Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 9
sakalabhuvanasārabhūtaṃ pratāparudraṃ viṣayīkurvataścirādasyālaṅkārasya sāra ityanvarthābhidhānam //
iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṅkāra-
śāstre 'rthālaṅkāraprakaraṇaṃ samāptam /
// atha miśrālaṅkāraprakaraṇam //
atha saṃsṛṣṭisaṃkarau nirūpyete /
yathā laukikānāmalaṅkārāṇāṃ hiraṇmayānāṃ maṇimayānāṃ ca pṛthak saundaryahetūnāmanyonyasaṃbandhena cārutvātiśayo dṛśyate ; tathaiva kāvyālaṅkārāṇāṃ rūpakādīnāṃ mithaḥ saṃbandhena saundaryātiśayaḥ pratīyate / sa ca saṃbandho dvividhaḥ---saṃyogarūpaḥ, samavāyarūpaśceti / saṃyoge (miśra) tilataṇḍulanyāyaḥ / samavāye---(miśra) kṣīranīranyāyaḥ / tilataṇḍulanyāyena saṃbandhe saṃsṛṣṭiḥ / kṣīranīranyāyena saṃbandhe saṃkaraḥ / anayoḥ pṛthak cārutvātiśayahetutvādalaṅkāradhurandharatvam ; na tu pūrvoktālaṅkāraśeṣatā /
saṃsṛṣṭiḥ /
tatra prathamaṃ saṃsṛṣṭirnigadyate /
tilataṇḍulasaṃśleṣanyāyād yatra parasparam /
saṃśliṣyeyuralaṅkārāḥ sā saṃsṛṣṭirnigadyate
yatra tilataṇḍulanyāyena parasparasaṃbaddhā rūpakādayo bhavanti sā saṃsṛṣṭiḥ / sā trividhā---śabdālaṅkāragatatvena, arthālaṅkāragatatvena, ubhayālaṅkāragatatvena ca /
[IX.1.1-śabdālaṅkārasaṃsṛṣṭiḥ]
śabdālaṅkārasaṃsṛṣṭiryathā---
śumbhatsaṃbhramagandhasindhuradhurānirdāritorvītalā-
stvaṅgattuṅgaturaṅgamapratibhayā drāksyandanasyandanāḥ /
tīvrārambhasamudyadudbhaṭabhaṭāṭopasphuraddiktaṭā
niḥ sīmāḥ prasaranti rudranṛpaterjaitraprayāṇodyamāḥ
atra cchekānuprāsavṛttyanuprāsayoḥ saṃsṛṣṭiḥ /
[IX.1.2-arthālaṅkārasaṃsṛṣṭiḥ]
arthālaṅkārasaṃsṛṣṭiryathā---
kākatīndracamūrdhatte mahimānamudanvataḥ /
grasate yā dviṣadbhūpadhvajinīstaṭinīriva
atra nidarśanopamāyoḥ saṃsṛṣṭiḥ /
[IX.1.3-ubhayasaṃsṛṣṭiḥ]
ubhayasaṃsṛṣṭiryathā--
pratāparudradordaṇḍo maṇḍalāgreṇa maṇḍitaḥ /
dṛśyate samare vīrairutphaṇaḥ phaṇavāniva
atra vṛttyanuprāsopamāyoḥ saṃsṛṣṭiḥ /
IX.2saṅkaraḥ /
atha saṅkaro nirūpyate /
kṣīranīranayād yatra saṃbandhaḥ syāt parasparam /
alaṅkṛtīnāmetāsāṃ saṅkaraḥ sa udāhṛtaḥ
yatra kṣīranīranyāyenālaṅkārāṇāṃ mithaḥ saṃbandho bhavati sa saṅkaraḥ / tasyāṅgāṅgibhāvena ekavācakānupraveśena saṃdehena ca traividhyam / tatrāṅgāṅgibhāvasaṅkaro yathā---
udyadbṛṃhitagarjitairdvipaghaṭākādambinīsaṃbhramaiḥ
kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhapaṭubhiḥ prāvṛḍvihārā iva /
śatrustrībahulāśruvṛṣṭiśamitakṣmācakratāpodayā
yātrāḥ kākativallabhasya jagatāmānandamātanvate
atra yātrāḥ prāvṛḍvihārā ivetyupamālaṅkāreṇa dvipaghaṭākādambinītyatropamā prasādhyata iti sajātīyayoraṅgāṅgibhāvaḥ ; kādambinīva dvipaghaṭeti samāsāśrayaṇāt / kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhetyatra
śleṣamūlātiśayoktiḥ / vijātīyasaṅkaro yathā---
pratāparudrasya kṛpāṇadhārā pratyarthiphāleṣu patatyamandam /
prakṣālanāyeva kṛtasya dhātrā tadvartino durlipikalmaṣasya
atra prakṣālanāyevetyutprekṣayā durlipikalmaṣasyetyatra rūpakaṃ prasādhyata iti vijātīyayoraṅgāṅgibhāvaḥ /
ekavācakānupraviṣṭasaṅkaro yathā---
vijitāripuro mūrtau vilasatsarvamaṅgalaḥ /
bhuvi śaṃbhurivābhāti kākatīyanareśvaraḥ
atra vijitāripura ityarthasāmyādupamā, vilasatsarvamaṅgala iti śabdasāmyāt śleṣaśca śambhurivetyekasminnivaśabde 'nupraviṣṭau /
saṃdehasaṅkaro yathā---
jātaḥ pratāparudrenduḥ kākatīyānvayāmbudhau /
dhatte janacakorāṇāṃ prasādajyotsnayāmṛtam
atra kākatīyakulāmbudhau ityādau rūpakopamāyoḥ saṃdehasaṅkaraḥ / kākatīyānvaya evāmbudhiḥ, kākatīyānvayo 'mbudhiriveti samāsadvayasaṃbhavāt / na cātra sādhakaṃ bādhakaṃ vā pramāṇamanyatarasyāstīti saṃdeha eva paryavasyati / sādhakabādhakapramāṇasaṃbhave tu saṃdehanivṛttiḥ / atra sādhakaṃ yathā---
pratāparudranṛpateḥ pārijātāt samudbhavāḥ /
vataṃsayanti diṅnāryo madhurāḥ kīrttimañjarīḥ
atra kīrttaya eva mañjarya iti rūpakālaṅkāre vataṃsayantīti sādhakaṃ pramāṇam/ (a) vataṃsīkaraṇenābhedapratītiḥ / bādhakaṃ yathā---
kākatīndrasya niḥ sāṇadhvanau dikṣu vijṛmbhite /
vyākulakṛtasattvo 'bhūt pratipakṣabalārṇavaḥ
Original text: Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0