Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 7

atra pūrvārdhe dīrghākṣaraprāyatvāt svarasyārohaḥ / uttarārdhe 'varohaḥ / eteṣāṃ guṇānāmarthagatatvamapi kecidicchanti / prācāmācāryāṇāṃ matena saṃghaṭanāśrayatvameva guṇānām / taduktamalaṃkārasarvasve---"saṃghaṭanādharmatvena śabdārthadharmatvena ca guṇālaṃkārāṇāṃ vyavasthānam'; iti / anayaiva bhaṅgyā guṇālaṃkārāṇāṃ nirūpitaḥ svarūpabhedaḥ / anyathā svarūpabhedasya durnirūpatvāt / kāvyaśobhākaratvameva guṇālaṃkārasvarūpatvam / taduktaṃ rud'rabhaṭṭena'---
"yo hetuḥ kāvyaśobhāyāḥ so 'laṃkāraḥ prakīrtyate /
guṇo 'pi tādṛśo jñeyo doṣaḥ syāt tadviparyayaḥ // '; iti /
ato guṇānāṃ saṃghaṭanāśrayatvameva yuktam /
iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre
guṇaprakaraṇaṃ samāptam /
VII.
// atha śabdālaṃkāraprakaraṇam //
alaṅkārasvarūpanirūpaṇam /
atha guṇanirūpaṇānantaramalaṅkārā nirūpyante /
alaṃkriyate 'neneti cārutvaheturalaṃkāraḥ /
tathā coktaṃ 'kāvyaprakāśe'---
"upaskurvanti taṃ santaṃ ye 'ṅgadvāreṇa saṃśritāḥ /
hārādivadalaṃkārāste 'nuprāsopamādayaḥ //
'; iti /
yathā karacaraṇādyavayavagatairvalayanū parādibhistattadalaṃkāratayā prasiddhairavayavyevālaṃkriyate tathā śabdārthāvayavagatairanuprāsopamādibhistattadalaṃkāratayā prasiddhairavayavībhūtaṃ kāvyamupaskriyate /
āśrayāśrayibhāvenālaṃkāryālaṃkārabhāvo lokavat kāvye 'pi saṃmataḥ /
cārutvahetutve 'pi guṇānāmalaṃkārāṇāṃ cāśrayabhedādbhedavyapadeśaḥ /
saṃghaṭanāśrayā guṇāḥ, śabdārthāśrayāstvalaṃkārāḥ /
tatra prathamaṃ śabdārthobhayagatatvena traividhyamalaṃkāravargasya /
arthālaṃkārāṇāṃ cāturvidhyam; kecit pratīyamānavastavaḥ ; kecit pratīyamānaupamyāḥ kecit pratīyamānarasabhāvādayaḥ; kecidasphuṭapratīyamānā iti /
samāsoktiparyāyoktyā'kṣepavyājastutyupameyopamānanvayātiśayoktiparikarāprastutapraśaṃsānuktanimittaviśeṣoktiṣupratīyamānaṃ vastu kāvyopaskāratāmupayāti /
rūpakapariṇāmasaṃdehabhrāntimadullekhāpahnavotprekṣāsmaraṇatulyayogitādīpakaprativastūpamādṛṣṭāntasahoktivyatirekanidarśanāśleṣeṣvaupamyaṃ gamyate /
rasavatpreyaūrjasvisamāhitabhāvodayabhāvasaṃdhibhāvaśabalatāsu rasabhāvādirvyajyate /
upamāvinoktyarthāntaranyāsavirodhavibhāvanoktaguṇanimittaviśeṣoktiviṣasamacitrādhikānyonyakāraṇamālaikāvalīvyāghātamālādīpakakāvyaliṅgānumānasārayathāsaṃkhyārthāpattiparyāyaparivṛttiparisaṃkhyāvikalpasamuccayasamādhipratyanīkapratī
paviśeṣanimīlanasāmānyāsaṅgatitadguṇātadguṇavyājoktivakroktisvabhāvoktibhāvikodātteṣu sahṛdayahṛdayāhlādi sphuṭaṃ pratīyamānaṃ nāsti /
// atretthamalaṃkārakakṣyāvibhāgaḥ //
sādharmyaṃ trividham---bhedapradhānamabhedapradhānaṃ bhedābhedapradhānaṃ ceti /
upamānopameyayoḥ svato bhinnatvācchābdametanna vāstavam /
rūpakapariṇāmasaṃdehabhrāntimadullekhāpahnavānāmabhedapravānasādharmyanibandhanatvam /
dīpakatulyayogitānidarśanādṛṣṭāntaprativastūpamāsahoktipratīpavyatirekāḥ bhedapradhānasādhargyanibandhanāḥ /
upamānanvayopameyopamāsmaraṇānāṃ bhedābhedasādhāraṇasādharmyamūlatā /
utprekṣātiśayoktī adhyavasāyamūle /
vibhāvanāviśeṣoktiviṣamacitrāsaṅgatyanyonyavyāghātātadguṇabhāvikaviśeṣāṇāṃ virodhamūlatā /
yathāsaṃkhyaparisaṃkhyārthāpattivikalpasamuccayānāṃ vākyanyāyamūlatā /
parivṛttipratyanīkatadguṇasamādhisamasvabhāvoktyudāttavinoktayo lokavyavahāramūlāḥ /
kāvyaliṅgānumānārthāntaranyāsānāṃ tarkanyāyamūlatā /
kāraṇamālaikāvalīmālādīpakasārāḥ śṛṅglāvaicitryamūlāḥ /
vyājoktivakroktimīlanānyapahnavamūlāni /
samāsoktiparikarau viśeṣaṇavaicitryamūlau /
// athālaṃkārāṇāṃ parasparavailakṣaṇya nirūpyate //
āropagarbhatve 'pyāropyamāṇasya prakṛtopayogānupayogābhyāṃ pariṇāmarūpakayorbhedaḥ /
āropaviṣayasyāropyamāṇarūpasaṃbhavāsaṃbhavābhyāmullekharūpakayorbhedaḥ /
āropaviṣayasya saṃdehabhrānt yapahnavaiḥ sandehabhrāntimadapahnavānāṃ parasparaṃ bhedaḥ /
sādharmyamūlatve 'pi tulyayogitādīpakanidarśanāvyatirekadṛṣṭāntebhyaḥ sādharmyasya vācyatvādupamānanvayopameyopamā bhidyante /
sādharmyasya vācyatvagamyatvābhyāmupameyopamāprativastūpamayorbhedaḥ /
vastuprativastubimbapratibimbabhāvābhyāṃ prativastūpamādṛṣṭāntayorbhedaḥ /
prastutāprastutānāṃ vyastasamastatvābhyāṃ tulyayogitādīpakayorbhedaḥ //
upamānasya prasiddhatvāprasiddhatvābhyāmupamotprekṣayorbhedaḥ /
arthasāmyaśabdasāmyābhyāmupamāśleṣayorbhedaḥ /
upamānopameyayorbhedābhedābhyāmupamānanvayayorbhedaḥ /
upamānopameyabhāvasya paryāyayaugapadyābhyāmupameyopamānanvayayorbhedaḥ /
aprastutasya vācyatvagamyatvābhyāmaprastutapraśaṃsāsamāsoktyorbhedaḥ /
vācyavyaṅgyayoḥ prastutatve paryāyoktiḥ vācyasyāprastutatve 'prastutapraśaṃsā /
vyāptipakṣadharmatādyabhāvāt kāvyaliṅgasyānumānādbhedaḥ /
sādhāraṇaguṇayogād bhedānupalabdhau sāmānyam /
utkṛṣṭaguṇayogānnyūnaguṇatirodhāne mīlanam /
anyavyavacchede tātparyābhāvāduttarālaṃkārasya parisaṃkhyāto bhedaḥ /
kākatālīyatayā kāryasādhane kāraṇāntaropanipāte samādhiḥ /
ahamahamikayā kāryasādhane bahūnāṃ kāraṇānāmudyame dvitīyaḥ samuccayaḥ /
nihnavasya vācyatvagamyatvābhyāmapahnavavyājastutyorbhedaḥ /
anyeṣāṃ bhedaḥ spaṣṭa eva /
yadyapi vyājoktimīlasāmānyeṣu kathaṃcit sādṛśyamasti ; tathāpyavivakṣitatvānna sādṛśyamūleṣu gaṇanā /
śabdālaṃkārā nirūpyante /
athālaṃkārasvarūpavibhāgānantaraṃ śabdārthayormadhye śabdasyārthaṃ pratītyantaraṅgatvāt prathamaṃ śabdālaṃkārā nirūpyante /
[VII.1-chekānuprāsaḥ]:
chekānuprāsaḥ
bhavedavyavadhānena dvayorvyañjanayugmayoḥ /
āvṛttiryatra sa budhaiśchekānuprāsa iṣyate

yatrāvyavahitayorvyañjanayugmayordvayoḥ paunaruktyaṃ tatra chekānuprāsaḥ /
yathā---
mahīmahīnavibhave dhatte kṣemaṃkare kare /
rājanyajanyavijayī rājā rājadguṇodayaḥ

[VII.2-vṛtyānuprāsaḥ]
vṛttyanuprāsaḥ /
ekadviprabhṛtīnāṃ tu vyañjanānāṃ yathā bhavet /
punaruktirasau nāma vṛttyanuprāsa iṣyate

yathā---
re re kṣudramahīkṣitaḥ ! kṣaṇamitaḥ śrīkākatikṣmāpater- vīkṣadhvaṃ dhvajinīṃ durīkṣasubhaṭāṃ protkṣiptakaukṣeyakaiḥ /
yotsyadhve yadi labhyamakṣayapadaṃ kāntārapakṣo vṛthā kṣmābhṛtkukṣicarattarakṣunikarāt tatrātmarakṣā kutaḥ

[VII.3-yamakam]
yamakam /
yamakaṃ paunaruktye tu svaravyañjanayugmayoḥ

chekānuprāse vṛttyanuprāse ca svarapaunaruktyamānuṣaṅgikam /
yamake tu sasvarayoḥ vyañjanayugmayoḥ āvṛttiḥ /
tasyādimadhyāntagatatvena bahavo bhedāḥ /
atra diṅmātramudāhriyate /
pratāpaḥ kākatīndrasya mahāmahimatejasaḥ /
śriyaṃ dadhāti padmeṣṭamahāmahimatejasaḥ

yatrārthaḥ pramukhe kiṃcit bhāsate punaruktavat /
punaruktavadābhāso 'laṃkāraḥ sa satāṃ mataḥ

[VII.4-punarīktavadābhāsaḥ]
yatrārthaḥ punaruktavadābhāsate, anvayavelāyāmanyathā bhavati, sa punaruktavadābhāso 'laṃkāraḥ /
arthālaṅkāratve 'pyasya śabdapaunaruktyāśritatvācchabdālaṃkāraprastāve lakṣaṇaṃ kṛtam /
yathā---
jiṣṇurindraḥ kṣitibhujāṃ śrīpatiḥ puruṣottamaḥ /
bhāsvān sūryasphurattejāḥ kākatīndro virājate

athobhayapaunaruktyālaṃkāraḥ kathyate /
[VII.5-larāṭānuprāsaḥ]
lāṭānuprāsaḥ /
śabdārthayoḥ paunaruktyaṃ yatra tātparyabhedavat /
sa kāvyatātparyavidāṃ lāṭānuprāsa iṣyate

yatra śabdārthayostātparyabhedamātraṃ na svarūpabhedastatra lāṭānuprāsaḥ /
yathā---
guṇā guṇāste gaṇyante ye rudranṛpamāśritāḥ /
nītirnītirasau tasya lakṣmīrlaṃkṣmīśca kathyate

[VII.6-padmabandhādiḥ]
citrālaṃkāraḥ padmabandhādiḥ /
padmādyākārahetutve varṇānāṃ citramucyate /
ādigrahaṇāccakrabandhādayaḥ /
tatrāṣṭadalapadmabandho yathā---
yātā yasyāsamagrānatimiha kanakāsthānasaktāsanāyā
yānāsaktāsanasthā sukhayatu kamalābhyāsasujñānamāyā /
yā mānajñā susabhyā kṣitipatitilakaṃ jñātiraktā sageyā
yāge saktā ratijñā sukṛtiṣu phalitagrāmasasyāyatāyā

[VII.7-cakrabandhaḥ]
cakrabandho yathā---
lakṣmīvīkṣitavaibhavasya jagatāṃ nāthasya bhadraśriyo
dikṣvārabdhanijapratāpajanitāṃ bhākṛddhurāṃ yacchataḥ /
nityaṃ rudrajanādhipasya jayino bhāti prikāśaṃ sthirā
rājatpālanamoditātmani bhuje yogyāśritatvād dharā

atra cakrabandhe vaijanāthakṛtivīrarudrayaśa iti pratīyate /
[VII.8-nāgabandhaḥ]
nāgabandho yathā---
ojasye rudradeve vibhavati mahimatyājitānyapratāpe
vidyāvarye 'bhinetaryuruharicaritaṃ viśvavistārabhāji /
vairivrātā bhajante vanamatimalinakhyātayo devaviddhā
vanyairadhvanyavāri kṣatimati vividhe jantubhiḥ sthānabhājaḥ