyathā ceti / tayordvarjayorvarjanīyasya śābdatvārthatvābhyāṃ dvaividhye cāturvidhyam / tatra śābdavarjanīyā praśnapūrvikā yathā---
kiṃ maṇḍanaṃ trilokyāḥ kākatitilako na hāṭakakṣitibhṛt /
stotavyaḥ kaḥ sudhiyāṃ rudranarendro na mandaraḥ kṣitibhṛt

ārthavarjanīyā praśnapūrvikā yathā---
kiṃ vā kṣaumavitānaṃ lokānāṃ ? kākatīyakulakīrttiḥ /
kiṃ saukhyaṃ vasumatyā ? rudranarendrasya bhujavāsaḥ

śābdavarjanīyā apraśnapūrvikā yathā---
rāgo dharme na viṣayasukhe, saṃgatiḥ satsabhāyāṃ
na strīgoṣṭhyāṃ, vyasanamaniśaṃ nītiśāstre na cākṣe /
kīrttyāṃ nityārjanacaturatā nārthajāte, vinodo
vidyābhyāse na ca parijane rudradevasya rājñaḥ

ārthavarjanīyā apraśnapūrvikā yathā---
bhūreva bhuvanaṃ devaḥ svayaṃbhūreva pārthivaḥ /
pratāparudra evaikaśilaiva nagarī śubhā

kṣoṇīṃ rudranarādhīśe rakṣati kṣatavidviṣi /
balisadmanyahibhayaṃ tridive gotrabhitkathā

alaṅkārasya śleṣeṇa cārutvātiśayaḥ /
[VIII.42-uttarālaṅkāraḥ]
uttarālaṅkāraḥ /
uttarāt praśna unneyo yatra praśnottare tathā /
bahudhā ca nibadhyete taduttaramudīryate

yatrottarānnibadhyamānāt praśna unnīyate tadekamuttaram / cārutvārthamasakṛllokottaraṃ praśnapratipādanapūrvamuttaraṃ dvitīyamuttaram / krameṇa yathā---
kimadya vyutpattistava sujanalokavyavahṛtau
yadadya jñātavyaṃ prabhavati yadā rudranṛpatiḥ /
tadārabhyonmūrdhā jayati viśado dharmavibhavo
mahīdevāścodyadvividhavibhavārambhamuditāḥ

atra pratāparudro yadā prabhavati tadārabhya pūrṇadharmapratiṣṭhā mahī / mahīdevā api tathāvidhasaṃtoṣabhājaḥ / kimadhunā pṛcchasītyuttarāt kiṃ pratāparudrarājye dharmapratipālanamasti kiṃ sukhino bhūsurā ityunnīyate praśnaḥ / dvitīyaṃ yathā---
kiṃ ṇu dhaṇaṃ ? kulavijjā ; ko loho ? sajjaṇeṇa sahavāso /
kā ṇaarī ? easilā ; ko rāā ? vīraruddaṇaraṇāho

(ki nu dhanaṃ ? kulavidyā ; ko lābhaḥ ? sajjanena sahavāsaḥ /
kā nagarī ?
ekaśilā ; ko rājā ? vīrarudranaranāthaḥ //)
[VIII.43-vikalpālaṅkāraḥ]
vikalpālaṅkāraḥ /
vākyanyāyamūlālaṅkāraprastāvādvikalpa ucyate /
virodhe tulyabalayorvikalpālaṃkṛtirmatā

yatra tulyapramāṇānuśiṣṭayorviruddhayoryugapatprāptau ekasyāsaṃbhavastatra vikalpaḥ /
aupamyagarbhatvāccārutvam / yathā---
bhūpālāḥ kriyatāṃ mūrdhnāṃ dhanuṣāṃ vā vinamratā /
pādacchāyāndhranāthasya vindhyādreryā niṣevyatām

atra pratāparudre prabhavati rājñāṃ saṃdhivigrahābhyāṃ tulyabalapramāṇābhyāṃ śironamanadhanurnamane yugapadeva prāpte, tayorviruddhatvādyaugapadyāsaṃbhave vikalpaḥ /
samuccayālaṅkāraḥ /
vikalpapratipakṣabhūtaḥ samuccayo nirūpyate /
guṇakriyāyaugapadyaṃ samuccaya udāhṛtaḥ

yatra guṇānāṃ vaimalyādīnāṃ kriyāṇāṃ ca darśanādīnāṃ yugapadavasthānaṃ tatra samuccayālaṃkāraḥ / yathā---
pratāparudranṛpatau bhadrāsanamupeyuṣi /
satāṃ prasannaṃ hṛdayamasatāṃ kaluṣaṃ manaḥ

kriyāsamuccayo yathā---
pecchai imaṃ ṇarindo pavisai maaṇo a galai māṇo a /
ghuṇṇai maṇo a suṇṇaṃ kiṃ edaṃ uvaha sahiāo

(prekṣate imāṃ narendraḥ praviśati madanaśca galati mānaśca /
ghūrṇate manaśca śūnyaṃ kimetat paśyata sakhyaḥ //)
ete bhinnaviṣayatve udāharaṇe / ekaviṣayatve yathā---
trailokyaprathamānakīrttimahitaśrīvīrarudraprabhoḥ
sevārthaṃ cirayatsu kākatipure bhūpeṣu tadyoṣitaḥ /
dvāraṃ yānti vilokayanti purato niḥ śvāsamātanvate
śuṣyanti pralapanti yānti tanutāṃ muhyanti mūrcchanti ca

guṇakriyāsāmastyena yathā---
deve kākativīrarudranṛpatau jaitraprayāṇonmukhe
mādyaddanti calatpadāti vicaladvāji pradhāvadratham /
vicchāyānanamākulākṣamudayatkārpaṇyamāvirbhavat
kampaṃ bhrāmyati sarvataḥ prativanaṃ pratyarthibhūbhṛdgaṇaḥ

dvitīyaḥ samuccayaḥ /
khalekapotanyāyena bahūnāṃ kāryasādhane /
kāraṇānāṃ samudyogaḥ sa dvitīyaḥ samuccayaḥ

yatraikaṃ kāryaṃ
sādhayitumahamahamikayā bahūnāṃ kāraṇānāmudyamaḥ, so 'pi samuccaya eva, yugapadanekeṣāmavasthānāt /
yathā---
śubhraṃ yaśaḥ śauryamahacca vṛttaṃ vidyānavadyā vimalaṃ kulaṃ ca /
pratāparudrasya nareśvarasya lokottarāṃ rītimudañcayanti

atra yaśaḥ prabhṛtīnāṃ lokottararītisaṃpādane pratyekaṃ hetutve 'pi yugapatkhalekapotanyāyena saṃbandhaḥ /
samādhyalaṅkāraḥ /
atha samādhirucyate /
ekasmin kāraṇe kāryasādhane 'nyat parāpatet /
kākatālīyanayataḥ sa samādhirudīryate

yatraikasmin kāraṇe kāryasādhanāya pravṛtte kākatālīyatayānyat kāraṇamāgatya tatkāryaṃ sukaraṃ karoti sa samādhyalaṅkāraḥ /[VIII.44-samādhyalaṅkāraḥ]yathā---
raṇāṅgaṇe rudranarendraroṣaśamāya rājñāṃ vihitastutīnām /
vaktreṣu yadvāyuvaśāt patanti tṛṇāni devasya sa pakṣapātaḥ

atra pratāparudranarendrakrodhaśāntyarthaṃ raṇāgre prakrāntastutīnāṃ rājñāṃ vaktreṣu vāyuvaśāt kākatālīyatayā patitaistṛṇaiḥ kopaśāntilakṣaṇakāryasya sukaratvam /
[VIII.45bhāvilaṅkāraḥ]
bhāvikālaṅkāraḥ /
atha lokanyāyamūlālaṃkārā nirūpyante /
atītānāgate yatra pratyakṣe iva lakṣite /
atyadbhutārthakathanādbhāvikaṃ tadudāhṛtam

yatrādbhutacaritopavarṇanād bhūtabhāvinorvastunoḥ pratyakṣāyamāṇatvaṃ bhavati sa bhāvikālaṅkāraḥ / na ca bhūtabhāvinoḥ pratyakṣavadavabhāso viruddhaḥ / atyadbhutavastuvarṇanayā bhāvukānāṃ hṛdi bhāvanodayāt / tathā ca bhāvanāyāḥ (punaḥ) punaścetasi nidarśanāt pratyakṣāyamāṇatvaṃ ghaṭata eva / yathā pānthasya kāminībhāvanayā tasyāḥ pratyakṣāyamāṇatvam / na ceyaṃ svabhāvoktiḥ ; tasyāṃ vastusvabhāvasya yathāvadvarṇanayā pratyakṣāyamāṇatā / iha tvatyadbhutatvena / nāpi rasavadādyalaṅkāraḥ ; tatra vibhāvādyanusaṃdhānenaiva rasāderbhāvyatvam, na tvatyadbhutatvena / na ceyamutprekṣā, atītānāgatayoḥ pratyakṣatvenādhyavasāyābhāvāt, na cāyaṃ bhrāntimadalaṅkāraḥ, bhāvanāyā abhrāntirūpatvāt / ataḥ sarvottīrṇa evāyamalaṅkāraḥ / yathā---
dhvajāgre kākatīndrasya bhāti kroḍākṛtirhariḥ /
mṛdbinduriva daṃṣṭrāgre yasyālakṣyata medinī

atrāṣṭādaśadvīpayuktāyā medinyā daṃṣṭrāgre mṛdbindurūpateti atyadbhutavarṇanayā tathāvidhabhāvanāyāṃ pratyakṣavat pratītisaṃbhavaḥ /
[VIII.46-pratyanīkālaṅkāraḥ]
pratyanīkālaṅkāraḥ /
atha pratyanīkālaṅkāraḥ pratipādyate /
balinaḥ pratipakṣasya pratīkāre suduṣkare /
yastadīyatiraskāraḥ pratyanīkaṃ taducyate

yatra prabalasya pratipakṣasya pratīkārāsāmarthyāt tadīyatiraskāro bhavati tat pratyanīkam / yathā---
kākatīyapatiśauryamahoṣmanyakkṛtasvamahimā baḍabāgniḥ /
tadgabhīrimasanābhimajasraṃ bādhate nidhimapāṃ bahirantaḥ

atra sādṛśyahetukaṃ tadīyatvamityalaṃkāratvam /
[VIII.47vyaghātālaṅkāraḥ]
vyāghātālaṅkāraḥ /
atha vyāghātaḥ /
yena yat sādhitaṃ vastu tenaiva kriyate 'nyathā /
anyena tadalaṃkāro vyāghātā iti kathyate

yadvastu yena kenacit kartrā yena sādhanena sādhitaṃ, tadvastu tenaiva sādhanenānyena kartrā yadanyathā kriyate sa vyāghātaḥ / yathā---
kākatīyābhijāto 'yaṃ nābhijātādhikasthitiḥ /
dorbhyāṃ labdhodayān bhūpāṃstābhyāmanudayān sṛjan

[VIII.48-paryāyālaṅkāraḥ]
paryāyālaṅkāraḥ /
atha lokanyāyamūlālaṅkāranirūpaṇaprastāvāt paryāyālaṃkāro nirūpyate /
krameṇaikamanekasminnādhāre vartate yadi /
ekasminnathavānekaṃ paryāyālaṅkṛtirmatā

yatra kramādekamādheyamanekasminnādhāre vartate sa ekaḥ paryāyaḥ / na cātra viśeṣālaṃkāraḥ, tatraikasyānekatra yugapadvartanam, atra krameṇa / tathaikasminnādhāre 'nekamādheyaṃ vartate sa dvitīyaḥ paryāyaḥ / na cātra samuccayālaṃkāraḥ, tatrāpyekatrānekeṣāṃ yugapadvartanam, atra krameṇa / yathā---
daṃṣṭrāyāṃ kuhanākiṭerbhagavato devasya śaureḥ purā
paścānmastakamaṇḍale phaṇabhṛtaḥ pātālalokeśituḥ /
adyorvīpatiśekharasya mahataḥ śrīkākatīyaprabhor-
bāhau sarvadhurīṇasāramahite baddhotsavā medīnī

atraikasyā medinyāḥ kramādanekatra vartanam / dvitīyaḥ---
yeṣāṃ mukhe nijavadhūsavidhe nṛpāṇāṃ
śauryoktayaḥ samabhavannabhimānagarbhāḥ /
teṣāṃ pratāpanṛpavīkṣaṇakātarāṇāṃ
tatraiva dīnavacanāni samudbhavanti

[VIII.49-sūkṣmālaṅkāraḥ]
sūkṣmālaṅkāraḥ /
atha sūkṣmālaṅkāro nirūpyate /
asaṃlakṣitasūkṣmārthaprakāśaḥ sūkṣma ucyate

vidagdhamātrajñeyasyārthasya yatrākāreṅgitābhyāṃ prakāśanaṃ sa sūkṣmālaṅkāraḥ /
yathā---
guruaṇasavihammi vahū daṭhṭhūṇa ṇareṃdapesiāṃ dūiṃ /
savvaṃgeśu sahāsaṃ katthūrivilevaṇaṃ kuṇai

(gurujanasavidhe vadhūrdṛṣṭvā narendrapreṣitāṃ dūtīm /
sarvāṅgeṣu sahāsaṃ kastūrīvilepanaṃ karoti //)
atra kastūrīvilepanena timirasamayaḥ saṃketakāla iti prakāśitam
[VIII.50-udāttālaṅkāraḥ]
udāttālaṃkāraḥ /
athodāttālaṃkāraḥ kathyate / tasyāpi lokanyāyamūlataivānantaryakāraṇam /
tadudāttaṃ bhaved yatra samṛddhaṃ vastu varṇyate

yatra mahāsamṛddhiśālino vastuno varṇanaṃ kriyate, tatra udāttālaṅkāraḥ /
yathā---
ramyāmekaśilābhidānanagarīmāsedivāṃso budhāḥ
sauvarṇeṣu gṛheṣu ratnaracitadvāstoraṇeṣu sthitāḥ /
āruhyāṅgaṇamedinīṣu kalabhān krīḍotsukānarbhakān
modante yadavekṣya rudranṛpatestattyāgalīlāyitam

atha samānanyāyāt parivṛttirnirūpyate /
samanyūnādhikānāṃ ca yadā vinimayo bhavet /
sākaṃ samādhikanyūnaiḥ parivṛttirasau matā

samanyūnādhikānāṃ samādhikanyūnairvinimayaḥ parivṛttiḥ / samena samaparivṛttiḥ, nyūnenādhikaparivṛttiḥ, adhikena nyūnaparivṛttiśceti / samena samaparivṛttiryathā---
sādhārasamuco vāco dattvā kākatibhūbhuje /
ato labhante kavayaḥ sahasraṃ gandhasindhurān

atra vacasāṃ gandhasindhurāṇāṃ ca samatvam /
nyūnenādhikaparivṛttiryathā---
upāyanaṃ gajāśvādi kṛtvā sarve 'pi bhūbhujaḥ /
pratāparudradevasya labhante susthirāṃ kṛpām

atra tyajyamānādupāyanāderādīyamānasya pratāparudrakṛpāvilasitasyaivādhikyam / adhikena nyūnaparivṛttiryathā---
pratāparudreṇa raṇe jitāḥ pratyarthibhūbhujaḥ /
dattvā bhūṣāṃ kirātebhyo labhante valkalādikam

atra
tyajyamānādābharaṇajātādādīyamānasya valkalādernyūnatvam /
[VIII.51-kāraṇamālālaṅkāraḥ]
kāraṇamālālaṅkāraḥ /
atha śṛṅkhalānyāyamūlālaṅkārā nirūpyante /
pūrvapūrvaṃ prati yadā hetuḥ syāduttarottaram /
tadā kāraṇamālākhyamalaṅkaraṇamucyate

yadā pūrvapūrvaṃ krameṇottarottaraṃ prati hetutāṃ bhajate, sa kāraṇamālākhyo 'laṅkāraḥ / yathā--
vidyayā vinayotkarṣo vinayena guṇārjanam /
guṇaiḥ prajānurāgaśca kramo 'yaṃ kākatīśvare

[VIII.52-ekāvalyalaṅkāraḥ]
ekāvalyalaṅkāraḥ /
yatrottarottareṣāṃ syāt pūrvaṃ pūrvaṃ prati kramāt /
viśeṣaṇatvakathanamasāvekāvalī matā

yatra pūrvapūrvaṃ prati krameṇottarottaraṃ viśeṣaṇatvaṃ bhajate, sa ekāvalyalaṅkāraḥ /
yathā---
pratāparudranagarī sujanairupaśobhitā /
sujanāḥ sphītavibhavairvibhavāḥ sthairyaśālinaḥ

etat sthāpanenodāharaṇam / apohanenāpi bhavati ; yathā---
na tadrājyaṃ prajā yatra na bhavantyūrjitaśriyaḥ /
na tāḥ prajāḥ prabhuryāsāṃ na svayaṃ kākatīśvaraḥ

[VIII.53-mālādīpakālaṅkāraḥ]
mālādīpakālaṅkāraḥ /
yadā tu pūrvapūrvasya saṃbhaveduttarottaram /
pratyutkarṣāvahatvaṃ tanmālādīpakamucyate

yatra pūrvapūrvasyottarottaraguṇāvahatvaṃ sa mālādīpakālaṅkāraḥ /
yathā---
bhāgyabhūmā mahīṃ prāptaḥ kākatīndrabhujaṃ mahī /
bhujaḥ pratāpamatulaṃ pratāpaśca jagattrayam

[VIII.54-sārālaṅkāraḥ]
sārālaṅkāraḥ /
uttarottaramutkarṣaḥ sārālaṅkāra ucyate

yathā---
jagatsu vasudhā bhāti tasyāmekaśilāpurī /
kākatīyānvayastatra tasmin rudranareśvaraḥ