પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 8

ઇતિ શ્રીવિદ્યાનાથકૃતૌ પ્રતાપરુદ્રયશોભૂષણે ઽલંકારશાસ્ત્રે
શબ્દાલંકારપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
વિઇઇ. ॥ અથ અર્થાલંકારાઃ ॥
તત્ર પ્રથમમનેકાલંકારબીજભૂતત્વાદુપમા નિરૂપ્યતે ।
[વિઇઇ.1.ઉપમાવિભાગઃ]
સ્વતઃ સિદ્ધેન ભિન્નેન સંમતેન ચ ધર્મતઃ ।
સામ્યમન્યેન વર્ણ્યસ્ય વાચ્યં ચેદેકદોપમા

યત્ર સ્વતઃ સિદ્ધેન સ્વતો ભિન્નેન સહૃદયસંમતેનાપ્રકૃતેન સહ પ્રકૃતસ્ય ધર્મતઃ સાદૃશ્યમેકદા વાચ્યં ચેદ્ ભવતિ તત્રોપમા । સ્વતઃ સિદ્ધેનેત્યનેનોત્પ્રેક્ષાવ્યાવૃત્તિઃ । ઉત્પ્રેક્ષાયામપ્રસિદ્ધસ્યાપ્યુપમાનત્વસંભવાત્ ।
યથા---
કીર્ત્તિઃ કાકતિવીરુદ્રનૃપતેઃ સિંહાસનાધ્યાસિનઃ
પ્રાચાં ભુમીભુજાં યશઃ પિદધતી કોટીન્દુતુલ્યદ્યુતિઃ ।
રક્ષાદક્ષિણરાજલાભજનિતામન્દપ્રમોદોત્થિતા
રૈલોક્યાટ્ટહાસપ્રભવે કકુભાં પ્રાન્તેષુ વિદ્યોતતે

અત્ર પ્રભાશબ્દો જાતિવચનઃ । ત્રૈલોક્યાટ્ટહાસપ્રભાયાઃ કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધત્વાન્નોપમાશઙ્કાવકાશઃ । સ્વતો ભિન્નેનેત્યનેનાનન્વયન્યાવૃત્તિઃ । અનન્વયે એકસ્યૈવોપમાનોપમેયત્વસંભવાત્ । તથા હિ---
સન્તુ લોકે સુવર્ણાદ્રિરત્નાકરસુધાકરાઃ ।
તથાપિ વીરરુદ્રો ઽયં વીરરુદ્ર ઇવ સ્વયમ્

સંમતેનેત્યનેન ન્યૂનોપમાદિવ્યાવૃત્તિઃ । યથા---
ઉદન્વાનિવ ગમ્ભીરઃ સુવર્ણાદ્રિરિવોન્નતઃ ।
દિઙ્મહેભ ઇવ ક્ષોણીધૌરેયઃ કાકતીશ્વરઃ

અત્ર સમુદ્રસુવર્ણાદ્રિદિગ્ગજાનામુપમાનત્વં યોગ્યમિત્યુપમૈવેયમ્ । ધર્મત ઇત્યનેન શ્લેષાલંકારવૈલક્ષણ્યમ્ । શ્લેષે શબ્દસામ્યમાત્રમભ્યુપગતં ન ગુણક્રિયાસામ્યમ્ । તથા હિ ---
નીરાજયન્ત્યધ્રપુરીરમણ્યઃ પ્રદીપજાલૈર્વરવીરરુદ્રમ્ ।
ચન્દ્રાનના ગોત્રપતિં રજન્યસ્તારાગણૈર્મેરુમિવ સ્ફુરદ્ભિઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રં પુરસ્ત્રિયો નીરાજયન્તિ મેરું રજન્ય ઇવેતિ નોપમા । ગોત્રપતિમિતિ વિશેષણાર્થસ્ય સામ્યાભાવાત્ ।
ગોત્રશબ્દેન રાજપક્ષે કુલપ્રતીતિઃ, મેરુપક્ષે પર્વપ્રતીતિઃ । તથા ચન્દ્રાનના ઇતિ સ્ત્રીપક્ષે ચન્દ્ર ઇવ આનનં યાસામિતિ સમાસઃ । રાત્રિપક્ષે ચન્દ્ર એવાનનં યાસામિતિ શબ્દમાત્રસામ્યેન નોપમાપ્રાપ્તિઃ । કિં તુ શ્લેષ એવ । અન્યેન વર્ણ્યસ્ય સામ્યમિત્યનેન પ્રતીપાલંકારો વ્યાવર્ત્યતે । તથા હિ---
લોકો ઽયમવિશેષજ્ઞઃ કિં કુર્મઃ કસ્ય કથ્યતે ।
યત્ કાકતિનરેન્દ્રેણ સુમેરુરુપમીયતે

અત્રાપ્રકૃતસ્ય મેરોઃ પ્રકૃતેન રાજ્ઞા સાદૃશ્યમિતિ પ્રતીપાલંકારો નોપમા ।
એકદા સામ્યમિત્યનેન ઉપમેયોપમાવ્યાવૃત્તિઃ । ઉપમેયોપમાયામુપમાનોપમેયયોરનેકદા સામ્યપ્રતિપાદનમ્ ।
ધર્મો ઽર્થ ઇવ પૂર્ણશ્રીરર્થો ધર્મ ઇવ સ્થિતઃ ।
કામસ્તાવિવ તૌ કામ ઇવ રુદ્રનરેશ્વરે

અત્ર ધર્મો ઽર્થ ઇવ અર્થો ધર્મ ઇવેત્યનેકદા ઇવશબ્દદ્વયેન ધર્માર્થકામાનાં સાદૃશ્યં પ્રતિપાદ્યત ઇત્યુપમેયોપમા । વાચ્યમિત્યનેન પ્રતીયમાનૌપમ્યાનાં રૂપકસંદેહભ્રાન્તિમદુલ્લેખાપહ્નવતુલ્યયોગિતાદીપકપ્રતિવસ્તૂપમાદૃષ્ટાન્તસહોક્તિવ્યતિરેકનિદર્શનાનાં વૈલક્ષણ્યમ્ । તથા હિ---
પ્રતાપરુદ્રનૃપતેર્મણ્ડલાગ્રવિધુંતુદઃ ।
અખણ્ડવિક્રમોદ્દામો ગ્રસતે રાજમણ્ડલમ્

અત્ર મણ્ડલાગ્રવિધુંતુદયોઃ સામાનાધિકરણ્યાન્યથાનુપપત્ત્યા સાદૃશ્યં લક્ષ્યત ઇતિ નોપમા ; કિં તુ રૂપકાલઙ્કારઃ ।
[વિઇઇ.2-રીપકાલરઙ્કારઃ]
કિમેષ નવમો હરિત્પતિરમન્દસંપત્પદં
કિમેષ દશમઃ પ્રજાપતિરપૂર્વસર્ગક્રમઃ ।
કિમેષ હરિરુર્વરોદ્ધરણચુઞ્ચુરેકાદશશ્
ચિરાદિતિ વિતર્ક્યતે જગતિ કાકતીન્દ્રો જનૈઃ

અત્ર કાકતીશ્વરસ્ય હરિત્પતિપ્રભૃતીનાં ચ પરસ્પરાભેદપ્રતીતેઃ સંદેહનિબન્ધનાન્યથાનુપપત્ત્યા સાદૃશ્યમાક્ષિપ્યતે; તતઃ સંદેહાલંકારઃ ।
કાકતીયવિભોઃ કીર્ત્તિવિભવે વ્યાપ્તરોદસિ ।
દિવાપિ ચન્દ્રિકાબુદ્ધ્યા ચકોરા યાન્તિ નિર્વૃતિમ્

અત્ર કીર્ત્તિવિભવે ચન્દ્રિકાબુદ્ધિઃ ચન્દ્રિકાસાદૃશ્યં વિના ન સંભવતીતિ સાદૃશ્યાક્ષેપાત્ ભ્રાન્તિમદલઙ્કારઃ ।
[વિઇઇ.3-ભ્રાન્તિમદલઙ્કારઃ]
લક્ષ્મીનિવાસગૃહમિત્યખિલા નરેન્દ્રાઃ
શૌર્યાતિભૂમિખનિરિત્યરિવીરવર્ગાઃ ।
વિદ્યાવિહારપદવીતિ ચ લબ્ધવર્ણાઃ
શ્રીકાકતીન્દ્રનગરીમનિશં સ્તુવન્તિ

અત્ર નગર્યાં તત્તત્પદાર્થતારોપઃ સાદૃશ્યાદૃતે ન સંભવતીતિ સાદૃશ્યકલ્પનાદુલ્લેખાલંકારઃ ।
વીરરુદ્રસ્ય ભૂપાલજયહોમં વિતન્વતઃ ।
ધૂમરજિરિયં ભાતિ ન ચમૂરેણુરુત્થિતા

અત્રોત્થિતાં ચમૂરેણુમવલોક્ય ધૂમપઙ્ક્તિરિત્યપહ્નવેનારોપઃ સાદૃશ્યમૂલ એવેતિ સાદૃશ્યાક્ષેપાદપહ્નવઃ । એવં તુલ્યયોગિતાદિષ્વપિ સાદૃશ્યસ્ય ગમ્યત્વાન્નોપમાશઙ્કા । અતઃ સર્વેભ્યઃ સાદૃશ્યમૂલેભ્યો વિલક્ષણેયમુપમા ।
સા પ્રથમં દ્વિધા - પૂર્ણા લુપ્તા ચેતિ । ઉપમાનોપમેયસાધારણધર્મસાદૃશ્યપ્રતિપાદકાનાં ચતુર્ણાં પ્રયોગે પૂર્ણા । એકસ્ય દ્વયોસ્ત્રયાણાં વા લોપે લુપ્તા । પૂર્ણા દ્વિવિધા---શ્રૌતી આર્થી ચેતિ । સાક્ષાત્સાદૃશ્યપ્રતિપાદકયથેવાદિશબ્દાનાં પ્રયોગે શ્રૌતી । ધર્મિવ્યવધાનેન સાદૃશ્યપ્રતિપાદકાનાં
સદૃશસંકાશનીકાશપ્રતીકાશાદિશબ્દાનાં પ્રયોગે આર્થી । દ્વે અપિ વાક્યસમાસતદ્ધિતગતત્વેન ત્રિવેધે । એવં
પૂર્ણોપમા ષટ્પ્રકારા । લુપ્તોપમા એકોનવિંશતિભેદા । "તેન તુલ્યં ક્રિયા ચેદ્ વતિઃઽ; ઇતિ સદૃશાર્થે વિહિતસ્ય વતેરુપાદાને આર્થી । "તત્ર તસ્યેવઽ; ઇતિ ઇવાર્થે વિહિતસ્ય વતેરુપાદાને શ્રૌતી । અત એવ સાદૃશ્યાર્થે વિહિતસ્ય વતેઃ પ્રયોગે ધર્મોપાદાન એવાન્વયસૌકર્યાદનુક્તધર્મા તદ્ધિતગા શ્રૌતી લુપ્તા નાસ્તિ । કલ્પબાદિપ્રયોગે ત્વાર્થ્યેવ । અથોદાહરણાનિ । વાક્યગા પૂર્ણા શ્રૌતી યથા---
ઉદ્દામોદ્યતવિક્રમે કૃતયુગે બાહૌ યયાતેર્યથા
ત્રેતાયાં રઘુનાયકસ્ય મહિતખ્યાતૌ ભુજાયાં યથા ।
દોર્દણ્ડે ચ યુધિષ્ઠિરસ્ય વિલસચ્છૌર્યે યથા દ્વાપરે
વિસ્રબ્ધાદ્ય કલૌ તથૈવ રમતે ક્ષોણ્યન્ધ્રભર્તુર્ભુજે

સમાસગા પૂર્ણા શ્રૌતી યથા---
ભાસ્વાનિવોદ્યન્નુદયાદ્રિલમ્બી ભદ્રાસનસ્થો વરવીરરુદ્રઃ ।
ઉત્પશ્યતામન્ધ્રપુરીજનાનાં નેત્રાબ્જજાડ્યં શમયત્યશેષમ્

અત્ર ભાસ્વાનિવેતિ ઇવેન સહ નિત્યસમાસઃ । તદ્ધિતગા પૂર્ણા શ્રૌતી યથા---
કૂર્મવચ્છેષવદ્ ગોત્રગિરિવદ્દિઙ્મહેભવત્ ।
ભુજે પ્રતાપરુદ્રસ્ય ધુરીણે ભાતિ મેદિની

વાક્યગા પૂર્ણાર્ઽઽથી યથા---
તૈસ્તૈર્મહીપાલનસંવિધાનૈસ્તૈસ્તૈઃ પ્રજારઞ્જનવૈભવૈશ્ચ ।
વિરાજતે સંપ્રતિ કાકતીયલક્ષ્મીપતિર્દાશરથેઃ સમાનઃ

સમાસગા પૂર્ણાર્થી યથા---
તાદૃક્પાલનસામર્થ્યસંપદા કાકતીશ્વરઃ ।
હરિદીશ્વરસંકાશઃ શાસ્તિ મધ્યમવિષ્ટપમ્

તદ્ધિતગા પૂર્ણાર્થી યથા---
હેમાચલવદૌન્નત્યે ગામ્ભીર્યે ક્ષીરસિન્ધુવત્ ।
પ્રતાપે ભાનુવદ્ ભાતિ વીરરુદ્રનરેશ્વરઃ

એષૂદાહરણેષૂપમેયોપમાનસાધારણધર્મસાદૃશ્યપ્રતિપાદકાનિ ચત્વારિ નિબદ્ધાનીતિ પૂર્ણત્વમ્ ।
અથ લુપ્તોપમાયા ઉદાહરણાનિ ।
અનુક્તધર્મા વાક્યગા શ્રૌતી લુપ્તા યથા---
યથા રુચાં સ્વામિનિ ચક્રવાક્યો યથા ચ નીહારરુચૌ ચકોર્યઃ ।
યથા પ્રસૂનસ્તબકે ભ્રમર્યસ્તથા પ્રજાઃ કાકતિવીરરુદ્રે

અનુક્તધર્મા સમાસગા શ્રૌતી લુપ્તા યથા---
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય પાદપીઠીમનારતમ્ ।
આરાધયન્તિ ભૂપાલાઃ પ્રણતા દેવતામિવ

અનુક્તધર્મા વાક્યગા આર્થી લુપ્તા યથા---
કાકતિક્ષ્માપતેર્જૈત્રપ્રસ્થાનપટહધ્વનિમ્ ।
તુલ્યં દમ્ભોલિનિર્ઘોષૈઃ શૃણ્વન્ત્યરિમહીભૃતઃ

અનુક્તધર્મા સમાસગા આર્થી લુપ્તા યથા---
શશ્વત્પુરીમેકશિલાભિધાનાં વસ્વોકસારાસદૃશીમવેક્ષ્ય ।
નમન્તિ ભૂપા ભુવિ કાકતીયરાજ્યપ્રતિષ્ઠાં બહુમન્યમાનાઃ

અનુક્તધર્મા તદ્ધિતગા આર્થી લુપ્તા યથા---
પ્રતાપરુદ્રનૃપતેર્જગન્મહિતતેજસઃ ।
કન્દર્પકલ્પમાકારં પશ્યન્ત્યન્ધ્રપુરન્ધ્રયઃ

એષૂદાહરણેષુ ધર્મસ્યાનુપાદાનમ્ ।
અનુક્તધર્મેવાદિઃ કર્મક્યચા લુપ્તા યથા---
દુગ્ધાર્ણવીયત્વમ્ભોધીન્ કૈલાસીયતિ ભૂધરાન્ ।
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય યશોવૈશદ્યવૈભવમ્

અનુક્તધર્મેવાદિરાધારક્યચા લુપ્તા યથા---
ક્રીડાદ્રીયતિ ગોત્રશૈલશિખરેષ્વાસ્થાનસદ્મીયતિ
દ્વીપેષ્વબ્ધિષુ દીર્ઘિકીયતિ હરિત્સ્વેકાન્તગેહીયતિ ।
ઉદ્યાનીયતિ સીમપર્વતતટારણ્યે સુપર્વાચલે
પ્રાસાદીયતિ વીરરુદ્રનૃપતેઃ સ્ફારઃ પ્રતાપોદયઃ

અનુક્તધર્મેવાદિઃ કર્મણમુલા લુપ્તા યથા---
પશ્યન્ત્યાત્મજદર્શમિન્દુમમરસ્રોતસ્વિનીં સત્સવી-
દર્શં ક્ષીરપયોનિધિં પ્રિયસુહૃદ્દર્શં ગિરિં રાજતમ્ ।
લીલાદર્પણદર્શમન્યદમલં તારાદિ હારાવલી-
દર્શં ખેલતિ વીરરુદ્રનૃપતેઃ કીર્ત્તિર્જગદ્વ્યાપિની

અનુક્તધર્મેવાદિઃ કર્તૃણમુલા લુપ્તા યથા---
નૃપેષુ શિક્ષાવિધિદણ્ડચારં કાન્તાસુ પુષ્પાયુધધન્વચારમ્ ।
પ્રજાસુ ચાલમ્બનયષ્ટિચારં ચરત્યયં રુદ્રનરેન્દ્રખડ્ગઃ

અનુક્તધર્મેવાદિઃ ક્વિપા લુપ્તા યથા---
સુધાપ્રવાહતિ સતામસતાં કાલકૂટતિ ।
વીરરુદ્રનરેન્દ્રસ્ય ગુણજ્યોત્સ્નાવિજૃમ્ભિતમ્

એષૂદાહરણેષુ દ્વયોરનુપાદાનમ્ । અમ્ભોધીન્ દુગ્ધાર્ણવીયતીત્યત્ર કર્મક્યચિ દુગ્ધાર્ણવાનિવ કરોતીતિ, ગોત્રશિખરેષુ ક્રીડાદ્રીયતીત્યાધારક્યચિ ક્રીડાદ્રીષ્વિવ વર્તત ઇતિ, ચન્દ્રમાત્મજદર્શં પશ્યન્તીતિ કર્મણમુલિ આત્મજમિવ પશ્યન્તીતિ, શિક્ષાવિધિદણ્ડચારં ચરતીતિ કર્તૃણમુલિ શિક્ષાવિધિદણ્ડ ઇવ ચરતીતિ ઇવશબ્દો ઽન્તર્ગત ઇતિ તસ્ય લુપ્તત્વમ્ । અનુક્તધર્મીવદિઃ કર્તૃક્યચા લુપ્તા યથા---
જ્યોત્સ્નીયન્તિ સુધીયન્તિ ચન્દનીયન્તિ સર્વતઃ ।
પ્રતાપરુદ્રનૃપતેઃ શુભ્રાઃ કીર્ત્તેર્મહોર્મયઃ

અત્ર કીર્ત્તીનાં સ્વરૂપમુપમેયમ્ ।
અનુક્તધર્મેવાદિઃ કર્તૃક્યઙા લુપ્તા યથા---
શેષાયતે મહીં વોઢું કલ્પશાખાયતે ઽર્થિનામ્ ।
પ્રતાપરુદ્રદોર્દણ્ડઃ કાલદણ્ડાયતે દ્વિષામ્

અનુક્તોપમાના વાક્યગા લુપ્તા યથા---
વદાન્યો નાન્યો ઽસ્તિ ત્રિજગતિ સમો રુદ્રનૃપતેર્-
ગુણશ્રેણીશ્લાઘાપિહિતહરિદીશાનયશસઃ ।
સમન્તાદુદ્ભૂતૈર્દ્વિરદમદગન્ધૈઃ સુરભયઃ
ક્રિયન્તે યદ્વિદ્વજ્જનમણિગૃહપ્રાઙ્ગણભુવઃ

અનુક્તોપમાના સમાસગા લુપ્તા યથા---
વીરરુદ્રસમો રાજા નાસ્તિ નાસ્ત્યેવ ભૂતલે ।
યસ્ય ધર્માનુબન્ધેન કલિઃ કૃતયુગીકૃતઃ

અનુક્તધર્મોપમાના વાક્યગા લુપ્તા યથા---
લોકે કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેરુદ્દામભૂમશ્રિયઃ
કીર્ત્ત્યા કાર્ત્તિકકૌમુદીધવલયા તુલ્યં ન કિંચિત્ ક્વચિત્ ।
યન્માધુર્યવિજૃમ્ભિતક્ષતવિષાં ગ્રીવાં વિલોક્યાધુના
કણ્ઠાલિઙ્ગનમીશિતુર્વિતનુતે નીરન્ધ્રમદ્રેઃ સુતા

અનુક્તધર્મોપમાના સમાસગા લુપ્તા યથા---
પ્રતાપશ્રીતુલ્યં ક્વચિદપિ ન ભૂતં ન ચ ભવેત્
ન ભાવિ ત્રૈલોક્યે કિમપિ જયિનઃ કાકતિવિભોઃ ।
યથા લોકાલોકક્ષિતિધરતટેષ્વર્કદૃષદઃ
પ્રકાશન્તે નક્તંદિવમુદિતરોચિઃ પરિચયાઃ

પૂર્વોદાહરણદ્વયે વદાન્યો નાન્યો ઽસ્તીતિ રાજેતિ શબ્દાભ્યાં વિતરણશીલત્વં પ્રજારઞ્જકત્વં ચ સાધર્મ્યમુક્તમ્ । અનન્તરોદાહરણદ્વયે ધર્મસ્યાપ્યનુપાદાનમિતિ ભેદઃ । એષુ ચતુર્ષૂદાહરણેષુ ન પ્રતીપાલંકારશઙ્કા । ઉપમાનસ્યાક્ષેપાભાવાત્ ; ઉપમેયસ્યાધિક્યાવિવક્ષણાચ્ચ । યત્રોપમેયસ્યાધિક્યવિવક્ષયોપમાનત્વમુચ્યતે તત્રૈવ પ્રતીપાલંકારઃ । અનુક્તેવાદિઃ સમાસગા લુપ્તા યથા---
અસતામુષ્ણભાનૂષ્ણં સતાં શીતાંશુશીતલમ્ ।
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય ચરિતં વિશ્વમઙ્ગળમ્

અનુક્તધર્મેવાદ્યુપમાના સમાસગા લુપ્તા યથા---
કાકતીન્દ્રો રણે ભાતિ ભીમસેનપરાક્રમઃ ।
કિંત્વદુઃ શાસનાઃ સર્વે યસ્ય પ્રત્યર્થિપાર્થિવાઃ

અત્ર ભીમસેનસ્ય પરાક્રમ ઇવ પરાક્રમો યસ્ય સઃ ભીમસેનપરાક્રમ ઇતિ ધર્મેવાદ્યુપમાલુપ્તા । ઇતિ લુપ્તોપમા દર્શિતાઃ ।
અથ સાધારણધર્મોપાદાને દ્વૈવિધ્યમ્ । ધર્મસ્ય સકૃદુપમાનોપમેયગતત્વેન નિર્દેશઃ, ઉભયગતત્વેન પૃથગુપાદાનં ચ । પૃથગુપાદાનં ચ વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેન બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવેન ચ દ્વિવિધમ્ । એકસ્યાર્થસ્ય શબ્દદ્વયેનાભિધાનં વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવઃ । દ્વયોરર્થયોર્દ્વિરુપાદાનં બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ । સકૃન્નિર્દેશો યથા---
નૃપાઃ પ્રણતમૂર્ધાનઃ સેવન્તે કાકતીશ્વરમ્ ।
અસાધૂનાં વિનેતારં ગુરું શિષ્યા ઇવાભિતઃ

અત્ર નરેશ્વરાણાં શિષ્યાણાં ચ પ્રણતમૂર્ધાન ઇતિ સકૃદેવ સાધર્મ્યમુક્તમ્ । યથા અસાધૂનાં વિનેતારમિતિ રાજ્ઞો ગુરોશ્ચ તુલ્યધર્મત્વં સકૃદેવોક્તમ્ । વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેન દ્વિધા નિર્દેશો યથા---
વંશો ઽયં કાકતીયાનાં વીરરુદ્રેણ ભૂષિતઃ ।
અન્વવાયઃ કકુત્સ્થાનાં રામેણેવ પરિષ્કૃતઃ

અત્ર ભૂષિતપરિષ્કૃતશબ્દાભ્યામેકાર્થપ્રતીતેર્વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવઃ ।
બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવો યથા---
સ્ફુરચ્છ્રવેતાતપત્રશ્રીઃ કાકતીયનરેશ્વરઃ ।
હાટકાદ્રિરિવાભાતિ શૃઙ્ગસઙ્ગીન્દુમણ્ડલઃ

અત્ર શ્વેતાતપત્રચન્દ્રમણ્ડલયોઃ સાદૃશ્યેન કાકતીન્દ્રસુવર્ણાચલયોઃ સાદૃશ્યમિતિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવઃ ।
અપરમપિ દ્વૈવિધ્યમસ્યાલંકારસ્ય---સમસ્તવસ્તુવિષયા એકદેશવર્તિની ચેતિ । યથાક્રમં દ્વયોરુદાહરણમ્---
વિભાતિ ભૂર્દ્યૈરિવ કાકતીન્દ્રપુરી વિરાજત્યમરાવતીવ ।
પૌરાઃ પ્રથન્તે ત્રિદશા ઇવર્દ્ધિ ધત્તે મરુત્વાનિવ વીરરુદ્રઃ

એષા સમસ્તવસ્તુવિષયા । એકદેશવર્તિની યથા---
દ્વિપૈશ્ચરદ્ભિર્ધરણીધરૈર્વા તુરઙ્ગમશ્રેણિભિરૂર્મિભર્વા ।
નાનાયુધૈર્વ્યાલજલગ્રહૈર્વા બલં ત્રિલિઙ્ગાધિપતેર્દુરાપમ્

અત્ર ત્રિલિઙ્ગાધિપતેર્બલં સમુદ્ર ઇવેત્યર્થાત્ પ્રતીતેરેકદેશવર્તિત્વમ્ । માલારૂપેણાપ્યયમલંકારો દૃશ્યતે । યથા---
કુન્દતિ કુમુદતિ હંસતિ હારતિ હરતિ ક્ષપાકરતિ ।
કૈલાસતિ ચ યશઃ શ્રીવૈશદ્યં વીરરુદ્રસ્ય

અત્રૈકસ્યોપમેયસ્યાનેકોપમાનદર્શનાત્ માલાત્વમ્ । ઉપમાયાં ભેદાભેદસાધારણસ્ય સાધર્મ્યસ્ય પ્રયોજકત્વમ્ । એવં ભેદાન્તરં યથાસંભવમુદાહાર્યમ્ ॥
અનન્વયાલંકારઃ ।
એકસ્યૈવોપમાનોપમેયત્વે ઽનન્વયો મતઃ

યત્ર દ્વિતીયસબ્રહ્મચારિનિવૃત્ત્યર્થમેકસ્યૈવોપમાનોપમેયભાવો નિબધ્યતે અસાવનન્વયાલંકારઃ । યથા---
સન્તુ લોકે સુવર્ણાદ્રિરત્નાકરસુધાકરાઃ ।
તથાપિ વીરરુદ્રો ઽયં વીરરુદ્ર ઇવ સ્વયમ્

[વિઇઇ.4-ઉપમેયાપમાલઙ્કારઃ]
ઉપમેયોપમાલઙ્કારઃ ।
પર્યાયેણ દ્વયોસ્તસ્મિન્નુપમેયોપમા મતા

તસ્મિન્નિત્યુપમાનોપમેયત્વપરામર્શઃ । યથા---
ધર્મો ઽર્થ ઇવ પૂર્ણશ્રીરર્થો ધર્મ ઇવ સ્થિતઃ ।
કામસ્તાવિવ તૌ કામ ઇવ રુદ્રનરેશ્વરે

[વિઇઇ.5-સ્મરણાલઙ્કારઃ]
સ્મરણાલંકારઃ ।
સદૃશાનુભવાદન્યસ્મૃતિઃ સ્મરણમુચ્યતે

યત્ર સદૃશસ્ય પદાર્થસ્યાનુભવેન સદૃશવસ્ત્વન્તરપરામર્શો જાયતે તત્ર સ્મરણાલંકારઃ । યથા---
રાજ્ઞા પ્રતાપરુદ્રેણ પાલિતેયં વસુંધરા ।
હરિશ્ચન્દ્રનલાદીનાં પ્રાચાં સ્મરતિ ભૂભુજામ્

અત્ર નલનહુષાદિતુલ્યપાલનપ્રવીણતયા પ્રતાપરુદ્રં રક્ષિતારં
પ્રાપ્તવત્યાઃ મેદિન્યાઃ પૂર્વરાજસ્મરણમ્ ।
ભેદાભેદસાધારણસાધર્મ્યનિબન્ધનાલંકારાઃ પ્રદર્શિતાઃ । સંપ્રત્યારોપગર્ભાલંકારપ્રસ્તાવઃ । તત્રાપિ પ્રાધાન્યાત્ પ્રથમં રૂપકં નિરૂપ્યતે ।
[વિઇઇ.6-રૂપકાલઙ્કારઃ]
રૂપકાલઙ્કારઃ ।
આરોપવિષયસ્ય સ્યાદતિરોહિતરૂપિણઃ ।
ઉપરઞ્જકમારોપ્યમાણં તદ્રૂપકં મતમ્

અત્રારોપવિષયસ્યેત્યનેન અધ્યવસાયગર્ભસ્ય ઉત્પ્રેક્ષાદેઃ અનારોપમૂલાનાં ચોપમાદીનાં વ્યાવૃત્તિઃ । અતિરોહિતરૂપિણ ઇત્યનેન સંદેહભ્રાન્તિમદપહ્નુતિપ્રમુખાનાં વ્યાવૃત્તિઃ । સંદેહાલંકારે વિષયસ્ય સંદિહ્યમાનતયા તિરોધાનમ્ । ભ્રાન્તિમદલંકારે ભ્રાન્ત્યા વિષયતિરોધાનમ્ । અપહ્નુત્યલંકારે ઽપહ્નવેનારોપવિષયતિરોધાનમ્ । ઉપરઞ્જકમિત્યનેન પરિણામાલંકારવ્યાવૃત્તિઃ । પરિણામે આરોપ્યમાણસ્ય પ્રકૃતોપયોગિત્વેનાન્વયો ન પ્રકૃતોપરઞ્જકત્વેન । અતઃ સાદૃશ્યમૂલેભ્યઃ સર્વેભ્યો વિલક્ષણં રૂપકમ્ ।
તસ્ય પ્રથમં ત્રૈવિધ્યમ્---સાવયવં, નિરવયવં પરમ્પરિતં ચેતિ । સાવયવં દ્વિવિધમ્---સમસ્તવસ્તુવિષયમ્, એકદેશવિવર્તિ ચેતિ । નિરવયવં દ્વિવિધમ્---કેવલં માલારૂપં ચેતિ । પરમ્પરિતસ્યાપિ શ્લિષ્ટનિબન્ધનત્વેનાશ્લિષ્ટનિબન્ધનત્વેન ચ દ્વૈવિધ્યમ્ । તયોરપિ પ્રત્યેકં કેવલમાલારૂપતયા ચતુર્વિધ્યમ્ । એવમષ્ટવિધો રૂપકાલંકારઃ । અથોદાહરણાનિ ।
યત્રાવયવાનામવયવિનશ્ચ સામસ્ત્યેન નિરૂપણં નિબધ્યતે, તત્ સમસ્તવસ્તુવિષયં રૂપકમ્ ।
યથા---
યાત્રાપ્રાવૃષિ વીરરુદ્રનૃપતેર્નિસ્સાણધારાધરે
વૈરિક્ષ્માપતિગર્વપર્વતભિદાભીમં મુહુર્ગર્જતિ ।
શત્રુસ્ત્રીનયનામ્બુવૃષ્ટિરસકૃજ્જાતાનયા સર્વતો
વર્ધન્તે હરિદન્તરેષુ જગદાનન્દા યશઃ કન્દલાઃ

યત્રાવયવનિરૂપણાદવયવિનો રૂપણં ગમ્યતે, તદેકદેશવિવર્તિ રૂપકમ્ ।
યથા---
પ્રસાધિતાશાવલયાન્તરાલઃ શૌર્યાકરઃ કાકતિવીરરુદ્રઃ ।
વિકસ્વરૈર્વાસનયા ત્રિલોકીં ગુણપ્રસૂનૈઃ સુરભીકરોતિ

અત્રાવયવાનાં ગુણાનાં પ્રસૂનસ્વરૂપણેન નૃપતેઃ કલ્પશાખિત્વં નિરૂપ્યતે । તસ્માદેકદેશવિવર્તિત્વમ્ । યથા વા---
મથિતાદ્ વૈરિવારશેર્ભુજામન્દરભૂભૃતા ।
જાતા પ્રતાપરુદ્રસ્ય કીર્ત્તિર્લોકાન્ ધિનોત્યમૂન્

અત્ર વૈરિજનસ્ય વારાશિત્વરૂપણેન ભુજસ્ય મન્દરાદ્રિત્વરૂપણેન ચ જાતાયાઃ કીર્ત્તિઃ સુધાત્વમર્થાદાપતતિ, લોકાનામમરત્વં ચેત્યેકદેશવિવર્ત્તિ રૂપકમ્ ।
યત્રાવયવિરૂપણમાત્રે કવિસંરમ્ભવિશ્રાન્તિસ્તન્નિરવયવં રૂપકમ્ । અવયવરૂપણમાત્રે ઽપિ તદેવ ।
તત્ર કેવલં યથા---
યાત્રારમ્ભવિજૃમ્ભમાણસુભટપ્રક્ષ્વેડિતામ્રેડિતૈર્
નિસ્સાણધ્વનિભિઃ સ્ફુટં પ્રતિદલદ્રોદઃ કટાહાન્તરૈઃ ।
ક્ષુબ્ધેષ્વબ્ધિષુ કમ્પિતેષુ ગિરિષુ શ્રુત્યૈવ મુઞ્ચન્ત્યસૂન્
ભીતાઃ કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેઃ પ્રત્યર્થિનઃ પાર્થિવાઃ

અત્ર રોદસઃ કટાહત્વં રૂપ્યતે । માલાનિરવયવં યથા---
રાજ્ઞાં મૌલિવિભૂષણસ્રગમલા દિક્કુઞ્જરશ્રોત્રયોઃ
સ્ફારં ચામરભૂષણં ધરણિભૃચ્છૃઙ્ગેષુ ગઙ્ગાસરિત્ ।
વ્યોમ્નઃ ક્ષૌમવિતાનમુજ્જ્વલતરં મુક્તાકલાપો ભુવઃ
સ્ફારઃ કાકતિવીરરુદ્રયશસાં જાગર્તિ વિસ્ફૂર્જિતમ્

રૂપકહેતુરૂપકં પરમ્પરિતરૂપકમ્ ।
રૂપકદ્વયમાત્રવ્યવસ્થિતત્વાદસ્ય ન સમસ્તવસ્તુવિષયે ઽન્તર્ભાવઃ । શ્લિષ્ટકેવલપરમ્પરિતં યથા---
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય મણ્ડલાગ્રવિધુન્તુદઃ ।
અખણ્ડવિક્રમોદ્દામો ગ્રસતે રાજમણ્ડલમ્

શ્લિષ્ટમાલાપરમ્પરિતં યથા---
પદ્મોલ્લાસસહસ્રભાનુરસકૃત્સન્માર્ગચર્યાબુધઃ
ક્ષ્માભૃત્પક્ષભિદાશનિઃ કુવલયાલંકારરાકાશશી ।
નિત્યોદ્યત્સુમનોવિકાસસુરભિઃ કલ્યાણસંપત્સુર-
ક્ષોણીભૃદ્ભુવનાશ્રયામ્બુધિરયં શ્રીવીરરુદ્રો નૃપઃ

અશ્લિષ્ટકેવલપરમ્પરિતં યથા---
કાકતીયસ્ય દુગ્ધાબ્ધેર્યશોલીલામહોર્મયઃ ।
દિક્કૂલમુદ્રુજાટોપાઃ ખેલન્ત્યબ્ભ્રંકષોચ્છ્રયાઃ

અશ્લિષ્ટમાલાપરમ્પરિતં યથા---
દોરાશીવિષજિહ્વયા રિપુવનશ્રેણીમહાવાત્યયા
શૌર્યોગ્રાનલધૂમ્યયા જયરમાયોષાવિલાસભ્રુવા ।
સંહૃષ્યદ્ધરણીવિલાસશિખિનીસંવાસયષ્ટ્યા જગત્-
પ્રસાદાર્ગલયા કૃપાણલતયા રુદ્રો નૃપઃ ક્રીડતિ

અશ્લિષ્ટમાલાપરમ્પરિતં વૈધર્મ્યેણાપિ સંભવતિ । યથા---
ત્રાસાન્ધકારમધ્યાહ્નાઃ કૈતવાતપરાત્રયઃ ।
જયન્તિ વીરરુદ્રસ્ય રણપ્રાઙ્ગણકેલયઃ

એવમષ્ટવિધસ્યાપિ રૂપકસ્ય વાક્યસમાસગતત્વેન ષોડશ રૂપકભેદાઃ સંભવન્તિ ॥
[વિઇઇ.7-પરિણામાલઙ્કારઃ]
પરિણામાલઙ્કારઃ ।
આરોપ્યમાણમારોપવિષયાત્મતયા સ્થિતમ્ ।
પ્રકૃતસ્યોપયોગિત્વે પરિણામ ઉદાહૃતઃ

આરોપ્યમાણં પ્રકૃતોપયોગીત્યનેન સર્વાલઙ્કારવ્યાવૃત્તિઃ । તસ્ય
સામાનાધિકરણ્યવૈયધિકરણ્યાભ્યાં દ્વૈવિધ્યમ્ । સામાનાધિકરણ્યેન પરિણામો યથા---
શશ્વત્ પ્રસાધનવિધાનકૃતાભિલાષા
નમ્રૈર્ભજન્તિ મકુટૈરવનીપવર્ગાઃ ।
શ્રીવીરરુદ્રનૃપતેઃ કકુભાં વિજેતુ-
રાજ્ઞામયીં સ્રજમમન્દવિલાસલક્ષ્મીમ્

વૈયધિકરણ્યેન પરિણામો યથા---
કિરીટમાણિક્યમયૂખજાલૈર્વિધાય પુષ્પાઞ્જલિમર્ચયન્તે ।
ફલાર્થિનો રુદ્રનરેન્દ્રપાદપીઠાન્તસીમાનમરિક્ષિતીન્દ્રાઃ

સમાસોક્તાવારોપ્યમાણસ્ય પ્રકૃતોપયોગિત્વે ઽપ્યવાચ્યત્વાન્ન પરિણામે ઽન્તર્ભાવઃ ।
[વિઇઇ.8-સન્દેહાલઙ્કારઃ]
સંદેહાલઙ્કારઃ ।
વિષયો વિષયી યત્ર સાદૃશ્યાત્ કવિસંમતાત્ ।
સંદેહગોચરૌ સ્યાતાં સંદેહાલઙ્કૃતિશ્ચ સા

સા ત્રિવિધા । શુદ્ધા, નિશ્ચયગર્ભા, નિશ્ચયાન્તા ચેતિ ।
સંદેહમાત્રપર્યવસાયિની શુદ્ધા યથા---
કિમેષ નવમો હરિત્પતિરમન્દસંપત્પદં
કિમેષ દશમઃ પ્રજાપતિરપૂર્વસર્ગક્રમઃ ।
કિમેવ હરિરુર્વરોદ્ધરણચુઞ્ચુરેકાદશ-
શ્ચિરાદિતિ વિલોક્યતે જગતિ વીરરુદ્રો જનૈઃ

નિશ્ચયગર્ભો યથા---
કાલાહિઃ કિમયં મૃણાલમૃદુલં ભોગં સ ધત્તે પુનઃ
કાલભ્રૂકુટિરેષ કિં નુ મુખ એવોજ્જૃમ્ભતે સા પુનઃ ।
કાલોગ્રાનલધૂમપદ્ધતિરસૌ કિં સા પુનર્ધૂયતે
વાતેનેતિ વિકલ્પ્યતે પ્રતિભટૈ રુદ્રસ્ય કૌક્ષેયકઃ

નિશ્ચયપર્યવસાના યથા---
કિં કલ્પદ્રુમમઞ્જરીસ્રજ ઇમે કિં વા પયોરાશયઃ
સ્વર્ધેનોરથવા કિમુજ્જ્વલતરાશ્ચિન્તામણેઃ સ્ફૂર્તયઃ ।
કિં વા સિદ્ધરસોર્મયશ્ચિરમિતિ વ્યામૃશ્ય નિશ્ચિન્વતે
સન્તઃ કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેઃ સ્મેરાઃ કટાક્ષા ઇતિ

[વિઇઇ.9-ભ્રાન્તિમદલઙ્કારઃ]
ભ્રાન્તિમદલઙ્કારઃ ।
કવિસંમતાસાદૃશ્યાદ્વિષયે પિહિતાત્મનિ ।
આરોપ્યમાણાનુભવો યત્ર સ ભ્રાન્તિમાન્ મતઃ

યથા---
કાકતીયવિભોઃ
કીર્ત્તિવિભવે વ્યાપ્તરોદસિ ।
દિવાપિ ચન્દ્રિકાબુદ્ધ્યા ચકોરા યાન્તિ નિર્વૃતિમ્

[વિઇઇ.10-અપહ્નવાલઙ્કારઃ]
અપહ્નવાલઙ્કારઃ ।
નિષિધ્ય વિષયં સામ્યાદન્યારોપે હ્યપહ્નુતિઃ

તસ્યાસ્ત્રૈવિધ્યમ્---અપહ્નુત્યારોપઃ, આરોપ્યાપહ્નવઃ, છલાદિશબ્દૈરસત્યત્વપ્રતિપાદનં ચ । આદ્યદ્વયસ્યોદાહરણમ્---
ઉદ્વેલ્લચ્ચતુરર્ણવીકલકલો નાયં ચમૂડમ્બરો
નેદં દુન્દુભિગર્જિતં ત્રિપુરજિત્કલ્પાન્તઢક્કારવઃ ।
ઇત્થં રુદ્રનરેન્દ્રધાટિષુ મહીભારાવનમ્રીભવ-
ચ્છેષાશેષશિરસ્સુ વિસ્મિતમથ ભ્રષ્ટં દિગીશૈરપિ

છલાદિશબ્દૈરસત્યત્વપ્રતિપાદનં યથા---
સર્વાં કાકતિવીરરુદ્રધરણીનાથચ્છલેન ક્ષિતિં
પાતું મધ્યમલોકપાલપદવીં પ્રાપ્તઃ સ્વયંભૂઃ શિવઃ ।
નૈવં ચેદ્ વિષમાવલોકનકલામાત્રેણ ભસ્મીકૃતૈર્-
જાતં વૈરિપુરૈઃ કથં કથમવાગ્ભૂતં ચ ભૂભૃદ્ગણૈઃ

અર્થયોગરુચિશ્લેષૈરુલ્લેખનમનેકધા ।
ગ્રહીતૃભેદાદેકસ્ય સ ઉલ્લેખઃ સતાં મતઃ

રુચ્યર્થયોગાભ્યાં યથા---
લક્ષ્મીનિવાસગૃહમિત્યખિલા નરેન્દ્રાઃ
શૌર્યાતિભૂમિખનિરિત્યરિવીરવર્ગાઃ ।
વિદ્યાવિહારપદવીતિ ચ લબ્ધવર્ણાઃ
શ્રીકાકતીન્દ્રનગરીમનિશં સ્તુવન્તિ

શ્લેષેણ યથા---
ઉગ્રઃ સપત્નેષુ, ગુણેષુ ભાસ્વાન્, રામઃ પ્રતીકેષુ, રણેષુ ભીમઃ ।
લીલાસુ લક્ષ્મ્યાઃ પુરુષોત્તમશ્ચેત્યાચક્ષતે રુદ્રનૃપં કવીન્દ્રાઃ

[વિઇઇ.11-ઉત્પ્રેક્ષાલઙ્કારઃ]
ઉત્પ્રેક્ષાલઙ્કારઃ ।
અથાધ્યવસાયગર્ભાલંકારદ્વયં નિરૂપ્યતે । વિષયવિષયિણોરન્યતરનિગરણેનાભેદપ્રતિપત્તિરધ્યવસાયઃ । સ દ્વિવિધઃ---વિષયિનિગરણેન વિષયનિગરણેન ચ ।
યત્રાન્યધર્મસંબન્ધાદન્યત્વેનોપતર્કિતમ્ ।
પ્રકૃતં હિ ભવેત્ પ્રાજ્ઞાસ્તામુત્પ્રેક્ષાં પ્રચક્ષતે

યત્રાપ્રકૃતગુણક્રિયાસંબન્ધાદપ્રકૃતત્વેન પ્રકૃતસ્ય સંભાવનમ્ ઉત્પ્રેક્ષા । સા દ્વિવિધા---વાચ્યા, પ્રતીયમાના ચ ।
સંભાવનાપ્રતિપાદકાનાં "નૂનં (ધ્રુવં) પ્રાયઽ; ઇત્યેવમાદીનાં પ્રયોગે વાચ્યા । અપ્રયોગે તુ પ્રતીયમાના । જાતિક્રિયાગુણદ્રવ્યાણાં
ચતુર્ણામધ્યવસાયવિષયત્વેન સા દ્વિવિધા ; પ્રત્યેકં ચતુર્વિધા । તેષાં ભાવાભાવરૂપતયા દ્વૈવિધ્યે ઽષ્ટવિધા । અધ્યવસાયસ્ય ગુણનિમિત્તત્વેન ક્રિયાનિમિત્તત્વેન ચ દ્વૈવિધ્યે પ્રત્યેકં ષોડશપ્રકારા । નિમિત્તસ્ય વાચ્યત્વગમ્યત્વાભ્યાં દ્વૈવિધ્યં વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયામેવ । પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયામિવાદ્યનુપાદાને નિમિત્તસ્ય ચાપ્રયોગે ઉત્પ્રેક્ષાયા નિરવલમ્બનત્વાત્ । તથા જાત્યાદીનાં સ્વરૂપેણ હેતુરૂપેણ ફલરૂપેણ ચાધ્યવસાયવિષયત્વે બહુવિધત્વમ્ । વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયામપિ હેતુફલયોરુત્પ્રેક્ષાવિષયત્વે નિમિત્તસ્યોપાદાનમેવ । તથા હિ---યથા સાધ્યે ઽનુપાત્તે સાધનત્વેન નિર્દેશો નાન્વયં પુષ્ણાતિ, તથા સાધને ઽનુપાત્તે સાધ્યત્વેન નિર્દેશો ઽપિ । તયોરન્યોન્યાપેક્ષિત્વાત્ । હેતૂત્પ્રેક્ષાયાં ફલં નિમિત્તમ્ । તસ્યાનુપાદાને કં પ્રતિ ફલત્વેન સંઘટતે । તથાહિ---
પ્રતાપરુદ્રનૃપતેરપારે કીર્ત્તિસાગરે ।
મગ્ના દુરીશદુષ્કીર્ત્તિસઙ્ગાદિવ જગન્ત્રયી

અત્રોત્પ્રેક્ષાનિમિત્તસ્ય મજ્જનસ્યાનુપાદાને સઙ્ગાદિતિ હેતૂત્પ્રેક્ષા ન શોભામાવહતિ । યથા વા---
જયશ્રીવાસપદ્મસ્ય વિકાસાયેવ ભાનુમાન્ ।
પ્રતિબિમ્બમિષાત્ ખડ્ગં પ્રવિશત્યન્ધ્રભૂભુજઃ

અત્રોત્પ્રેક્ષાનિમિત્તસ્ય ભાનુમત્પ્રવેશસ્યાનુપાદાને જયશ્રીવાસકમલવિકાસાયેવેતિ ફલોત્પ્રેક્ષણમસમીચીનમ્ । અતઃ સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયામેવ નિમિત્તસ્યોપાદાનાનુપાદાનાભ્યાં દ્વૈવિધ્યમ્ । અતશ્ચેત્થં વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયા ભેદગણના ।
ઉપાત્તગુણનિમિત્તજાતિભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા । 1 ।
ઉપાત્તગુણનિમિત્તજાત્યભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા । 2 ।
ઉપાત્તક્રિયાનિમિત્તિજાતિભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા । 3 ।
ઉપાત્તક્રિયાનિમિત્તજાત્યભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા । 4 ।
અનુપાત્તનિમિત્તિજાતિભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા । 5 ।
અનુપાત્તનિમિત્તિજાત્યભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા । 6 ।
ઉપાત્તગુણનિમિત્તજાતિભાવહેતૂત્પ્રેક્ષા । 7 ।
ઉપાત્તગુણનિમિત્તજાત્યભાવહેતૂત્પ્રેક્ષા । 8 ।
ઉપાત્તક્રિયાનિમિત્તજાતિભાવહેતૂત્પ્રેક્ષા । 9 ।
ઉપાત્તક્રિયાનિમિત્તજાત્યભાવહેતૂત્પ્રેક્ષા । 10 ।
ઉપાત્તગુણનિમિત્તજાતિભાવફલોત્પ્રેક્ષા । 11 ।
ઉપાત્તગુણનિમિત્તજાત્યભાવફલોત્પ્રેક્ષા । 12 ।
ઉપાત્તક્રિયાનિમિત્તજાત્યભાવફલોત્પ્રેક્ષા । 13 ।
એવં ચતુર્દશભેદા જાત્યુત્પ્રેક્ષા ।
અનેનૈવ ક્રમેણ ગુણક્રિયાદ્રવ્યોત્પ્રેક્ષાપિ પરિગણનીયા ।
એવં ચ વાચ્યોત્પ્રેક્ષાયાઃ ષટ્પઞ્ચાશદ્ ભેદાઃ ।
પ્રતીયમાનોત્પ્રેક્ષાયસ્ત્વષ્ટાચત્વારિંશદ્ ભેદાઃ ।
અત્ર સ્વરૂપોત્પ્રેક્ષાયામપિ નિમિત્તોપાદાનનિયમાત્ નિમિત્તસ્ય ગમ્યત્વે ગુણરૂપત્વેન ક્રિયારૂપત્વેન ચ ચારુત્વવિશેષાભાવાદેક એવ ભેદો ગણ્યતે ।
ગુણક્રિયયોરુત્પ્રેક્ષાવિષયત્વમુત્પ્રેક્ષાનિમિત્તત્વં
ચાભ્યુપગતમ્ ।
પ્રાચામલઙ્કારપ્રબન્ધેષુ ષણ્ણવતિભેદોત્પ્રેક્ષેતિ ગણનામાત્રમ્ ।
ચારુત્વાતિશયસ્તુ ષટ્પઞ્ચાશત્ એવ ભેદાનામ્ ।
તત્ર યથાસંભવમુદાહરણાનિ ।
ઉપાત્તગુણનિમિત્તજાતિભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
કીર્ત્તિઃ કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેઃ સિંહાસનાધ્યાસિનઃ
પ્રાચાં ભૂમિભુજાં યશઃ પિદધતી કોટીન્દુતુલ્યદ્યુતિઃ ।
રક્ષાદક્ષિણરાજલાભજનિતામન્દપ્રમોદોત્થિતા
ત્રૈલોક્યાટ્ટહસપ્રભેવ કકુભાં પ્રાન્તેષુ વિદ્યોતતે

અત્ર પ્રભાશબ્દો જાતિવચનઃ । ત્રૈલોક્યાટ્ટહસપ્રભાયાઃ કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધત્વાન્નોપમાશઙ્કાવકાશઃ ।
ઉપાત્તક્રિયાનિમિત્તજાતિભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
વીરસ્ય રુદ્રનૃપતેઃ પ્રિયવલ્લભસ્ય
રાજ્યાભિષેકસલિલૈઃ સરસીકૃતાયાઃ ।
સદ્યઃ સમુચ્છ્વસિતસાન્દ્રપરાગરેખાઃ
ક્ષોણ્યાઃ પ્રમોદપુલકાઙ્કુરમઞ્જરીવ

અત્ર પુલકાઙ્કુરમઞ્જરીવેત્યુત્પ્રેક્ષાયાં સરસીકરણં ક્રિયારૂપં નિમિત્તમ્ ।
અનુપાત્તનિમિત્તિજાતિભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય નખેન્દુકાન્તિઃ પ્રણામભાજાં પદયોર્નૃપાણામ્ ।
લલાટલગ્ના વિધિનિર્મિતાયા વર્ણાવલેર્વાચનદીપિકેવ

અત્ર દીપિકેવેતિ જાતિવચનાજ્જાતિરુત્પ્રેક્ષ્યતે ।
ઉપાત્તગુણનિમિત્તજાત્યભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય ગુણામૃતોર્મિધૌતા વિરાજન્ત્યમલીકૃતાઙ્ગાઃ ।
પ્રક્ષાલિતાત્યુદ્ધતભૂમિપાલાઃ ખડ્ગામ્બુભિઃ સ્વચ્છતરા ભવન્તિ

અનુપાત્તનિમિત્તજાત્યભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
દિશાં જેતુર્વિશ્વપ્રસૃતમહસો રુદ્રનૃપતેર્-
જયપ્રસ્થાનોદ્યત્કરિતુરગસંમર્દજનિતમ્ ।
રજઃ કૃત્વા ગ્રસ્તપ્રતિબલમસૂર્યામિવ દિવં
પ્રતાપાખ્યાન્ અન્યાન્ દિશિ દિશિ વિધત્તે દિનકરાન્

અત્રાસૂર્યામિતિ જાત્યભાવઃ । જાતિહેતૂત્પ્રેક્ષા યથા---
ઉદારરીત્યા ભુજયા પ્રતાપરુદ્રસ્ય વિશ્વૈકદુરન્ધરસ્ય ।
વિશ્વંભરા કોમલશય્યયેવ વિસ્મારિતા ગોત્રમહીધ્રવાસમ્

અત્ર શય્યેવેતિ જાતિહેતુત્વમ્ । જાત્યભાવહેતૂત્પ્રેક્ષા યથા---
ભૂમેરકલ્પવૃક્ષત્વાદિતિ ધાતા વિચિન્તયન્ ।
સૃષ્ટવાન્ કાકતીશાનં નિર્વ્યાજત્યાગવૈભવમ્

અત્રાકલ્પવૃક્ષત્વાદિતિ જાત્યભાવસ્ય હેતુત્વમ્ ।
જાતિફલોત્પ્રેક્ષા યથા---
નૂનં વિશ્વંભરાધારસ્તમ્ભીભવિતુમાયતૌ ।
વીરરુદ્રનરેન્દ્રસ્ય ભુજાવાજાનુલમ્બિનૌ

અત્ર સ્તમ્ભીભવિતુમિતિ જાતેઃ ફલત્વમ્ ।
જાત્યભાવફલોત્પ્રેક્ષા યથા---
પશૂનવધ્યાનાલોક્ય શત્રવઃ કાકતીશિતુઃ ।
પ્રાયેણામાનુષત્વાય તૃણવૃત્તિં સમાશ્રિતાઃ

અત્રામાનુષત્વાયેતિ જાત્યભાવસ્ય ફલત્વમ્ ।
ક્રિયાસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
શ્રીકાકતીયનૃપતેર્દ્વિષદઙ્ગનાનાં
શ્વાસોર્મિભિઃ સપદિ મર્મરિતાન્તરાલાઃ ।
તાસાં નિવાસવિષયે કૃતયાચનાનાં
પ્રત્યુત્તરાણિ દદતીવ મરૌ વનાન્તાઃ

ક્રિયાસ્વરૂપાભાવોત્પ્રેક્ષા યથા---
વિમુખે સતિ કાકતિક્ષિતીન્દ્રે વનસીમાપિ કઠોરકણ્ટકાગ્રા ।
ચિકુરેષુ વિકર્ષતિ પ્રતીશાન્ અદદાનેવ નિજાન્તરપ્રવેશમ્

અત્રાદદાનેતિ ક્રિયાસ્વરૂપાભાવઃ । ક્રિયાહેતૂત્પ્રેક્ષા યથા---
રાજ્ઞાં ગર્વાઙ્કુરોદ્ભેદાઃ પરિમ્લાના દિને દિને ।
કાકતીન્દ્રપ્રતાપાર્કતીવ્રોષ્માભિભવાદિવ

અત્રભિભવાદિવેતિ ક્રિયાહેતુત્વમ્ । (ક્રિયાહેત્વભાવોત્પ્રેક્ષા યથા---
કપોલફલકાવસ્યાઃ કથં ભૂત્વા તથાવિધૌ ।
અપશ્યન્તાવિવાન્યોન્યમીદૃશીં ક્ષામતાં ગતૌ

ક્રિયાફલોત્પ્રેક્ષા યથા---
દમ્ભોલિસંરમ્ભમહાજિગોપઃ પ્રસ્થાનભેરીનિનદો ઽન્ધ્રભર્તુઃ ।
લીનાનિવાન્વેષ્ટુમરાતિવર્ગાન્ વિગાહતે શૈલગુહાન્તરાણિ

ક્રિયાભાવફલોત્પ્રેક્ષા યથા---
સીમાદ્રિકુઞ્જેષુ વિહારભાજઃ સિદ્ધાઙ્ગના કલ્પિતચન્દ્રિકાર્ધાન્ ।
શ્રીવીરરુદ્રસ્ય યશોવિલાસાન્ ગાયન્ત્યસંસ્પ્રષ્ટુમિવાન્ધકારમ્

અત્રાસંસ્પ્રષ્ટુમિવેતિ ક્રિયાભાવસ્ય ફલત્વમ્ ।
ગુણસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
ચકાસ્તિ કાકતીન્દ્રસ્ય કૃપાલોકનવિભ્રમઃ ।
પ્રકૃતિષ્વપિ સર્વાસુ પ્રસાદ ઇવ મૂર્તિમાન્

ગુણાભાવસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય મહાભિષેકપયઃ કણૈઃ શીતલિતાખિલાઙ્ગા ।
પ્રશાન્તભારાર્તફણીન્દ્રગાઢશ્વાસાનિલોષ્મેવ વિભાતિ પૃથ્વી

અત્ર પ્રશાન્તોષ્મેતિ ગુણાભાવઃ । ગુણહેતૂત્પ્રેક્ષા યથા---
જયશ્રિયામાશ્રયતામુપેતઃ (તિ) શ્રીવીરરુદ્રસ્ય રણે કૃપાણઃ ।
જયશ્રિયં વૈરિમહીપતીનાં સમુત્સુકો હર્તુમસૂયયેવ

અત્રાસૂયયેવેતિ ગુણસ્ય હેતુત્વમ્ । ગુણાભાવહેતૂત્પ્રેક્ષા યથા---
જાતા વયં સંપ્રતિ વીરરુદ્રનરેન્દ્રગમ્ભીરિમગુલ્ફદન્ઘાઃ ।
ઇત્યપ્રમોદાદિવ જીવનેષુ માલિન્યમમ્ભોનિધયો ભજન્તિ

અત્રાપ્રમોદાદિવેતિ ગુણાભાવસ્ય હેતુત્વમ્ । ગુણફલોત્પ્રેક્ષા યથા---
આશિષાં વિષધૂમ્રાણાં નૈર્મલ્યાર્થમિવોત્સુકાઃ ।
ભુજઙ્ગ્યઃ કાકતીન્દ્રસ્ય ગુણાન્ ગાતું સુધામુચઃ

અત્ર નૈર્મલ્યાર્થમિતિ ગુણસ્ય ફલત્વમ્ । ગુણાભાવફલોત્પ્રેક્ષા યથા---
અરણ્યવાસાર્જિતબાન્ધવાસુ મૃગીષ્વવૈરાર્થમિવાશરણ્યાઃ ।
ત્રિલિઙ્ગદેશેશ્વરવૈરિનાર્યઃ પરાઙ્મુખા લોચનવિભ્રમેષુ

અત્રાવૈરાર્થમિતિ ગુણાભાવસ્ય ફલત્વમ્ । દ્રવ્યસ્વરૂપોત્પ્રેક્ષા યથા---
ન નિત્યમસ્મિન્ પરિપૂર્ણતેતિ ત્યક્ત્વા નભઃ ક્ષોણિતલાવતીર્ણઃ ।
આનન્દયન્નિન્દુરિવ સ્વધામ્ના વિભાતિ લોકે નવકાકતીન્દ્રઃ

દ્રવ્યસ્વરૂપાભાવોત્પ્રેક્ષા યથા---
અનન્યસાધારણદાનશૌણ્ડે સદ્યઃ કૃતાર્થીભવદર્થિસાર્થે ।
શ્રીકાકતીન્દ્રે ભુવિ રાજમાને દ્યૌઃ પારિજાતેન વિનાકૃતેવ

અત્ર દિવઃ પારિજાતાભાવ ઉત્પ્રેક્ષ્યતે । દ્રવ્યહેતૂત્પ્રેક્ષા યથા---
પ્રતાપરુદ્રદેવેન ક્ષ્માભૃત્પક્ષવિજૃમ્ભિતમ્ ।
સમુન્મૂલિતમામૂલાદપરેણેવ વજ્રિણા

દ્રવ્યહેત્વભાવોત્પ્રેક્ષા યથા---
કાકતીયપ્રતાપોષ્મવિલીનાઙ્ગેન મેરુણા ।
અસુવર્ણાચલેનેવ વિરિઞ્ચિર્વ્યાકુલીકૃતઃ

અત્રાસુવર્ણાચલેનેતિ હેત્વભાવઃ । દ્રવ્યફલોત્પ્રેક્ષા યથા---
દુગ્ઘાર્ણવશતાયેવ કૈલાસાચલકોટયે ।
નૂનં પ્રતાપરુદ્રેણ યશો દિક્ષુ પ્રસારિતમ્

અત્ર દુગ્ઘાર્ણવશતાયેતિ દ્રવ્યસ્ય ફલત્વમ્ ।
દ્રવ્યાભાવફલોત્પ્રેક્ષા યથા---
વીરરુદ્રનરેન્દ્રસ્ય જયપ્રસ્થાનસંભવમ્ ।
રજઃ પિહિતદિગ્ગોલં નિરાકાશમિવ સ્થિતમ્

અત્ર નિરાકાશમિત્યાકાશાભાવાય ઇત્યર્થઃ । એવં ભેદાન્તરં યથાસંભવમુદાહાર્યમ્ ।
ઇત્યૌપમ્યગર્ભાલંકારવિવેચનમ્ ।
[વિઇઇ.12-અતિશયૌક્ત્યલઙ્કારઃ]
અતિશયોક્ત્યલઙ્કારઃ ।
વિષયસ્યાનુપાદાનાદ્વિષય્યુપનિબધ્યતે ।
યત્ર સાતિશયોક્તિઃ સ્યાત્ કવિપ્રૌઢોક્તિજીવિતા

યત્ર કવિપ્રૌઢોક્ત્યા વિષયતિરોધાનેન વિષયી નિબધ્યતે સાતિશયોક્તિઃ । તસ્યાશ્ચાતુર્વિધ્યમ્---ભેદે ઽભેદઃ, અભેદે ભેદઃ, સંબન્ધે ઽસંબન્ધઃ, અસંબન્ધે સંબન્ધશ્ચેતિ । કાર્યકારણયોઃ પૌર્વાપર્યવિપર્યયરૂપા ત્વનધ્યવસાયમૂલત્વાદ્ વ્યતિરિક્તૈવ । કિં તુ પ્રૌઢોક્તિમૂલત્વાદતિશયોક્તિરિતિ કથ્યતે । તત્ર ભેદે ઽભેદો યથા---
સ્થાને કલ્પતરુર્જાતઃ કાકતીયકુલોદધેઃ ।
લક્ષ્મીપતિરસૌ ચિત્રં મર્ત્યલોકમહોત્સવઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રકલ્પવૃક્ષયોરભેદાધ્યવસાયઃ । અભેદે ભેદો યથા---
ઔન્નત્યં મહદન્યદેવ મહિતઃ કો ઽપ્યેષ ગમ્ભીરિમા
કાપ્યન્યા સરણિઃ પ્રતાપયશસોરન્યૈવ બાહ્વોઃ પ્રથા ।
સર્વં નૂતનમેવ રુદ્રનૃપતેર્જાને ન તન્નિર્મિતૌ
સામગ્રી ચતુરાનનેન કિયતી કીદૃક્ક્રમા કલ્પિતા

અત્રૌન્નત્યાદેર્વાસ્તવાભેદે ઽપિ ભેદઃ કલ્પિતઃ । તતઃ સ્વતઃ સિદ્ધકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધયોરૌન્નત્યયોર્ભેદે ઽપિ અભેદાધ્યવસાયઃ ।
સંબન્ધે ઽસંબન્ધો યથા---
શિલા ચિન્તારત્નં, તરુરમરશાખી, પશુરસૌ
વિયદ્ધેનુઃ, સર્વં જગદપિ તથા દોષવિધુરમ્ ।
ન સૃષ્ટિવૈધાત્રો તદિહ ચતુરશ્રીઃ કથમિયં
સ્પૃશેદ્દેવં રુદ્રં સકલગુણસામ્રાજ્યનિલયમ્

અત્ર વિધાતૃસૃષ્ટિસંબન્ધે ઽપ્યસંબન્ધ ઉક્તઃ । અતીતબ્રહ્મસૃષ્ટિનેશ્વરેણાત્રાભેદાધ્યવસાયઃ । અસંબન્ધે સંબન્ધો યથા---
બ્રહ્મન્ ! મેરુગિરૌ કૃતે ઽપિ કિમિદં નૈવંવિધાસ્તે મુદઃ
સ્વામિન્ ! સત્યમધિક્રિયાદ્ય ફલિતા યદ્વીરરુદ્રઃ કૃતઃ ।
મિથ્યા કિં નુ વિકત્થસે ત્રિજગતસ્ત્રાણાય મત્પ્રાર્થિતઃ
શંભુઃ ક્ષ્મામવતીર્ણવાનિતિ કથા જાતા હરિબ્રહ્મણોઃ

અત્ર હરિબ્રહ્મણોરેવંવિધગોષ્ટ્યસંબન્ધે ઽપિ સંબન્ધ ઉક્તઃ । શંભુના સહ કાકતીન્દ્રસ્યાભેદાધ્યવસાયઃ । કાર્યકારણયોઃ પૌર્વાપર્યવિપર્યયરૂપાતિશયોક્તિર્યથા---
માતઃ ! કથં કાકતિનાથદૃષ્ટેરગ્રેસરાઃ કામશરાઃ પતન્તિ ।
તદ્રૂપલાવણ્યજિતઃ સ્મરો ઽપિ નૂનં ગતઃ કિંકરતામમુષ્ય

અત્ર કાર્યભૂતસ્ય સ્મરશરપાતસ્ય કારણભૂતાત્ પ્રિયદૃષ્ટિપાતાત્ પૂર્વકાલત્વમુક્તમ્ ।
[વિઇઇ.13-સહોક્ત્યલઙ્કારઃ]
સહોક્ત્યલઙ્કારઃ ।
અથોક્તિસામ્યાલંકારનિરૂપણે ઽતિશયોક્તિહેતુકા
સહોક્તિર્નિરૂપ્યતે ।
સહાર્થેનાન્વયો યત્ર ભવેદતિશયોક્તિતઃ ।
કલ્પિતૌપમ્યપર્યન્તા સા સહોક્તિરિતીષ્યતે

યત્ર ભેદે ઽભેદરૂપયા કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિપર્યયરૂપયા વાતિશયોક્ત્યા એકસ્ય પ્રાધાન્યેનાન્વયે ઽપરસ્ય સહાર્થેન
સંબન્ધે ઉપમાનોપમેયભાવઃ કલ્પ્યતે તત્ર સહોક્તિઃ । પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકવિષયત્વાદુપમાનોપમેયભાવસ્ય સહાર્થસંબન્ધેન દ્વયોરપિ પ્રકૃતત્વાન્ન તદાત્મતા ।
કાર્યકારણપૌર્વાપર્યવિપર્યયરૂપાતિશયોક્તિમૂલા સહોક્તિર્યથા-
અન્ધ્રક્ષમાભૃત્સુભટાસિધારા રણેષુ નીલોત્પલપત્રભાસઃ ।
પતન્તિ કણ્ઠેષ્વરિભૂપતીનાં સાકં સુરસ્ત્રીજનમુક્તમાલ્યૈઃ

અત્ર કૃપાણપતનોત્તરકાલભાવિનો દિવ્યમાલ્યપતનસ્ય સહકાલત્વમુક્તમિતિ પૌર્વાપર્યવિપર્યયઃ । ભેદે ઽભેદરૂપાતિશયોક્તિઃ શ્લેષગર્ભાભેદાધ્યવસાયરૂપા ચારુત્વાતિશયહેતુઃ । તન્મૂલા યથા---
દિને દિને રુદ્રનરાધિપસ્ય પ્રતાપલક્ષ્મીરુદયં પ્રયાતિ ।
પ્રકાશિતાશેષદિગન્તરાલા વિવસ્વતા સાર્ધમનિન્દ્યભાસા

અત્રોદયં પ્રયાતીતિ શ્લેષેણોદયપર્વતાભ્યુદયયોરભેદાધ્યવસાયઃ ।
[વિઇઇ.14-વિનોક્ત્યલઙ્કારઃ]
વિનોક્ત્યલઙ્કારઃ ।
અથ સહોક્તિપ્રતિપક્ષરૂપા વિનોક્તિર્નિરૂપ્યતે ।
વિના સંબન્ધિ યત્કિંચિદ્યત્રાન્યસ્ય પરાભવેત્ ।
અરમ્યતા રમ્યતા વા સા વિનોક્તિરિતિ સ્મૃતા

યત્ર કસ્યચિદસંનિધાનાદ્વસ્તુ રમ્યમરમ્યં વા ભવેત્ સા વિનોક્તિઃ । સા દ્વિવિધા---અરમ્યતા, રમ્યતા ચેતિ । અરમ્યતા યથા---
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય ગુણવર્ણનયા વિના ।
કીદૃશી કાવ્યરચના સંશૃણુધ્વં કવીશ્વરાઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રગુણવર્ણનેન વિના કાવ્યશ્રિયો ઽશોભનત્વમુક્તમ્ । અનેન કાવ્યશોભામિચ્છદ્ભિઃ કવિભિઃ પ્રતાપરુદ્રગુણા વર્ણયિતવ્યા ઇતિ વિધિરેવ પ્રકાશ્યતે । રમ્યતા યથા---
કલાપૂર્ણે નિત્યં જયતિ જગતીન્દૌ ત્રિજગતો
વપુષ્મત્યાનન્દે વિમલવિભવે રુદ્રનૃપતૌ ।
વિના લક્ષ્મ પ્રાપ્ય પ્રતિદિવસપૂર્ણાં નિજતનું
પ્રકાશઃ સ્યાદિન્દુર્યદિ દિવિ ભવેત્ સો ઽપિ સુભગઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રે ચન્દ્રમસઃ કલઙ્કેન વિના શોભનત્વમુક્તમ્ । સકલગુણશાલિનઃ પ્રતિપક્ષસ્ય પુરસ્તાત્ તાદૃશગુણવત્તયૈવ રમ્યતા, નાન્યથેતિ ।
[વિઇઇ.15-સમાસોક્ત્યલઙ્કારઃ]
સમાસોક્ત્યલઙ્કારઃ ।
વિશેષણાનાં
તૌલ્યેન યત્ર પ્રસ્તુતવર્તિનામ્ ।
અપ્રસ્તુતસ્ય ગમ્યત્વં સા સમાસોક્તિરિષ્યતે

યત્ર પ્રકૃતવિશેષણસામ્યાદપ્રસ્તુતં ગમ્યતે સા સમાસોક્તિઃ । તત્ ત્રિવિધમ્---શ્લિષ્ટવિશેષણસામ્યં, સાધારણમ્, ઔપમ્યગર્ભં ચેતિ ।
શ્લિષ્ટવિશેષણસામ્યં યથા---
સદ્યો વિશ્લથમેખલાં પુલકિતામૃજ્વીં તનું બિભ્રતી
રાગાદન્ધ્રપતેઃ કૃપાણલતિકા ગૃહ્ણાતિ કણ્ઠેષ્વરીન્ ।
તદ્યોગાદનુરક્તભાવવિવશાઃ સંમીલિતાક્ષાશ્ચિરં
શૂન્યાન્તઃ કરણા ભજન્તિ ખલુ તે ભાવસ્થિતિં કામપિ

અત્ર વિશ્લથમેખલા પુલકિતામિતિ શ્લિષ્ટવિશેષણમહિમ્ના કૃપાણલતિકાયા નાયિકાત્વપ્રતીતિઃ । અનુરક્તભાવવિવશા ઇત્યાદિવિશેષણદ્વારા રિપૂણાં નાયકત્વપ્રતીતિઃ । સાધારણવિશેષણેન યથા---
વીતવ્રીડમપાસ્તમાનમુદયદ્વૈસ્વર્યમાવિર્ભવત્-
સ્વેદં નિર્ભરગાત્રવેપથુ મિલન્મૂર્ચ્છં ગલદ્બાષ્પકમ્ ।
સંજાતપ્રલયં ચ કાકતિમમીનાથ ! સ્મરોદ્વેજિતા
ભૂપાઃ શૈલગુહાસુ યાન્તિ વિજનં ભીત્યા સમાલિઙ્ગિતાઃ

અત્ર શૃઙ્ગારભયાનકસાધારણવિશેષબલાદ્ ભીત્યા સમાલિઙ્ગિતા ઇતિ નૃપાણાં નાયકત્વપ્રતીતિઃ । ઔપમ્યગર્ભવિશેષણેન યથા---
ભૃતાત્મા ગુણરત્નૌઘૈઃ પૂર્ણઃ સૌજન્યવારિણા ।
પ્રતાપરુદ્રનૃપતિર્ધત્તે વિશ્વંભરાશ્રિયમ્

અત્ર સમાસોક્તૌ સર્વત્ર વ્યવહારસમારોપ એવ જીવિતમ્ । સ ચતુર્વિધઃ । લૌકિકે વસ્તુનિ લૌકિકવ્યવહારસમારોપઃ, શાસ્ત્રીયવસ્તુવ્યવહારસમારોપશ્ચેતિ દ્વિવિધઃ ; તથા શાસ્ત્રીયવસ્તુનિ શાસ્ત્રીયવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ, લૌકિકવસ્તુવ્યવહારસમારોપશ્ચેતિ । એવં ચતુર્વિધઃ । યથાક્રમમુદાહરણાનિ ।
સપ્તાઙ્ગસ્ફુરદુદ્દામદાનલક્ષ્મીવિરાજિતઃ ।
પ્રતાપરુદ્રો ભદ્રાત્મા તનુતે સાર્વભૌમતામ્

અત્ર લૌકિકે પ્રકૃતવસ્તુનિ લૌકિકસ્ય સાર્વભૌમનામધેયસ્ય દિગ્ગજસ્ય વ્યવહારપ્રતીતિઃ । તથા---
ગુરુપ્રમાણેન નિજેન સદ્યસ્તિરસ્કૃતોદ્યત્પ્રતિપક્ષહેતૌ ।
પ્રતાપરુદ્રસ્ય સમિત્યુદગ્રે ખડ્ગે મહત્ખણ્ડનપણ્ડિતત્વમ્

અત્ર લૌકિકે ખડ્ગે તર્કશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
તથા---
અપૂર્વાર્થશ્લાઘાગુરુભણિતસારસ્યપદવી
શ્રુતિગ્રાહ્યં તત્ત્વં કિમપિ કલયન્તી પ્રતિપદમ્ ।
પ્રબન્ધશ્રીર્વીરક્ષિતિભુજિ કવીનાં વિજયતે
બુધશ્રેણી યસ્યાં નિપુણમધિકર્તું પ્રભવતિ

અત્રાલંકારશાસ્ત્રીયે વસ્તુનિ તન્ત્રશાસ્ત્રપ્રસિદ્ધવલસ્તુવ્યવહારસમારોપઃ ।
તથા---
સાલંકારા
લસદ્વર્ણા સગુણા રસનિર્ભરા ।
ભાવાનુબન્ધિની ભાતિ ભારતી કાકતીશ્વરે

અત્રાલંકારશાસ્ત્રીયે વસ્તુનિ ભારત્યાખ્યે લૌકિકનાયિકાવ્યવહારસમારોપઃ । સમાસોક્તૌ વિશેષણવિશેષ્યયોર્દ્વયોરુપાદાનાભાવાચ્છ્લેષાદ્વિશેષઃ ।
[વિઇઇ.16-વક્રોક્ત્યલઙ્કારઃ]
વક્રોક્ત્યલઙ્કારઃ ।
અન્યેષામપ્યલંકારાણામુક્તિસામ્યે ઽપિ શ્લેષગર્ભત્વવિશેષાત્ વક્રોક્તિરુચ્યતે---
અન્યથોક્તસ્ય વાક્યસ્ય કાક્વા શ્લેષેણ વા ભવેત્ ।
અન્યથા યોજનં યત્ર સા વક્રોક્તિર્નિગદ્યતે

યત્ર કયાચિદ્વિવક્ષયા પ્રયુક્તસ્ય વાક્યસ્ય અન્યથા વિવક્ષયા યોજના ક્રિયતે સા વક્રોક્તિઃ । ઉક્તિવક્રત્વે કથંચિત્ સંભવત્યપ્યેવંવિધલક્ષણાભાવાત્ સર્વાલંકારેભ્યો ભિદ્યતે । કાક્વા યથા---
બહુવઌળહો ખુ રાઆ સહિ તસ્સ સિરિંમિ ણિભ્ભરાસત્તી ।
ણૂણા સિરિએ વિ તુમં અપ્પાણં કિં ણુ ળહુવસિ

(।બહુવલ્લભઃ ખલુ રાજા સખિ તસ્ય શ્રિયાં નિર્ભરાસક્તિઃ ।
ન્યૂના શ્રિયો ઽપિ ત્વમાત્માનં કિં નુ લઘયસિ ॥)
અત્ર ત્વમપિ શ્રિયો ન્યૂનગુણા ન ભવતિ । અતસ્ત્વય્યપિ નૃપતિરાસક્ત એવ, કિમિત્યાત્માનં લઘૂકરોષીતિ કાક્વા
પ્રતીયતે । શ્લેષેણ યથા---
કસ્તે સુન્દરિ વર્તતે હૃદિ સદા ? કિમિન્દુર્ન હિ
ક્ષોણીભૃત્તિલકઃ; સુમેરુરયિ કિં ? નો રુદ્રદેવો વિભુઃ ।
ઈશઃ કિં સખિ ! સત્યમાત્થ સુભગે ! ત્વં ગોત્રસારોદ્ભવે-
ત્યાલ્યાં ખલ્વપહાસવાચિ વિરહં કિંચિદ્વધૂર્વ્યસ્મરત્

[વિઇઇ.17-સ્વભાવોક્તિઃ]
અથ સ્વભાવોક્તિઃ ।
સ્વભાવોક્તિરસૌ ચારુ યથાવદ્વસ્તુવર્ણનમ્

યત્ર ચારુતયા વસ્તુનો યથાવદ્વર્ણનં નિબધ્યતે સા સ્વભાવોક્તિઃ ।
યથા---
મદશ્ચ્યુતા નર્તિતકર્ણતાલમુદ્ધૂતમૂર્ધ્ના ત્રિપદસ્થિતેન ।
લોલાગ્રહસ્તેન ગજેન જાતો નિત્યોત્સવઃ કાકતિવીરરુદ્રઃ

[વિઇઇ.18-વ્યાજોક્ત્યલઙ્કારઃ]
વ્યાજોક્ત્યલઙ્કારઃ ।
અથોક્તિસામ્યાદ્ વ્યાજોક્તિરુચ્યતે ।
વ્યાજોક્તિઃ સા સમુદ્ભૂતં વસ્તુ યત્ર નિગૂહ્યતે

યત્ર પ્રકાશં વસ્તુ સામ્યગર્ભત્વેન નિગૂહનાર્હત્વાત્ કેનચિત્ વ્યાજેન પ્રચ્છાદ્યતે સા વ્યાજોક્તિઃ । યથા---
ક્ષોણીપાણિગ્રહણસમયે સંમદાદ્રોમહર્ષે
સર્વાઙ્ગીણે નૃપતિતિલકઃ કાકતીયાન્વયેન્દુઃ ।
ધીરોદાત્તઃ શિશિરસલિલૈઃ કિં નુ રાજ્યાભિષેકઃ
કર્તવ્યઃ સ્યાદિતિ મૃદુ હસન્ વીક્ષતે મન્ત્રિવૃદ્ધાન્

અત્ર ક્ષોણીપાણિગ્રહણજનિતં રોમહર્ષણં ધીરોદાત્તતયા પ્રતાપરુદ્રદેવેન મહાભિષેકસલિલશૈત્યવ્યાજેન પ્રચ્છાદયતા મન્ત્રિણો વીક્ષ્યન્તે ।
[વિઇઇ.19-મીલનાલઙ્કારઃ]
મીલનાલઙ્કારઃ ।
વ્યાજોક્ત્યુત્તરં કિંચિત્સામ્યાન્મીલનમુચ્યતે ।
મીલનં વસ્તુના યત્ર વસ્ત્વન્તરનિગૂહનમ્

યત્ર વસ્તુના વસ્ત્વન્તરં પ્રચ્છાદિતં ભવતિ સ મીલનાલંકારઃ । સ દ્વિવિધઃ---સહજેનાગન્તુકતિરોધાનમ્, આગન્તુકેન સહજતિરોધાનં ચેતિ । યથાક્રમમુદાહરણે---
ઉગ્રૈઃ કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેર્દેર્દણ્ડવિસ્ફૂર્જિતૈર્-
યુદ્ધપ્રાઙ્ગણવર્જિતેષુ પતિષુ ક્વાપિ પ્રલીનાત્મસુ ।
વિષ્વક્તીવ્રતરસ્મરજ્વરજુષામઙ્ગે દ્વિષદ્યોષિતાં
સંક્રાન્તો ઽપિ ન લક્ષ્યતે પથિ મહાનૂષ્મા ચિરં મારવઃ

અત્ર સહજેન રિપુકામિનીગતેન સ્મરાનલોષ્મણા માર્ગવશાદાગન્તુકો મરૂષ્મા તિરોધીયતે । તથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય ભુજપ્રભાવાદન્તર્ભયાદ્ ભૂમિભુજામજસ્રમ્ ।
સ્વેદાશ્રુકમ્પાદ્યુદયે ઽપ્યનઙ્ગગોષ્ઠ્યાં સ્ત્રિયઃ પ્રેમ્ણિ ન વિશ્વસન્તિ

અત્ર ભયજનિતેન કમ્પાદિનાઽગન્તુકેન સહજસ્ય પ્રેમજનિતસ્ય કમ્પાદેસ્તિરોધાનમ્ ।
[વિઇઇ.20-સામાન્યાલઙ્કારઃ]
સામાન્યાલઙ્કારઃ ।
સામાન્યં ગુણસામ્યેન યત્ર વસ્ત્વન્તરૈકતા

યત્ર એવસ્ય વસ્તુનો ગુણસામ્યેન વત્સ્વન્તરૈકાત્મ્યં ભવતિ, સ સામાન્યાલંકારઃ । યથા--
કૈલાસદુગ્ધાર્ણવયાનહંસેષ્વલક્ષિતેષ્વન્ધ્રનરેન્દ્રકીર્ત્તૌ ।
ત્રયઃ પુમાંસઃ પ્રથમે સ્મયન્તે સ્વસેવકાન્ સંભ્રમતો વિલોક્ય

અત્ર પ્રતાપરુદ્રકીર્ત્ત્યાં જગત્સુ વિજૃમ્ભિતાયાં કૈલાસપ્રભૃતીનાં વિમલવસ્તૂનાં તદૈકાત્મ્યમ્ ।
[વિઇઇ.21-તદ્ગુણાલઙ્કારઃ]
તદ્ગુણાલઙ્કારઃ ।
ઇતરગુણસંનિધાનાતિશયસામ્યાત્ તદ્ગુણ ઉચ્યતે ।
તદ્ગુણઃ સ્વગુણત્યાગાદન્યોત્કૃષ્ટગુણાહૃતિઃ

યત્ર ન્યૂનં
સ્વગુણં વિહાય સંનિહિતવસ્તુનઃ સકાશાદુત્કૃષ્ટગુણઃ સ્વીક્રિયતે સ તદ્ગુણાલઙ્કારઃ । યથા---
પ્રતાપરુદ્રદેવાઙ્ઘ્રિનખજ્યોત્સ્નાવિજૃમ્ભિતૈઃ ।
નમન્નૃપતિમાણિક્યમૌલયઃ શુચયઃ કૃતાઃ

અત્ર પ્રણમતાં ભૂપતીનાં પદ્મરાગમુકુટાઃ સ્વાં શોણપ્રભાં મુક્ત્વા કાકતિવીરરુદ્રપદનખજ્યોત્સ્નાગતં ધવલિમાનમુદ્વહન્તિ સ્મ ।
[વિઇઇ.22-અતદ્ગુણાલઙ્કારઃ]
અતદ્ગુણાલઙ્કારઃ ।
તત્પ્રાતિપક્ષ્યાદતદ્ગુણો નિરૂપ્યતે ।
સતિ હેતાવન્યગુણાસ્વીકારઃ સ્યાદતદ્ગુણઃ

યત્ર સંનિધાનરૂપે હેતૌ સત્યપ્યન્યગુણસ્વીકારો નાસ્તિ અસાવતદ્ગુણાલંકારઃ । યથા---
ઈશાનં સમયા જગત્યટતિ તલ્લીલાટ્ટહાસોજ્જ્વલે
દૈત્યારિં પરિતસ્તદઙ્ગવિલસન્નીલદ્યુતિદ્યોતિતે ।
બ્રહ્માણં નિકષા ચ તત્તનુમિલત્સ્વર્ણપ્રભાભાસ્વરે
પુષ્ણન્ રુદ્રનરેન્દ્રકીર્ત્તિવિભવઃ સ્વામેવ શુભ્રાં છવિમ્

અત્ર હરિહરવિરિઞ્ચીનાં સમીપવર્તિષુ જગત્સુ તત્તન્નાનાપ્રભાસમગ્રેષ્વપિ નિરન્તરં વિહરમાણસ્ય પ્રતાપરુદ્રયશસો નિરઙ્કુશઃ સ્વકીય એવ ધવલિમ્ વિજૃમ્ભતે ।
[વિઇઇ.23-વિરોધાલઙ્કારઃ]
વિરોધાલઙ્કારઃ ।
અતદ્ગુણે કિંચિત્પ્રક્રાન્તત્વાદ્ વિરોધસ્ય વિરોધાલંકારો નિરૂપ્યતે ।
આભાસત્વે વિરોધસ્ય વિરોધાલંકૃતિર્મતા

યત્ર પ્રથમમાભાસતયા પ્રતીતો વિરોધઃ પર્યવસાને પરિહ્રિયતે સ વિરોધાલંકારઃ । તત્ર જાતેર્જાત્યાદિના સહ વિરોધે ચત્વારો ભેદાઃ । ક્રિયાયાઃ ક્રિયાગુણદ્રવ્યૈઃ સહ વિરોધે ત્રયો ભેદાઃ । ગુણસ્ય ગુણદ્રવ્યાભ્યાં વિરોધે દ્વૌ ભેદૌ । દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યેણ સહ વિરોધે એકો ભેદઃ । એવં દશ વિરોધે ભેદાઃ । જાતેર્જાત્યા ક્રિયયા ચ વિરોધો યથા---
પદ્માકરો ઽપિ વિલસતિ નિતરામજડાશયો ઽયમુર્વીશઃ ।
વિમલતરવારિધારાપ્યાસીદ્વૈરિક્ષિતીશતાપકરી

અત્ર પૂર્વાર્ધે જાત્યોર્વિરોધઃ, કમલાકરો ઽપ્યજડાશય ઇતિ વિરોધાત્ । ઉત્તરાર્ધે જાતિક્રિયયોર્વિરોધઃ, વિમલતરવારિધારાયાઃ સંતાપકરણવિરોધાત્ । અત્ર શ્લેષમૂલો વિરોધઃ ।
જાતેર્ગુણદ્રવ્યાભ્યાં વિરોધો યથા---
અમદઃ સાર્વભૌમો ઽપિ ભાસ્વાનપિ કલાનિધિઃ ।
વીરરુદ્રનરેન્દ્રો ઽયમદ્ભુતાનાં વિહારભૂઃ

અત્ર સાર્વભૌમો ઽપ્યમદ ઇતિ જાતિગુણયોર્વિરોધઃ । ભાસ્વાનપિ કલાનિધિરિતિ જાતિદ્રવ્યયોર્વિરોધઃ । કલાનિધેરેકત્વાત્ દ્રવ્યત્વમ્ । અત્રાપિ શ્લેષમૂલતા । ક્રિયાયાઃ ક્રિયયા વિરોધો યથા---
ધર્મદ્વિષામર્થમુષાં ચ ભઙ્ગમુત્પાદયન્ કાકતિવીરરુદ્રઃ ।
ત્રિવર્ગસાધારણગોચરો ઽપિ કરોતિ કામદ્વિષિ ભાવમાર્દ્રમ્

અત્ર ત્રિવર્ગસાધારણવૃત્તેર્ધર્માર્થવિરોધિષુ ભઙ્ગકરણં કામારૌ સ્નેહકરણં ચ વિરુદ્ધમ્ । ક્રિયાયા ગુણદ્રવ્યાભ્યાં વિરોધો યથા---
એષ જિષ્ણુવિહારો ઽપિ ગોત્રવાત્સલ્યલાલસઃ ।
કરોતિ કમલોલ્લાસં રાજાપ્યન્ધ્રનરેશ્વરઃ

અત્ર જિષ્ણુવિહારસ્ય ગોત્રવાત્સલ્યમિતિ ક્રિયાગુણયોર્વિરોધઃ । કમલોલ્લાસં કુર્વન્નપિ રાજેતિ ક્રિયાદ્રવ્યયોર્વિરોધઃ । અત્રાપિ શ્લેષમૂલતૈવ । ગુણસ્ય ગુણેન વિરોધો યથા---
રજ્જંતો ભુવણમિઅં રાએત્તિ જએ સલાહણિજ્જો સિ ।
રુદ્દણરિંદ ! કહં સા રત્તા વિ અ પંડુરા જાઆ

(રઞ્જયન્ ભુવનમિદં રાજેતિ યથા શ્લાઘનીયો ઽસિ ।
રુદ્રનરેન્દ્ર ! કથં સા રક્તાપિ ચ પુણ્ડુરા જાતા ॥)
અત્ર રક્તત્વપાણ્ડુરત્વયોર્વિહોધઃ । ગુણસ્ય દ્રવ્યેણ વિરોધો યથા---
જ્વલત્પ્રતાપરૌદ્રો ઽપિ કાકતીયનરેશ્વરઃ ।
ભૂત્વા જૈવાતૃકો ભાતિ શશ્વદ્વિશ્વપ્રિયંકરઃ

અત્ર પ્રતાપરૌદ્રો ઽપિ જૈવાતૃક ઇતિ ગુણદ્રવ્યયોર્વિરોધઃ ।
દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યેણ વિરોધો યથા---
વિભાતિ કાકતીન્દ્રો ઽયં રુદ્રો ઽપિ ચતુરાનનઃ ।
તથા ચ જિષ્ણુરિત્યેષ કથ્યતે પુરુષોત્તમઃ

એવં દશ ભેદા દર્શિતાઃ । અયમશ્લેષેણાપિ ભવતિ । યથા---
સ્વભાવશિશિરા દૃષ્ટિરપિ કાકતિભૂભુજઃ ।
સર્વાઙ્ગતાપિની જાતા પ્રતિપક્ષમહીભૃતામ્

અત્ર સ્વભાવશિશિરાપિ તાપિનીતિ વિરોધઃ ।
[વિઇઇ.24-વિશેષાલઙ્કારઃ]
વિશેષાલઙ્કારઃ ।
અથ વિરોધગર્ભાલંકારા નિરૂપ્યન્તે ।
આધારરહિતાધેયમેકં ચાનેકગોચરમ્ ।
અશક્યવસ્તુકરણં વિશેષાલંકૃતિસ્ત્રિધા

યત્રાધારમન્તરેણાધેયો નિબધ્યતે સ એકો વિશેષઃ । એકસ્યાનેકગોચરત્વે દ્વિતીયો વિશેષઃ । પ્રકૃતાદશક્યવસ્ત્વન્તરકરણે તૃતીયઃ । યથાક્રમમુદાહરણાનિ--
નલનહુષદિલીપધર્મપુત્રપ્રભૃતિનરેશ્વરસંશ્રિતા યશઃ શ્રીઃ ।
અનુદિનમધુનાભ્યુપેત્ય મૈત્રીં વિલસતિ કાકતિવીરરુદ્રકીર્ત્ત્યા

અત્ર પ્રાચાં ભૂપતીનામાધારભૂતાનાં તિરોધાને ઽપ્યાશ્રિતાયાઃ કીર્ત્તેરવસ્થાનમ્ । યથા ચ---
પશ્યન્તો ભયવિહ્વલાઃ પ્રતિનૃપાઃ પશ્ચાત્ પુરઃ પાર્શ્વયોર્
રપ્યન્તર્બહિરન્ધ્રપાર્થિવપતિં પ્રોત્ક્ષિપ્તકૌક્ષેયકમ્ ।
નિઃ સીનોત્બણધાવનવ્યતિકરપ્રભ્રષ્ટદોરાયુધાઃ
શૈલાચ્છેલમટન્તિ કમ્પવિલસદ્ગામ્ભીર્યશૌર્યશ્રિયઃ

અત્ર ભયભ્રાન્તાનાં શત્રુનૃપતીનાં પ્રતાપરુદ્રનૃપતિરેકો ઽપ્યનેકત્ર પ્રતીયતે । તથા ચ---
અપારકરુણાનિધેઃ સદસિ વીરરુદ્રપ્રભોઃ
પ્રસાદમધુરક્રમા લગતિ યત્ર દૃષ્ટિર્જને ।
અતીન્દ્રમતિકિંનરાધિપમશેષલોકોન્નતં
ન કિં મિમધિતિષ્ઠતિ ત્રિભુવને સ સર્વાધિકઃ

અપ્ર સાધારણો જનઃ પ્રતાપરુદ્રદૃષ્ટિપ્રસાદપાત્રીકૃતઃ કિં કિં ન લભત ઇત્યશક્યવસ્ત્વન્તરકરણમ્ ।
[વિઇઇ.25-અધિકાલઙ્કારઃ]
અધિકાલઙ્કારઃ ।
આધારાધેયવૈચિત્ર્યાદધિકાલંકારો નિરૂપ્યતે ।
આધારાધેયયોરાનુરૂપ્યાભાવો ઽધિકો મતઃ

યત્રાશ્રયાશ્રયિણોરાનુરૂપ્યં નાસ્તિ સો ઽધિકાલંકારઃ । સ દ્વિવિધઃ, આશ્રયસ્યાલ્પત્વમહત્ત્વાભ્યામ્ ।
સ્તોકે બ્રહ્માણ્ડરન્ધ્રે વિપુલતરતયા સ્વૈરસંચારહેલા-
સંકોચાદેકરાશીભવદતનુરુચૌ કાકતીન્દ્રસ્ય કીર્ત્તૌ ।
એતૈઃ પ્રાલેયપૃથ્વીધરરજતગિરિસ્વર્ણદીશીતભાનુ-
ક્ષીરમ્ભોરાશિમુખ્યૈઃ પ્રકટિતમધુના તદ્ધનીભાવરૂપમ્

અત્રાશ્રયસ્ય રોદઃ કુહરસ્યાલ્પત્વમાશ્રિતસ્ય પ્રતાપરુદ્રયશસો વૈપુલ્યમ્ । દ્વિતીયો યથા---
ક્વાપિ ક્વાપિ કલિઙ્ગમાલવમહારાષ્ટ્રાઙ્ગવઙ્ગાદયો
ભૂપાસ્તાદૃશસૈન્યવૈભવસમાક્રાન્તાખિલાશાન્તરાઃ ।
લીનાઃ કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેર્વ્યૂહપ્રપઞ્ચશ્રિયા
નિઃ સીમે બલવારિધૌ વિદધતે પૂર્તિં ન કોણે ઽપ્યહો

અત્રાશ્રયસ્ય પ્રતાપરુદ્રસૈન્યામ્બુધેર્વૈપુલ્યમ્ । આશ્રિતાનામઙ્ગવઙ્ગકલિઙ્ગપ્રભૃતિરાજકાનીકિનીનામલ્પત્વમ્ ।
અથ વિભાવના વિશેષોક્તિશ્ચ ।
કારણેન વિના કાર્યસ્યોત્પત્તિઃ સ્યાદ્વિભાવના ।
તત્સામગ્રયામનુત્પત્તિર્વિશેષોક્તિર્નિગદ્યતે

યત્ર પ્રસિદ્ધકારણપરિત્યાગેન કાર્યસ્યોત્પત્તિર્નિગદ્યતે સા વિભાવના । યત્ર સાકલ્યે સત્યપિ કાર્યસ્યાનુત્પત્તિઃ સા વિશેષોક્તિઃ ।
યથા---
પ્રતાપરુદ્રેણ પરાજિતાનાં પ્રત્યર્થિનાં વિન્ધ્યગુહાગતાનામ્ ।
તમાંસ્યરાત્રીણિ સમુદ્ભવન્તિ તેજાંસિ ધસ્રેષ્વપિ નોદ્ભવન્તિ

અત્ર તમઃ
પ્રાદુર્ભાવસ્ય પ્રસિદ્ધકારણં રાત્રિઃ । તયા વિનાપિ તસ્યોત્પત્તિર્નિબદ્ધા । અપ્રસિદ્ધં કારણં શોકાદ્યસ્ત્યેવ । તથા અહસ્સુ રવિકિરણેષુ સત્સ્વપિ તેજસો ઽનુત્પત્તિરિતિ અત્ર નિષ્પ્રતાપત્વાદિ નિમિત્તમસ્ત્યેવ ।
[વિઇઇ.26-અસંગત્યલઙ્કારઃ]
અસંગત્યલઙ્કારઃ ।
કાર્યકારણવિરોધપ્રસ્તાવાદ્ અસંગતિરુચ્યતે ।
કાર્યકારણયોર્ભિન્નદેશત્વે સત્યસંગતિઃ

યત્રૈકદેશવર્તિનોરપિ કાર્યકારણયોર્ભિન્નદેશસ્થિતિર્નિબધ્યતે ઽસાવસંગત્યલંકારઃ । યથા---
બિભ્રત્યુર્વીધુરાં ગુર્વી વીરરુદ્રનરેશ્વરે ।
ભવન્ત્યતિતરાં શશ્વન્નમ્રાઃ સામન્તમૌલયઃ

અત્ર રાજ્ઞિ ભૂભારઃ શત્રુષુ નમનમિતિ ।
[વિઇઇ.27-વિચિત્રાલઙ્કારઃ]
વિચિત્રાલઙ્કારઃ ।
વિરોધપ્રસ્તાવાદ્વિચિત્રં નિરૂપ્યતે ।
વિચિત્રં સ્વવિરુદ્ધસ્ય ફલપ્રાપ્ત્યર્થમુદ્યમઃ

યત્ર સ્વવિરુદ્ધફલપ્રાપ્ત્યર્થમુદ્યોગઃ ક્રિયતે સ વિચિત્રાલંકારઃ ।
યથા---
પ્રતાપરુદ્રનૃપતેરગ્રે દૂરાન્નરેશ્વરાઃ ।
અવરોહન્તિ હસ્તિભ્યસ્તાનારોઢુમનર્ગલમ્

અત્રારોઢુમવરોહન્તીતિ વિપરીતફલપ્રાપ્ત્યર્થં પ્રયત્નઃ ।
અન્યોન્યાલંકારઃ ।
અથાન્યોન્યં નિરૂપ્યતે ।
અસ્યાપિ વિરોધમૂલતા ।
તદન્યોન્યં મિથો યત્રોત્પાદ્યોત્પાદકતા ભવેત્

યત્ર પરસ્પરં ક્રિયાદ્વારકમુત્પાદ્યોત્પાદકત્વં તદન્યોન્યાલંકારઃ ।
યથા---
આરોહતા રુદ્રનરેશ્વરેણ વિરાજતે કાકતિરાજપીઠમ્ ।
આરુહ્ય તેનોજ્જ્વલરત્નભાજા રાજાપિ લક્ષ્મીમધિકાં બિભર્તિ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રભદ્રાસનયોરન્યોન્યાલંકાર્યત્વમ્ ।
વિષમાલંકારઃ ।
અથ વિરોધમૂલો વિષમાલંકારઃ કથ્યતે ।
વિરુદ્ધકાર્યસ્યોત્પત્તિર્યત્રાનર્થસ્ય વા ભવેત્ ।
વિરૂપઘટના ચાસૌ વિષમાલંકૃતિસ્ત્રિધા

યત્ર કારણાદ્વિરુદ્ધકાર્યસ્યોત્પત્તિસ્તદેકં વિષમમ્ । અકાર્યભૂતસ્યાનર્થસ્યોત્પત્તિર્દ્વિતીયમ્ । વિરૂપયોર્વસ્તુનોઃ સંઘટને તૃતીયમ્ । તત્ર પ્રથમં યથા---
રાજ્ઞઃ કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેઃ ખડ્ગાત્ તમાલપ્રભાદ્
ઉદ્ભૂતાં શરદિન્દુકાન્તિધવલાં કીર્ત્તિશ્રિયં પશ્યતામ્ ।
લોકાનાં મુરવૈરિપાદકમલાજ્જાતાં વિયન્નિમ્નગાં
શ્રુત્વા સંપ્રતિ વિસ્મયાદ્વિરમતિ પ્રાપ્તાનુભાવં મનઃ

અત્ર નીલવર્ણાત્ ખડ્ગાદિન્દુઘવલસ્ય યશસઃ સમુત્પત્તિઃ ।
દ્વિતીયં યથા---
આસ્તાં જયાશા રિપુભૂપતીનાં સંગ્રામસીમામમુપાગતાનામ્ ।
પ્રતાપરુદ્રસ્ય વિલોકનેન ભ્રશ્યન્તિ જીવૈઃ સમમાયુધાનિ

અત્ર સમરોદ્યોગફલસ્ય ન કેવલં જયસ્યાનુત્પત્તિર્યાવજ્જીવિતભ્રંશરૂપાનર્થોત્પત્તિરપિ । તૃતીયં યથા---
ક્વ ભૂપાલાસ્તાદૃગ્વિભવમહનીયપ્રકૃતયઃ
ક્વ ચેયં કાન્તારસ્થિતિરશિવવૃત્ત્યેકનિલયા ।
ઇતિ પ્રેક્ષંપ્રેક્ષં વનભુવિ રિપૂન્ રુદ્રનૃપતેઃ
પ્રતાપં શ્લાઘન્તે શબરપુરવીરાઃ પ્રતિદિશમ્

અત્ર મહાનગરનિવાસયોગ્યાનાં રાજ્ઞામશિવાનાં વનપ્રદેશાનાં વિરૂપાણાં સંઘટનમ્ ।
એવં વિરોધગર્ભાલઙ્કારા નિર્ણીતાઃ ।
[વિઇઇ.28-સમાલઙ્કારઃ]
સમાલઙ્કારઃ ।
અધુના વિષમવૈધર્મ્યાત્ સમાલંકારો નિરૂપ્યતે ।
સા સમાલંકૃતિર્યોગે વસ્તુનોરનુરૂપયોઃ

યત્રાન્યોન્યાનુરૂપપદાર્થસંઘટના ક્રિયતે સ સમાલઙ્કારઃ । યથા---
વિજ્જાઓ સકલાઓ લચ્છીએ સમં પઆવરુદ્દંમિ ।
સંઘટિઊણ સુસરિસં હોઇ કઅચ્છો સઅં બહ્મા

(વિદ્યાઃ સકલા લક્ષ્મ્યા સમં પ્રતાપરુદ્રે ।
સંઘટય્ય સુસદૃશં ભવતિ કૃતાર્થઃ સ્વયં બ્રહ્મા ॥)
અત્ર પ્રતાપરુદ્રે સકલવિદ્યાનાં લક્ષ્મ્યાશ્ચ યોગઃ ।
[વિઇઇ.29-તુલ્યયોગિતાલઙ્કારઃ]
તુલ્યયોગિતાલઙ્કારઃ ।
અથ ગમ્યમાનોપમ્યાલંકારવર્ગપ્રસ્તાવઃ ।
પ્રસ્તુતાનાં તથાન્યેષાં કેવલં તુલ્યધર્મતઃ ।
ઔપમ્યં ગમ્યતે યત્ર સા મતા તુલ્યયોગિતા

યત્ર કેવલપ્રસ્તુતાનાં કેવલાપ્રસ્તુતાનાં વા સમાનધર્મસંબન્ધાદૌપમ્યં ગમ્યતે સા તુલ્યયોગિતા । પ્રસ્તુતાનાં યથા---
ભદ્રાસનાધ્યાસિનિ રુદ્રદેવે તત્કીર્ત્તયસ્તદ્દ્વિષદઙ્ગનાશ્ચ ।
અનારતં ભ્રાન્તિવિશેષભાજઃ પ્રતિક્ષણં પાણ્ડુરતાં ભજન્તે

અત્ર કીર્ત્તીનાં દ્વિષદઙ્ગનાનાં ચ પ્રાકરણિકત્વમ્ । પાણ્ડુરતાં ભજન્ત ઇતિ સમાનધર્મઃ । અપ્રાકરણિકાનાં યથા---
કૂર્મેન્દ્રપન્નગાધીશહરિત્કરિકુલાદ્રયઃ ।
મિથો નિઃ સારતાં પ્રાપ્તાઃ કાકતીન્દ્રે મહીભૃતિ

અત્ર કૂર્મેન્દ્રપ્રભૃતીનામપ્રાકરણિકત્વમ્ । નિઃ સારતાં પ્રાપ્તા ઇતિ સમાનધર્મઃ । અત્ર ગમ્યમાનૌપમ્યં ન વાસ્તવમ્ ; કિં તુ વૈવક્ષિકમ્ ।
[વિઇઇ.30-દીપકાલઙ્કારઃ]
દીપકાલઙ્કારઃ ।
પ્રસુતાપ્રસ્તુતાનાં તુ સામસ્ત્યે તુલ્યધર્મતઃ ।
ઔપમ્યં ગમ્યતે યત્ર દીપકં તન્નિગદ્યતે

યત્ર પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં સમસ્તાનામેવ સમાનધર્મસંબન્ધેનૌપમ્યં ગમ્યતે તદ્દીપકમ્ । તસ્ય ધર્મસ્યાદિમધ્યાન્તગતત્વેન ત્રૈવિધ્યમ્ । આદિદીપકં યથા---
ભાઇ ણલેણ કિઅજુઅં રહુઉલદીવેણ સોરિણા તેતા ।
દાવારો તવજણિણા કલીજુઅં વીરુદ્દેણ

(ભાતિ નલેન કૃતયુગં રઘુકુલદીપેન શૌરિણા ત્રેતા ।
દ્વાપરસ્તપોજનિના કલિયુગં વીરરુદ્રેણ ॥)
અત્ર યથા નલરામધર્મપુત્રૈઃ કૃતત્રેતાદ્વાપરાઃ શોભન્તે, તથા વીરરુદ્રેણ કલિયુગં શોભત ઇત્યૌપમ્યં ગમ્યતે । મધ્યદીપકં યથા---
ભાઈરહિએ જલણિહી રાઅઈ જોણ્હાએ પુણ્ણિમાચંદો ।
સુત્તીએ કમલહવો કિત્તીએ પઆવરુદ્દો વિ

(ભાગીરથ્યા જલનિધી રાજતે જ્યોત્સ્નયા પૂર્ણિમાચન્દ્રઃ ॥
શ્રુત્યા કમલભવઃ કીર્ત્ત્યા પ્રતાપરુદ્રો ઽપિ ॥)
અત્ર ભાગીરથ્યાદિભિઃ સમુદ્રાદયો યથા રાજન્તે તથા કીર્ત્ત્યા પ્રતાપરુદ્રો રાજત ઇત્યૌપમ્યં ગમ્યતે । અન્તદીપકં યથા---
અસુરલોઅં સુરણાહો ણરલોઅં વીરરુદ્દણરણાહો ।
ફણિલોઅં ફણિણાહો રક્ખૈ ણિરુપદ્દવોજ્જેઅં

(અસુરલોકં સુરનાથો નરલોકં વીરરુદ્રનરનાથઃ ॥
ફણિલોકં ફણિનાથો રક્ષતિ નિરુપદ્રવોદ્વેગમ્ ॥)
અત્ર યથા સુરલોકફણિલોકૌ સુરનાથફણિનાથાભ્યાં રક્ષિતૌ, તથા વીરરુદ્રેણ નરલોકો રક્ષિત ઇત્યૌપમ્યં ગમ્યતે ।
અથ પદાર્થગતાલંકારદ્વયાનન્તરં વાક્યાર્થગતમલંકારદ્વયં નિરૂપ્યતે ।
પ્રતીવસ્તૂપમાલઙ્કારઃ ।
યત્ર સામાન્યનિર્દેશઃ પૃથગ્વાક્યદ્વયે યદિ ।
ગમ્યૌપમ્યાશ્રિતા સા સ્યાત્ પ્રતિવસ્તૂપમા મતા

યત્ર વસ્તુપ્રતિવસ્તુભાવેન સામાન્યં વાક્યદ્વયે નિર્દિશ્યતે તેન ગમ્યૌપમ્યા પ્રતિવસ્તૂપમા । સા સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં દ્વિવિધા ।
પ્રથમા યથા---
મન્થાનાચલ એવૈકઃ ક્ષમઃ સિન્ધુવિલોડને ।
પ્રતાપરુદ્ર એવૈકઃ શક્તઃ શત્રુવિલોડને

અત્ર યથા સમુદ્રવિલોડને મન્થાનાચલઃ ક્ષમસ્તથા શત્રુવિલોડને પ્રતાપરુદ્રઃ શક્ત ઇત્યૌપમ્યં ગમ્યતે । દ્વિતીયા યથા---
પ્રતાપરુદ્ર એવૈકઃ પટીયાન્ જનરઞ્જને ।
ચન્દ્રાદૃતે ક્ષમો નાન્યશ્ચકોરપરિતોષણે

અત્ર ચન્દ્રેણ યથા ચકોરપરિતોષણં ક્રિયતે, તથા વીરરુદ્રેણ જનરઞ્જનં ક્રિયત ઇતિ વૈધર્મ્યેણૌપમ્યં ગમ્યતે ।
અથ દૃષ્ટાન્તઃ ।
[વિઇઇ.31-દૃષ્ટાન્તાલરઙ્કારઃ]
દૃષ્ટાન્તાલઙ્કારઃ ।
યત્ર વાક્યદ્વયે બિમ્બપ્રતિબિમ્બતયોચ્યતે ।
સામાન્યધર્મો વાક્યજ્ઞૈઃ સ દૃષ્ટાન્તો નિગદ્યતે

યત્ર બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવેન સામાન્યં વાક્યદ્વયે નિર્દિશ્યતે, સ દૃષ્ટાન્તાલંકારઃ । સો ઽપિ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં દ્વિવિધઃ । આદ્યો યથા---
ક્ષોણીં બિભ્રતુ ભૂભૃતઃ કતિપયે કાપિ પ્રતિષ્ઠા પુનઃ
સ્વર્ણાદ્રેર્દિગધીશવાસનગરીસંદિગ્ધકુઞ્જશ્રિયઃ ।
રાજાનૌ જનરઞ્જનં વિદધતાં શ્રીવીરરુદ્રપ્રભોઃ
કો ઽપ્યન્યો મહિમા જગત્ત્રયધુરાધૌરેયદોઃ શાલિનઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રસ્ય મેરોશ્ચ બિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવાદૌપમ્યં ગમ્યતે । વૈધર્મ્યેણ યથા--
કાકતીન્દ્રકૃપાદૃષ્ટિમાત્રાજ્જાગ્રતિ સંપદઃ ।
તાવદબ્જાનિ નિદ્રાન્તિ યાવન્નોદેતિ ભાનુમાન્

અત્ર યથા ભાસ્વદુદયમાત્રેણ પદ્માનિ સમુન્મીલન્તિ તથા પ્રતાપરુદ્રદયાવિલોકનમાત્રેણ સંપદઃ સંભવન્તીતિ વૈધર્મ્યેણ બિમ્બપ્રતિબિમ્બનમ્ ।
[વિઇઇ.32-નિદર્શનાલઙ્કારઃ]
નિદર્શનાલઙ્કારઃ ।
અથ ગમ્યમાનૌપમ્યપ્રસ્તાવાન્નિદર્શનાલંકારો નિરૂપ્યતે ।
અસંભવદ્ધર્મયોગાદુપમાનોપમેયયોઃ ।
પ્રતિબિમ્બક્રિયા ગમ્યા યત્ર સા સ્યાન્નિદર્શના

યત્રોપમાનધર્મસ્યોપમેયગતત્વેન નિબદ્ધસ્યાન્વયાસંભવાત્ તત્સમ્બન્ધાર્થં બિમ્બપ્રતિબિમ્બકરણમાક્ષિપ્યતે, સૈકા નિદર્શના । તદ્વિપર્યયે દ્વિતીયા નિદર્શના । પ્રથમા યથા---
રિપુતિમિરમુદસ્યન્ રત્નસિંહાસનસ્થ-
સ્ત્રિભુવનમહનીયઃ કાકતીયક્ષિતીશઃ ।
વહતિ મહિતવિશ્વોલ્લાસિલીલામભિખ્યા-
મુદયશિખરિચૂડાચુમ્બિનસ્તીવ્રભાનોઃ

અત્ર તીવ્રભાનોરભિખ્યાયાઃ પ્રકૃતે ઽસંભવાદભિખ્યાસદૃશીમભિખ્યાં વહતીતિ બિમ્બપ્રતિબિમ્બકરણાક્ષેપઃ । ઉપમેયધર્મસ્યોપમાને ઽસંભવાદ્ યથા---
વીરરુદ્રનરેન્દ્રસ્ય યશોવૈશદ્યસંપદઃ ।
લક્ષ્યન્તે ક્ષીરવારાશિલીલાદર્પણમણ્ડલે

અત્ર યશોવૈશદ્યસ્ય દુગ્ઘાર્ણવાદૌ અસંભવાત્ સાદૃશ્યોપગમેન બિમ્બપ્રતિબિમ્બનં ગમ્યતે । ક્વચિન્નિષેધવશાદાક્ષિપ્તયા પ્રાપ્ત્યા બિમ્બપ્રતિબિમ્બકરણાક્ષેપો યથા---
યથા---
કાકતીન્દ્રદ્વિષત્કાન્તા ધાવન્ત્યઃ પ્રતિકાનનમ્ ।
પદ્ભ્યાં મુઞ્ચન્ત્યલાક્ષાભ્યાં સ્થલે રક્તોત્પલશ્રિયમ્

અત્ર મુઞ્ચન્તીતિ નિષેધાત્ પૂર્વં રક્તોત્પલશ્રીપ્રાપ્તિરાક્ષિપ્તા ।
[વિઇઇ.33-વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ]
વ્યતિરેકાલઙ્કારઃ
અથ વ્યતિરેકઃ ।
ભેદપ્રધાનસાધર્મ્યમુપમાનોપમેયયોઃ ।
આધિક્યાલ્પત્વકથનાદ્ વ્યતિરેકઃ સ ઉચ્યતે

યત્રોપમાનાદુપમેયસ્યાધિક્યેન ન્યૂનત્વેન વા પ્રતિપાદનેન ભેદપ્રધાનં સાધર્મ્યમુપગમ્યતે સ વ્યતિરેકાલંકારઃ । યથા---
દિનકૃતિ કુમુદૈર્ધૃતો ન રાગઃ શશિનિ પરાઞ્ચિ પરં સરોરુહાણિ ।
કુવલયકમલાદૃતપ્રકાશઃ પ્રભવતિ વિશ્વસુહૃત્ પ્રતાપરુદ્રઃ

અત્ર રવિશશિનોરસંભવેન સર્વપ્રિયંકરત્વેનોપમેયભૂતસ્ય પ્રતાપરુદ્રસ્યાધિક્યં કુવલયકમલાદૃતપ્રકાશ ઇત્યુક્તમિતિ શ્લેષસમુત્થાપિતો વ્યતિરેકઃ ।
અથ શ્લેષાલઙ્કારો નિરૂપ્યતે ।
પ્રકૃતાપ્રકૃતોભયગતમુક્તં ચેચ્છબ્દમાત્રસાધર્મ્યમ્ ।
શ્લેષો ઽયં શ્લિષ્ટત્વં સર્વત્રાદ્યદ્વયે નાન્ત્યે

યત્ર કેવલપ્રકૃતયોઃ કેવલાપ્રકૃતયોશ્ચ શ્લેષઃ કથ્યતે; તત્ર પ્રકારદ્વયે વિશેષણવિશેષ્યશ્લિષ્ટતા । પ્રકૃતાપ્રકૃતવિષયે ઽન્ત્યભેદે વિશેષણમાત્રશ્લિષ્ટતા । વિશેષ્યયોરપિ શ્લિષ્ટત્વે શબ્દશક્તિમૂલધ્વનિપ્રસઙ્ગાત્ । કેવલપ્રકૃતયોઃ કેવલાપ્રકૃતયોશ્ચૈકશબ્દગોચરત્વે તુ ન ધ્વનિશઙ્કા । અત્રાર્થદ્વયપ્રતિપાદને ઽપ્રસ્તુતત્વેન પ્રસ્તુતત્વેન વા વૈમગ્યાભાવાદભિધૈવ સમર્થા । પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતવિષયે તુ અભિધાયાઃ પ્રસ્તુતૈકપરતન્ત્રત્વાદપ્રસ્તુતાર્થપ્રતિપત્તિર્વ્યઞ્જનવ્યાપારાયત્તૈવ । તથા ચોક્તં કાવ્યપ્રકાશે---
"અનેકાર્થસ્ય શબ્દસ્ય વાચકત્વે નિયન્ત્રિતે ।
સંયોગાદ્યૈરવાચ્યાર્થધીકૃદ્ વ્યાપૃતિરઞ્જનમ્ ॥ઽ; ઇતિ ।
તદેવં ત્રિધા શ્લેષઃ । તત્ર કેવલપ્રાકરણિકયોર્યથા---
રાજ્ઞઃ પૂજાવિધિં ધત્તે સકલોમાધવે તિથિઃ ।
નીલકણ્ઠકલાપાઙ્કે સ્ફુરદબ્જમણિત્વિષિ

અત્ર પૂજાવિષયતયા હરિહરયોઃ પ્રાકરણિકત્વમ્ । અપ્રાકરણિકયોર્યથા---
સદૃશઃ કાકતીન્દ્રો ઽયં મહાકુલમહીભૃતામ્ ।
શિરોગૃહીતસન્માર્ગસ્ફુરત્કટકસંપદામ્

અત્ર મહાકુલાનાં હરિશ્ચન્દ્રપ્રભૃતીનાં કુલપર્વતાનાં ચોપમાનત્વેનાપ્રાકરણિકત્વમ્ । પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકયોર્યથા---
વિજિતારિપુરો
મૂર્તૌ વિલસત્સર્વમઙ્ગલઃ ।
રાજમૌલિઃ પ્રતાપાઙ્કરુદ્રો રુદ્ર ઇવ સ્થિતઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રરુદ્રયોઃ પ્રાકરણિકાપ્રાકરણિકત્વમ્ ।
[વિઇઇ.34-પરિકરાલઙ્કારઃ]
પરિકરાલઙ્કારઃ ।
વિશેષણવૈચિત્ર્યમૂલત્વાત્ પરિકર ઉચ્યતે ।
યત્રાભિપ્રાયગર્ભા સ્યાદ્ વિશેષણપરમ્પરા ।
તત્રાભિપ્રાયવિદુષામસૌ પરિકરો મતઃ

યત્ર વિશેષણાનિ સાભિપ્રાયાણિ નિબધ્યન્તે સ પરિકરાલંકારઃ । યથા---
રાજ્ઞો યાદવવંશપાર્થિવમણેઃ પ્રખ્યાતશૌર્યશ્રિયસ્
ત્વઙ્ગત્તુઙ્ગતુરઙ્ગસૈન્યમહતો માનૈકવિત્તસ્ય ચ ।
સદ્યો રુદ્રનરેન્દ્રનાયકચમૂનાથેન કેનાપ્યધિ-
ક્ષિપ્તસ્યાચરિતાનિ સેવણપતેર્જાનાતિ સા ગૌતમી

અત્ર રાજ્ઞ ઇત્યેવમાદિવિશેષણાનિ ઉત્પ્રાસગર્ભાણિ ।
[વિઇઇ.35-આક્ષેપાલઙ્કારઃ]
આક્ષેપાલઙ્કારઃ ।
અથાક્ષેપાલંકારઃ
વિશેષબોધાયોક્તસ્ય વક્ષ્યમાણસ્ય વા ભવેત્ ।
નિષેધાભાસકથનમાક્ષેપઃ સ ઉદાહૃતઃ

યત્ર વિશેષપ્રતિપત્ત્યર્થમુક્તવક્ષ્યમાણયોઃ પ્રાકરણિકયોર્નિષેધાભાસઃ કથ્યતે, સ આક્ષેપાલંકારઃ । ઉક્તવિષયે વસ્તુ વા કથનં વા નિષિધ્યતે । વક્ષ્યમાણવિષયે કથનમેવ નિષિધ્યતે । તત્રાપિ સામાન્યરૂપેણ પ્રતિજ્ઞાય વિશેષરૂપેણ નિષેધઃ । અંશોક્તાવંશાન્તરસ્ય વા નિષેધઃ । એવં ચતુર્વિધો ઽયમાક્ષેપઃ । ક્રમેણૈષામુદાહરણાનિ ।
નરેન્દ્રમૌલે ! ન વયં તવ સંદેશહારિણઃ ।
જગત્કુટુમ્બિનઃ કશ્ચિન્ન શત્રુરિતિ કથ્યતે

અત્ર રાજસન્ધિવિગ્રહકારિણામુક્તૌ ન વયં સંદેશહારિણ ઇતિ વસ્તુનિષેધઃ । સ ચાનુપપદ્યમાનઃ સંધિવિગ્રહકાલોચિતકૈતવવચનપરિહારેણ તત્ત્વવાદિત્વે પર્યવસિતઃ, સર્વજગત્પાલકસ્ય તવ શત્રુભાવેન નાલોકનીયા રાજાનઃ, કિં તુ ભૃત્યરૂપેણ સંરક્ષણીયા ઇત્યેવમાદિવિશેષમાક્ષિપતિ । કથનનિષેધો યથા---
વયમશરણા ઇત્યેષોક્તિઃ કથં ઘટતે જગત્-
ત્રિતયશરણે ત્રાયસ્વાસ્માનિતિ સ્ફુટમજ્ઞતા ।
સકલજનતારક્ષાદક્ષે ત્વયિ પ્રણતા ઇતિ
ત્રિભુવનનમસ્કાર્યે સિદ્ધં પ્રતાપમહીપતે

અત્ર વયમશરણા ઇત્યેવમાદ્યુક્તિકથનનિષેધા (દા) ભાસરૂપાદવશ્યપરિપાલનીયત્વાદિવિશેષઃ પ્રતીયતે । વક્ષ્યમાણવિષયે સામાન્યં પ્રતિજ્ઞાય કથનનિષેધો યથા---
વિજ્ઞાપયામસ્તે કિંચિત્ કાકતીયકુલોદ્વહ ।
વિજ્ઞાપ્યતે કિમથવા સર્વજ્ઞે રક્ષકે ત્વયિ

અત્ર વિજ્ઞાપયામ
ઇતિ સામાન્યં પ્રતિજ્ઞાય કથનનિષેધાભાસાત્ સર્વથા વયં રક્ષણીયા ઇતિ વિશેષ આક્ષિપ્યતે । અંશોક્તાવંશાન્તરસ્ય નિષેધો યથા---
પ્રતાપરુદ્રઃ સ્વયમિદ્ધતેજા દૈવં ચ તદ્વિક્રમદત્તહસ્તમ્ ।
યૂયં ચ તૂલોપમસારભાજસ્તદ્ યુક્તમેવં યદિ વા કિમુક્તૈઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રો મહીયાન્, યૂયમલ્પા ઇત્યંશોક્ત્યા યદિ વા કિમુક્તૈરિત્યંશાન્તરનિષેધાભાસેન સર્વથા પ્રણામૈઃ પ્રસાદનીયો ઽયમ્, ન તુ પ્રાતિપક્ષ્યમવલમ્બનીયં યુષ્માભિરિતિ શત્રુસ્ત્રીવચનભઙ્ગ્યા વિશેષ આક્ષિપ્યતે ।
સમાનાર્થતયાનિષ્ટવિધ્યાભાસો ઽપ્યાક્ષેપ ઇત્યભ્યુપગમ્યતે

યથા ચ ઇષ્ટનિષેધસ્યાનુપપદ્યમાનતયા આભાસત્વં તથા અનિષ્ટવિધેરપ્યનુપપદ્યમાનતયા આભાસત્વમ્ । યથા---
નાથ ! પ્રતાપરુદ્રસ્ય સેવાં ત્યજસિ ચેત્ ત્યજ ।
અરણ્યગૃહમેધિન્યા રીતિરભ્યસ્યતે મયા

અત્રાનિષ્ટભૂતં પ્રતાપરુદ્રપાદસેવાત્યજનં તદ્રિપુકામિન્યા વિધીયતે । સ વિધિરનુપપદ્યમાન આભાસે પર્યવસ્યતિ । અરણ્યગૃહમેધિન્યા રીતિરભ્યસ્યત ઇત્યનેન વિધ્યાભાસ એવ ઉપબૃંહિતઃ ।
[વિઇઇ.36-વ્યાજસ્તુત્યલઙ્કારઃ]
વ્યાજસ્તુત્યલઙ્કારઃ ।
અથ ગમ્યપ્રસ્તાવાત્ વ્યાજસ્તુતિરુચ્યતે ।
નિન્દયા વાચ્યયા યત્ર સ્તુતિરેવાવગમ્યતે ।
સ્તુત્યા વા ગમ્યતે નિન્દા વ્યાજસ્તુતિરસૌ મતા

યત્ર નિન્દાકથનમુખેન સ્તુતિર્ગમ્યતે---એકા સા । યત્ર સ્તુતિમુખેન નિન્દા ગમ્યતે---સા દ્વિતીયા વ્યાજસ્તુતિઃ । ક્રમેણ યથા---
કાકતીયવિભોઃ કીર્ત્ત્યા કિં વાદ્ય ધવલીકૃતમ્ ।
યત્તદીયારિવક્ત્રેષુ દૃશ્યતે કાલિમા મહાન્

સ્તુત્યા નિન્દા યથા---
પ્રતાપરુદ્રનૃપતેરહો સાહસિકા દ્વિષઃ ।
યદ્વિશન્ત્યુદધીન્ શૈલાનારોહન્તિ સમન્તતઃ

[વિઇઇ.37-અપ્રસ્તુતપ્રશંસાલઙ્કારઃ]
અપ્રસ્તુતપ્રશંસાલઙ્કારઃ ।
અથ ગમ્યત્વપ્રસ્તાવાદપ્રસ્તુતપ્રશંસોચ્યતે ।
અપ્રસ્તુતસ્ય કથનાત્ પ્રસ્તુતં યત્ર ગમ્યતે ।
અપ્રસ્તુતપ્રશંસેયં સારૂપ્યાદિનિયન્ત્રિતા

યત્ર સારૂપ્યેણ સામાન્યવિશેષભાવેન કાર્યકારણભાવેન ચાપ્રસ્તુતકથનાત્ પ્રસ્તુતપ્રતીતિસ્તત્રાપ્રસ્તુતપ્રશંસા । અપ્રસ્તુતાત્ પ્રસ્તુતપ્રતીતિરિત્યનેન સમાસોક્તેર્વ્યાવૃત્તિઃ । ન ચ કાર્યાત્ કારણપ્રતીતાવનુમાનાવિર્ભાવશઙ્કા ; અનુમાનાલંકારે પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકયોર્દ્વયોરપિ પ્રાકરણિકત્વાભ્યુપગમાત્ । અનેન પર્યાયોક્તસ્ય વ્યાવૃત્તિરપિ । ન ચાયં ધ્વનિઃ । પ્રતીયમાનસ્ય વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગત્વાત્ । તત્ર સારૂપ્યેણ યથા---
આશાસુ પ્રશમિતવાસનોદયેભ્યઃ કિં લબ્ધં ભ્રમરગણૈર્જરત્તરુભ્યઃ ।
પુન્નાગો નવનવસૌરભપ્રસૂનૈરામોદં દિશતિ વિવાસમારભધ્વમ્

અત્ર ભ્રમરવૃત્તાન્તેનાપ્રસ્તુતેન સર્વાન્ અસંપૂર્ણવિભવાન્ ઉર્વીશ્વરાન્ વિહાય સકલગુણપરિપૂર્ણઃ સર્વજનાનન્દી પ્રતાપરુદ્ર એક એવ સર્વેષાં વિદુષાં સેવ્ય ઇતિ પ્રસ્તુતં પ્રતીયતે । સામાન્યાદ્વિશેષપ્રતીતિર્યથા---
યશસ્વિની પદ્મભવસ્ય સૃષ્ટિરુત્પાદયિત્રી નૃપશેખરાણામ્ ।
તત્પાલનાલ્લાલનભાગ્યયોગ્યો જાતશ્ચિરાન્મધ્યમલોક એષઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રસ્ય ગુણમહત્ત્વે પ્રસ્તુતે સામાન્યમભિહિતમ્ । વિશેષાત્ સામાન્યપ્રતિપત્તિર્યથા---
દટ્ઠુમણા વિ ણ પેક્ખૈ ણ ભણૈ વત્તું સકોદુહલઆ વિ ।
પરિસાસઆ વિ ણ પ્પસૈ વણિઆએ કીરિસી સિટ્ટી

(દ્રષ્ટુમના અપિ ન પશ્યતિ ન ભણતિ વક્તું સકૌતૂહલાપિ ।
સ્પર્શાશયાપિ ન સ્પૃશતિ વનિતાયાઃ કીદૃશી સૃષ્ટિઃ ॥)
અત્ર મુગ્ધાનાં નવસંગમે મહતી લજ્જેતિ સામાન્યે પ્રસ્તુતે વિશેષો ઽભિહિતઃ । કાર્યાત્ કારણપ્રતીતિર્યથા---
ગાધા ઇવાર્ણવા જાતા નીચા ઇવ મહાદ્રયઃ ।
મહીમવતરત્યસ્મિન્ કાકતીયકુલેશ્વરે

અત્રાર્ણવાદીનાં ગાધત્વાદિભિઃ કાર્યભૂતૈરપ્રસ્તુતૈઃ કારણભૂતં પ્રતાપરુદ્રગામ્ભીર્યાદિ પ્રતીયતે । કારણાત્ કાર્યપ્રતીતિર્યથા---
પ્રતાપરુદ્રનૃપતેર્ધરિત્રીકલ્પશાખિનઃ ।
જાતા મયિ કૃપાદૃષ્ટિઃ કિં વા વિસ્મયસે સખે

અત્ર કથમીદૃશમહાવિભવભાજનમધુના ભવસીતિ કાર્યં પૃચ્છતે સવિસ્મયાય સુહૃદે કારણભૂતા પ્રતાપરુદ્રકૃપાદૃષ્ટિરભિહિતા ।
વાચ્યસંભાવસંભવોભયરૂપતયા યથાસંભવં ભેદાઃ સ્વયં દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
[વિઇઇ.38-પર્યાયોક્તાલઙ્કારઃ]
પર્યાયોક્તાલઙ્કારઃ ।
ગમ્યત્વપ્રસ્તાવાત્ પર્યાયોક્તમુચ્યતે ।
કારણં ગમ્યતે યત્ર પ્રસ્તુતાત્ કાર્યવર્ણનાત્ ।
પ્રસ્તુતત્વેન સંબદ્ધં તત્ પર્યાયોક્તમુચ્યતે

યત્ર પ્રસ્તુતસ્યૈવ કાર્યસ્ય વર્ણનાત્ પ્રસ્તુતમેવ કારણં ગમ્યતે, તત્ પર્યાયોક્તમ્ । યથા---
પ્રતિભૂપાલશુદ્ધાન્તદીર્ઘિકાસ્વાજિધૂસરઃ ।
પ્રક્ષાલયન્તિ ગાત્રાણિ કાકતીયચમૂચરાઃ

અત્ર રિપુનગરીદીર્ઘિકાવારિવિહારેણ પ્રતાપરુદ્રચમૂચરકર્તૃકેણ કાર્યભૂતેન સમરપ્રારમ્ભ એવ સ્વપુરાણિ વિહાય પલાયિતા પ્રતિનૃપાઃ ઇતિ કારણં પ્રતીયતે ।
[વિઇઇ.39-પ્રતિપાલઙ્કારઃ]
પ્રતીપાલઙ્કારઃ
।
અથ પ્રતીપમ્ ।
આક્ષેપ ઉપમાનસ્ય કૈમર્થક્યેન કથ્યતે ।
યદ્વોપમેયભાવઃ સ્યાત્ તત્પ્રતીપમુદાહૃતમ્

યત્રોપમેયસ્ય લોકોત્તરત્વાદુપમાનાક્ષેપઃ ક્રિયતે, તદેકં પ્રતીપમ્ । યત્રોપમાનસ્યોપમેયત્વં કલ્પ્યતે, તત્ દ્વિતીયમ્ । આદ્યં યથા---
કીર્ત્તૌ પ્રતાપરુદ્રસ્ય વિલસન્ત્યાં દિગન્તરે ।
કિમર્થમુદયત્યેષ નિર્લજ્જઃ શશલાઞ્છનઃ

દ્વિતીયં યથા---
કાકતીયકુલે લક્ષ્મીપતિરેષ ન સંશયઃ ।
અનેન કથમલ્પજ્ઞૈઃ સુમેરુરુપમીયતે

[વિઇઇ.40-અનુમાનાલઙ્કારઃ]
અનુમાનાલઙ્કારઃ ।
અથ તર્કન્યાયમૂલાલંકારા નિરૂપ્યન્તે ।
સાધ્યસાધનનિર્દેશે ત્વનુમાનમુદીર્યતે

રૂપકહેતુકત્વેન તર્કાનુમાનવૈલક્ષણ્યમ્ । યથા---
રજોધૂમઃ સેનાવ્યતિકરભવો યત્ પ્રસરતિ
સ્ફુલિઙ્ગા દૃશ્યન્તે ભટઘટિતકૌક્ષેયકભુવઃ ।
તતો મન્યે યાત્રાશુચિસમયજો રુદ્રનૃપતેઃ
પ્રભૂતઃ કોપાગ્નિર્દહતિ રિપુભૂપાલનગરીઃ

કાવ્યલિઙ્ગાલંકારઃ ।
અથ કાવ્યલિઙ્ગમ્ ।
હેતોર્વાક્યપદાર્થત્વે કાવ્યલિઙ્ગમુદાહૃતમ્

યત્ર હેતુર્વાક્યગતત્વેન પદગતત્વેન વા પ્રતિપાદ્યતે તત્ કાવ્યલિઙ્ગમ્ ।
યથા---
પ્રતાપરુદ્ર ઇત્યેષા કાપિ પઞ્ચાક્ષરી શુભા ।
હૃદિ યાં બિભ્રતો ભૂપા વશીકુર્વન્તિ સંપદઃ

અત્ર વાક્યાર્થગતો હેતુઃ । પદાર્થગતો યથા---
મ્લાનાપિ ભૂભૃતાં ફાલલિપિરુચ્છ્વસિતા પુનઃ ।
પ્રતાપરુદ્રદેવાઙ્ઘ્રિનખજ્યોત્સ્નામૃતોક્ષિતા

અત્ર પૂર્વં પરિમ્લાનાયા ભૂપાલફાલલિપેઃ પુનરુચ્છ્વાસે પ્રતાપરુદ્રનરેન્દ્રચરણનખચન્દ્રિકાસેચનં હેતુઃ । તસ્ય વિશેષણગતત્વાત્ પદાર્થગતત્વોક્તિઃ ।
અર્થાન્તરન્યાસાલઙ્કારઃ ।
અથાર્થાન્તરન્યાસઃ ।
કાર્યકારણસામાન્યવિશેષાણાં પરસ્પરમ્ ।
સમર્થનં યત્ર સો ઽર્થાન્તરન્યાસ ઉદાહૃતઃ

યત્ર કાર્યકારણભાવેન, સામાન્યવિશેષભાવેન વા પ્રકૃતસમર્થનં ક્રિયતે, સો ઽર્થાન્તરન્યાસઃ । કાર્યકારણભાવેન યથા---
ભૂપાઃ ! પ્રતાપરુદ્રસ્ય નતા ભવત, નોન્નતાઃ ।
ઉન્નતાન્ નમયત્યેષ નતાનુન્નમયત્યપિ

અત્ર ફલરૂપેણૌન્નત્યેન નમ્રત્વકારણં સમર્થિતમ્ ।
સામાન્યાદ્વિશેષસમર્થનં યથા---
ઉદ્વેજિતા રુદ્રનરેશ્વરસ્ય રણાપદાનૈઃ પ્રતિપક્ષભૂપાઃ ।
બિભ્રત્યમી ચિત્રમચેતનેભ્યો ભીતસ્ય સર્વં ભયકારિ નૂનમ્

અત્ર ભીતસ્ય સર્વં ભયકારીતિ સામાન્યમચેતનેભ્યો રિપુભૂપા બિભ્યતીતિ વિશેષં સમર્થયતિ । વિશેષાત્ સામાન્યસમર્થનં યથા---
દુષ્ટો ઽપિ મહતાં સંગાદ્ભવત્યેવ હિ સજ્જનઃ ।
પ્રતાપરુદ્રમભ્યેત્ય કલિઃ કૃતયુગાયતે

અત્ર પ્રતાપરુદ્રસંગતિમહિમ્ના કલિઃ કૃતયુગસદૃશ ઇતિ વિશેષેણ સામાન્યસમર્થનમ્ । કાર્યકારણભાવે ઽપિ કારણાત્ કાર્યસમર્થનં કાવ્યલિઙ્ગે ઽન્તર્ભૂતમિતિ તન્નોક્તમ્ । અતઃ પ્રકારત્રયમર્થાન્તરન્યાસસ્ય ।
[વિઇઇ.41-યથાસંખ્યાલઙ્કારઃ]
યથાસંખ્યાલઙ્કારઃ ।
તર્કન્યાયમૂલાલંકારાનન્તરં વાક્યન્યાયમૂલાલંકારા નિરૂપ્યન્તે ।
ઉદ્દિષ્ટાનાં પદાર્થાનાં પૂર્વં પશ્ચાદ્ યથાક્રમમ્ ।
અનૂદ્દેશો ભવેદ્ યત્ર તદ્યથાસંખ્યમિષ્યતે

યત્ર યેન ક્રમેણોદ્દિષ્ટાઃ પદાર્થાસ્તેનૈવ ક્રમેણાનૂદ્દિશ્યન્તે ; તત્ર યથાસંખ્યાલંકારઃ । યથા---
ગામ્ભીર્યમૌન્નંત્યમનર્ગલત્વં પ્રતાપરુદ્રે સમવેક્ષ્ય ધાતા ।
અમ્ભોનિધિષ્વદ્રિષુ દિગ્ગજેષુ સૃષ્ટિં પ્રયાસૈકફલામમંસ્ત

[વિઇઇ.42-અર્થાપ્યલઙ્કારઃ]
અર્થાપત્ત્યલઙ્કારઃ ।
એકસ્ય વસ્તુનો ભાવાદ્યત્ર વસ્ત્વન્યદ્ આપતેત્ ।
કૈમુત્યન્યાયતઃ સા સ્યાદર્થાપત્તિરલંક્રિયા

યત્ર કસ્યચિદર્થસ્ય નિષ્પત્તૌ તત્સમાનન્યાયાત્ કૈમુત્યેનાર્થાન્તરમાપતતિ સો ઽર્થાપત્તિરલંકારઃ । ન ચાત્રાનુમાનશઙ્કા, કૈમુત્યન્યાયસંબન્ધરૂપત્વાત્ । યથા---
સમન્તાદુદ્વેલૈર્વિ વિધહયધાટીકલકલૈર્-
જગત્યાં ક્રામન્નપ્યજનિ વિધુરઃ સેવણપતિઃ ।
મનાક્ ક્રોધોદઞ્ચદ્ભ્રુકુટિકુટિલે રુદ્રનૃપતૌ
નૃપાણામન્યેષાં વિફલિતરુષાં કૈવ ગણના

અપિ ચ---
ત્રૈલોક્યસારો ઽપિ સુવર્ણશૈલઃ પ્રતાપરુદ્રેણ નૃપેણ તુલ્યમ્ ।
તુલાં સમારોઢુમપૂર્ણ એવ મહીભૃતાં કા ગણનેતરેષામ્

અત્ર પ્રતાપરુદ્રાપેક્ષયા મેરાવપ્યસારે ઽન્યેષાં મહીભૃતામર્થાદસારત્વં કૈમુત્યાદાપતતિ ।
પરિસંખ્યાલઙ્કારઃ ।
અથ પરિસંખ્યા ।
એકસ્ય વસ્તુનઃ પ્રાપ્તાવનેકત્રૈકદા યદિ ।
એકત્ર નિયમઃ સા હિ પરિસંખ્યા નિગદ્યતે

યત્રૈક વસ્તુ યુગપદનેકત્ર સંભાવ્યમાનમેકત્રૈવ નિયમ્યતે, સા પરિસંખ્યા સા પ્રથમં દ્વિવિધા, પ્રશ્નપૂર્વિકા, તદન્યથા ચેતિ । તયોર્દ્વર્જયોર્વર્જનીયસ્ય શાબ્દત્વાર્થત્વાભ્યાં દ્વૈવિધ્યે ચાતુર્વિધ્યમ્ । તત્ર શાબ્દવર્જનીયા પ્રશ્નપૂર્વિકા યથા---
કિં મણ્ડનં ત્રિલોક્યાઃ કાકતિતિલકો ન હાટકક્ષિતિભૃત્ ।
સ્તોતવ્યઃ કઃ સુધિયાં રુદ્રનરેન્દ્રો ન મન્દરઃ ક્ષિતિભૃત્

આર્થવર્જનીયા પ્રશ્નપૂર્વિકા યથા---
કિં વા ક્ષૌમવિતાનં લોકાનાં ? કાકતીયકુલકીર્ત્તિઃ ।
કિં સૌખ્યં વસુમત્યા ? રુદ્રનરેન્દ્રસ્ય ભુજવાસઃ

શાબ્દવર્જનીયા અપ્રશ્નપૂર્વિકા યથા---
રાગો ધર્મે ન વિષયસુખે, સંગતિઃ સત્સભાયાં
ન સ્ત્રીગોષ્ઠ્યાં, વ્યસનમનિશં નીતિશાસ્ત્રે ન ચાક્ષે ।
કીર્ત્ત્યાં નિત્યાર્જનચતુરતા નાર્થજાતે, વિનોદો
વિદ્યાભ્યાસે ન ચ પરિજને રુદ્રદેવસ્ય રાજ્ઞઃ

આર્થવર્જનીયા અપ્રશ્નપૂર્વિકા યથા---
ભૂરેવ ભુવનં દેવઃ સ્વયંભૂરેવ પાર્થિવઃ ।
પ્રતાપરુદ્ર એવૈકશિલૈવ નગરી શુભા

ક્ષોણીં રુદ્રનરાધીશે રક્ષતિ ક્ષતવિદ્વિષિ ।
બલિસદ્મન્યહિભયં ત્રિદિવે ગોત્રભિત્કથા

અલઙ્કારસ્ય શ્લેષેણ ચારુત્વાતિશયઃ ।
[વિઇઇ.42-ઉત્તરાલઙ્કારઃ]
ઉત્તરાલઙ્કારઃ ।
ઉત્તરાત્ પ્રશ્ન ઉન્નેયો યત્ર પ્રશ્નોત્તરે તથા ।
બહુધા ચ નિબધ્યેતે તદુત્તરમુદીર્યતે

યત્રોત્તરાન્નિબધ્યમાનાત્ પ્રશ્ન ઉન્નીયતે તદેકમુત્તરમ્ । ચારુત્વાર્થમસકૃલ્લોકોત્તરં પ્રશ્નપ્રતિપાદનપૂર્વમુત્તરં દ્વિતીયમુત્તરમ્ । ક્રમેણ યથા---
કિમદ્ય વ્યુત્પત્તિસ્તવ સુજનલોકવ્યવહૃતૌ
યદદ્ય જ્ઞાતવ્યં પ્રભવતિ યદા રુદ્રનૃપતિઃ ।
તદારભ્યોન્મૂર્ધા જયતિ વિશદો ધર્મવિભવો
મહીદેવાશ્ચોદ્યદ્વિવિધવિભવારમ્ભમુદિતાઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રો યદા પ્રભવતિ તદારભ્ય પૂર્ણધર્મપ્રતિષ્ઠા મહી । મહીદેવા અપિ તથાવિધસંતોષભાજઃ । કિમધુના પૃચ્છસીત્યુત્તરાત્ કિં પ્રતાપરુદ્રરાજ્યે ધર્મપ્રતિપાલનમસ્તિ કિં સુખિનો ભૂસુરા ઇત્યુન્નીયતે પ્રશ્નઃ । દ્વિતીયં યથા---
કિં ણુ ધણં ? કુલવિજ્જા ; કો લોહો ? સજ્જણેણ સહવાસો ।
કા ણઅરી ? એઅસિલા ; કો રાઆ ? વીરરુદ્દણરણાહો

(કિ નુ ધનં ? કુલવિદ્યા ; કો લાભઃ ? સજ્જનેન સહવાસઃ ।
કા નગરી ?
એકશિલા ; કો રાજા ? વીરરુદ્રનરનાથઃ ॥)
[વિઇઇ.43-વિકલ્પાલઙ્કારઃ]
વિકલ્પાલઙ્કારઃ ।
વાક્યન્યાયમૂલાલઙ્કારપ્રસ્તાવાદ્વિકલ્પ ઉચ્યતે ।
વિરોધે તુલ્યબલયોર્વિકલ્પાલંકૃતિર્મતા

યત્ર તુલ્યપ્રમાણાનુશિષ્ટયોર્વિરુદ્ધયોર્યુગપત્પ્રાપ્તૌ એકસ્યાસંભવસ્તત્ર વિકલ્પઃ ।
ઔપમ્યગર્ભત્વાચ્ચારુત્વમ્ । યથા---
ભૂપાલાઃ ક્રિયતાં મૂર્ધ્નાં ધનુષાં વા વિનમ્રતા ।
પાદચ્છાયાન્ધ્રનાથસ્ય વિન્ધ્યાદ્રેર્યા નિષેવ્યતામ્

અત્ર પ્રતાપરુદ્રે પ્રભવતિ રાજ્ઞાં સંધિવિગ્રહાભ્યાં તુલ્યબલપ્રમાણાભ્યાં શિરોનમનધનુર્નમને યુગપદેવ પ્રાપ્તે, તયોર્વિરુદ્ધત્વાદ્યૌગપદ્યાસંભવે વિકલ્પઃ ।
સમુચ્ચયાલઙ્કારઃ ।
વિકલ્પપ્રતિપક્ષભૂતઃ સમુચ્ચયો નિરૂપ્યતે ।
ગુણક્રિયાયૌગપદ્યં સમુચ્ચય ઉદાહૃતઃ

યત્ર ગુણાનાં વૈમલ્યાદીનાં ક્રિયાણાં ચ દર્શનાદીનાં યુગપદવસ્થાનં તત્ર સમુચ્ચયાલંકારઃ । યથા---
પ્રતાપરુદ્રનૃપતૌ ભદ્રાસનમુપેયુષિ ।
સતાં પ્રસન્નં હૃદયમસતાં કલુષં મનઃ

ક્રિયાસમુચ્ચયો યથા---
પેચ્છૈ ઇમં ણરિન્દો પવિસૈ મઅણો અ ગલૈ માણો અ ।
ઘુણ્ણૈ મણો અ સુણ્ણં કિં એદં ઉવહ સહિઆઓ

(પ્રેક્ષતે ઇમાં નરેન્દ્રઃ પ્રવિશતિ મદનશ્ચ ગલતિ માનશ્ચ ।
ઘૂર્ણતે મનશ્ચ શૂન્યં કિમેતત્ પશ્યત સખ્યઃ ॥)
એતે ભિન્નવિષયત્વે ઉદાહરણે । એકવિષયત્વે યથા---
ત્રૈલોક્યપ્રથમાનકીર્ત્તિમહિતશ્રીવીરરુદ્રપ્રભોઃ
સેવાર્થં ચિરયત્સુ કાકતિપુરે ભૂપેષુ તદ્યોષિતઃ ।
દ્વારં યાન્તિ વિલોકયન્તિ પુરતો નિઃ શ્વાસમાતન્વતે
શુષ્યન્તિ પ્રલપન્તિ યાન્તિ તનુતાં મુહ્યન્તિ મૂર્ચ્છન્તિ ચ

ગુણક્રિયાસામસ્ત્યેન યથા---
દેવે કાકતિવીરરુદ્રનૃપતૌ જૈત્રપ્રયાણોન્મુખે
માદ્યદ્દન્તિ ચલત્પદાતિ વિચલદ્વાજિ પ્રધાવદ્રથમ્ ।
વિચ્છાયાનનમાકુલાક્ષમુદયત્કાર્પણ્યમાવિર્ભવત્
કમ્પં ભ્રામ્યતિ સર્વતઃ પ્રતિવનં પ્રત્યર્થિભૂભૃદ્ગણઃ

દ્વિતીયઃ સમુચ્ચયઃ ।
ખલેકપોતન્યાયેન બહૂનાં કાર્યસાધને ।
કારણાનાં સમુદ્યોગઃ સ દ્વિતીયઃ સમુચ્ચયઃ

યત્રૈકં કાર્યં
સાધયિતુમહમહમિકયા બહૂનાં કારણાનામુદ્યમઃ, સો ઽપિ સમુચ્ચય એવ, યુગપદનેકેષામવસ્થાનાત્ ।
યથા---
શુભ્રં યશઃ શૌર્યમહચ્ચ વૃત્તં વિદ્યાનવદ્યા વિમલં કુલં ચ ।
પ્રતાપરુદ્રસ્ય નરેશ્વરસ્ય લોકોત્તરાં રીતિમુદઞ્ચયન્તિ

અત્ર યશઃ પ્રભૃતીનાં લોકોત્તરરીતિસંપાદને પ્રત્યેકં હેતુત્વે ઽપિ યુગપત્ખલેકપોતન્યાયેન સંબન્ધઃ ।
સમાધ્યલઙ્કારઃ ।
અથ સમાધિરુચ્યતે ।
એકસ્મિન્ કારણે કાર્યસાધને ઽન્યત્ પરાપતેત્ ।
કાકતાલીયનયતઃ સ સમાધિરુદીર્યતે

યત્રૈકસ્મિન્ કારણે કાર્યસાધનાય પ્રવૃત્તે કાકતાલીયતયાન્યત્ કારણમાગત્ય તત્કાર્યં સુકરં કરોતિ સ સમાધ્યલઙ્કારઃ ।[વિઇઇ.44-સમાધ્યલઙ્કારઃ]યથા---
રણાઙ્ગણે રુદ્રનરેન્દ્રરોષશમાય રાજ્ઞાં વિહિતસ્તુતીનામ્ ।
વક્ત્રેષુ યદ્વાયુવશાત્ પતન્તિ તૃણાનિ દેવસ્ય સ પક્ષપાતઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રનરેન્દ્રક્રોધશાન્ત્યર્થં રણાગ્રે પ્રક્રાન્તસ્તુતીનાં રાજ્ઞાં વક્ત્રેષુ વાયુવશાત્ કાકતાલીયતયા પતિતૈસ્તૃણૈઃ કોપશાન્તિલક્ષણકાર્યસ્ય સુકરત્વમ્ ।
[વિઇઇ.45ભાવિલઙ્કારઃ]
ભાવિકાલઙ્કારઃ ।
અથ લોકન્યાયમૂલાલંકારા નિરૂપ્યન્તે ।
અતીતાનાગતે યત્ર પ્રત્યક્ષે ઇવ લક્ષિતે ।
અત્યદ્ભુતાર્થકથનાદ્ભાવિકં તદુદાહૃતમ્

યત્રાદ્ભુતચરિતોપવર્ણનાદ્ ભૂતભાવિનોર્વસ્તુનોઃ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વં ભવતિ સ ભાવિકાલઙ્કારઃ । ન ચ ભૂતભાવિનોઃ પ્રત્યક્ષવદવભાસો વિરુદ્ધઃ । અત્યદ્ભુતવસ્તુવર્ણનયા ભાવુકાનાં હૃદિ ભાવનોદયાત્ । તથા ચ ભાવનાયાઃ (પુનઃ) પુનશ્ચેતસિ નિદર્શનાત્ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વં ઘટત એવ । યથા પાન્થસ્ય કામિનીભાવનયા તસ્યાઃ પ્રત્યક્ષાયમાણત્વમ્ । ન ચેયં સ્વભાવોક્તિઃ ; તસ્યાં વસ્તુસ્વભાવસ્ય યથાવદ્વર્ણનયા પ્રત્યક્ષાયમાણતા । ઇહ ત્વત્યદ્ભુતત્વેન । નાપિ રસવદાદ્યલઙ્કારઃ ; તત્ર વિભાવાદ્યનુસંધાનેનૈવ રસાદેર્ભાવ્યત્વમ્, ન ત્વત્યદ્ભુતત્વેન । ન ચેયમુત્પ્રેક્ષા, અતીતાનાગતયોઃ પ્રત્યક્ષત્વેનાધ્યવસાયાભાવાત્, ન ચાયં ભ્રાન્તિમદલઙ્કારઃ, ભાવનાયા અભ્રાન્તિરૂપત્વાત્ । અતઃ સર્વોત્તીર્ણ એવાયમલઙ્કારઃ । યથા---
ધ્વજાગ્રે કાકતીન્દ્રસ્ય ભાતિ ક્રોડાકૃતિર્હરિઃ ।
મૃદ્બિન્દુરિવ દંષ્ટ્રાગ્રે યસ્યાલક્ષ્યત મેદિની

અત્રાષ્ટાદશદ્વીપયુક્તાયા મેદિન્યા દંષ્ટ્રાગ્રે મૃદ્બિન્દુરૂપતેતિ અત્યદ્ભુતવર્ણનયા તથાવિધભાવનાયાં પ્રત્યક્ષવત્ પ્રતીતિસંભવઃ ।
[વિઇઇ.46-પ્રત્યનીકાલઙ્કારઃ]
પ્રત્યનીકાલઙ્કારઃ ।
અથ પ્રત્યનીકાલઙ્કારઃ પ્રતિપાદ્યતે ।
બલિનઃ પ્રતિપક્ષસ્ય પ્રતીકારે સુદુષ્કરે ।
યસ્તદીયતિરસ્કારઃ પ્રત્યનીકં તદુચ્યતે

યત્ર પ્રબલસ્ય પ્રતિપક્ષસ્ય પ્રતીકારાસામર્થ્યાત્ તદીયતિરસ્કારો ભવતિ તત્ પ્રત્યનીકમ્ । યથા---
કાકતીયપતિશૌર્યમહોષ્મન્યક્કૃતસ્વમહિમા બડબાગ્નિઃ ।
તદ્ગભીરિમસનાભિમજસ્રં બાધતે નિધિમપાં બહિરન્તઃ

અત્ર સાદૃશ્યહેતુકં તદીયત્વમિત્યલંકારત્વમ્ ।
[વિઇઇ.47વ્યઘાતાલઙ્કારઃ]
વ્યાઘાતાલઙ્કારઃ ।
અથ વ્યાઘાતઃ ।
યેન યત્ સાધિતં વસ્તુ તેનૈવ ક્રિયતે ઽન્યથા ।
અન્યેન તદલંકારો વ્યાઘાતા ઇતિ કથ્યતે

યદ્વસ્તુ યેન કેનચિત્ કર્ત્રા યેન સાધનેન સાધિતં, તદ્વસ્તુ તેનૈવ સાધનેનાન્યેન કર્ત્રા યદન્યથા ક્રિયતે સ વ્યાઘાતઃ । યથા---
કાકતીયાભિજાતો ઽયં નાભિજાતાધિકસ્થિતિઃ ।
દોર્ભ્યાં લબ્ધોદયાન્ ભૂપાંસ્તાભ્યામનુદયાન્ સૃજન્

[વિઇઇ.48-પર્યાયાલઙ્કારઃ]
પર્યાયાલઙ્કારઃ ।
અથ લોકન્યાયમૂલાલઙ્કારનિરૂપણપ્રસ્તાવાત્ પર્યાયાલંકારો નિરૂપ્યતે ।
ક્રમેણૈકમનેકસ્મિન્નાધારે વર્તતે યદિ ।
એકસ્મિન્નથવાનેકં પર્યાયાલઙ્કૃતિર્મતા

યત્ર ક્રમાદેકમાધેયમનેકસ્મિન્નાધારે વર્તતે સ એકઃ પર્યાયઃ । ન ચાત્ર વિશેષાલંકારઃ, તત્રૈકસ્યાનેકત્ર યુગપદ્વર્તનમ્, અત્ર ક્રમેણ । તથૈકસ્મિન્નાધારે ઽનેકમાધેયં વર્તતે સ દ્વિતીયઃ પર્યાયઃ । ન ચાત્ર સમુચ્ચયાલંકારઃ, તત્રાપ્યેકત્રાનેકેષાં યુગપદ્વર્તનમ્, અત્ર ક્રમેણ । યથા---
દંષ્ટ્રાયાં કુહનાકિટેર્ભગવતો દેવસ્ય શૌરેઃ પુરા
પશ્ચાન્મસ્તકમણ્ડલે ફણભૃતઃ પાતાલલોકેશિતુઃ ।
અદ્યોર્વીપતિશેખરસ્ય મહતઃ શ્રીકાકતીયપ્રભોર્-
બાહૌ સર્વધુરીણસારમહિતે બદ્ધોત્સવા મેદીની

અત્રૈકસ્યા મેદિન્યાઃ ક્રમાદનેકત્ર વર્તનમ્ । દ્વિતીયઃ---
યેષાં મુખે નિજવધૂસવિધે નૃપાણાં
શૌર્યોક્તયઃ સમભવન્નભિમાનગર્ભાઃ ।
તેષાં પ્રતાપનૃપવીક્ષણકાતરાણાં
તત્રૈવ દીનવચનાનિ સમુદ્ભવન્તિ

[વિઇઇ.49-સૂક્ષ્માલઙ્કારઃ]
સૂક્ષ્માલઙ્કારઃ ।
અથ સૂક્ષ્માલઙ્કારો નિરૂપ્યતે ।
અસંલક્ષિતસૂક્ષ્માર્થપ્રકાશઃ સૂક્ષ્મ ઉચ્યતે

વિદગ્ધમાત્રજ્ઞેયસ્યાર્થસ્ય યત્રાકારેઙ્ગિતાભ્યાં પ્રકાશનં સ સૂક્ષ્માલઙ્કારઃ ।
યથા---
ગુરુઅણસવિહમ્મિ વહૂ દઠ્ઠૂણ ણરેંદપેસિઆં દૂઇં ।
સવ્વંગેશુ સહાસં કત્થૂરિવિલેવણં કુણૈ

(ગુરુજનસવિધે વધૂર્દૃષ્ટ્વા નરેન્દ્રપ્રેષિતાં દૂતીમ્ ।
સર્વાઙ્ગેષુ સહાસં કસ્તૂરીવિલેપનં કરોતિ ॥)
અત્ર કસ્તૂરીવિલેપનેન તિમિરસમયઃ સંકેતકાલ ઇતિ પ્રકાશિતમ્
[વિઇઇ.50-ઉદાત્તાલઙ્કારઃ]
ઉદાત્તાલંકારઃ ।
અથોદાત્તાલંકારઃ કથ્યતે । તસ્યાપિ લોકન્યાયમૂલતૈવાનન્તર્યકારણમ્ ।
તદુદાત્તં ભવેદ્ યત્ર સમૃદ્ધં વસ્તુ વર્ણ્યતે

યત્ર મહાસમૃદ્ધિશાલિનો વસ્તુનો વર્ણનં ક્રિયતે, તત્ર ઉદાત્તાલઙ્કારઃ ।
યથા---
રમ્યામેકશિલાભિદાનનગરીમાસેદિવાંસો બુધાઃ
સૌવર્ણેષુ ગૃહેષુ રત્નરચિતદ્વાસ્તોરણેષુ સ્થિતાઃ ।
આરુહ્યાઙ્ગણમેદિનીષુ કલભાન્ ક્રીડોત્સુકાનર્ભકાન્
મોદન્તે યદવેક્ષ્ય રુદ્રનૃપતેસ્તત્ત્યાગલીલાયિતમ્

અથ સમાનન્યાયાત્ પરિવૃત્તિર્નિરૂપ્યતે ।
સમન્યૂનાધિકાનાં ચ યદા વિનિમયો ભવેત્ ।
સાકં સમાધિકન્યૂનૈઃ પરિવૃત્તિરસૌ મતા

સમન્યૂનાધિકાનાં સમાધિકન્યૂનૈર્વિનિમયઃ પરિવૃત્તિઃ । સમેન સમપરિવૃત્તિઃ, ન્યૂનેનાધિકપરિવૃત્તિઃ, અધિકેન ન્યૂનપરિવૃત્તિશ્ચેતિ । સમેન સમપરિવૃત્તિર્યથા---
સાધારસમુચો વાચો દત્ત્વા કાકતિભૂભુજે ।
અતો લભન્તે કવયઃ સહસ્રં ગન્ધસિન્ધુરાન્

અત્ર વચસાં ગન્ધસિન્ધુરાણાં ચ સમત્વમ્ ।
ન્યૂનેનાધિકપરિવૃત્તિર્યથા---
ઉપાયનં ગજાશ્વાદિ કૃત્વા સર્વે ઽપિ ભૂભુજઃ ।
પ્રતાપરુદ્રદેવસ્ય લભન્તે સુસ્થિરાં કૃપામ્

અત્ર ત્યજ્યમાનાદુપાયનાદેરાદીયમાનસ્ય પ્રતાપરુદ્રકૃપાવિલસિતસ્યૈવાધિક્યમ્ । અધિકેન ન્યૂનપરિવૃત્તિર્યથા---
પ્રતાપરુદ્રેણ રણે જિતાઃ પ્રત્યર્થિભૂભુજઃ ।
દત્ત્વા ભૂષાં કિરાતેભ્યો લભન્તે વલ્કલાદિકમ્

અત્ર
ત્યજ્યમાનાદાભરણજાતાદાદીયમાનસ્ય વલ્કલાદેર્ન્યૂનત્વમ્ ।
[વિઇઇ.51-કારણમાલાલઙ્કારઃ]
કારણમાલાલઙ્કારઃ ।
અથ શૃઙ્ખલાન્યાયમૂલાલઙ્કારા નિરૂપ્યન્તે ।
પૂર્વપૂર્વં પ્રતિ યદા હેતુઃ સ્યાદુત્તરોત્તરમ્ ।
તદા કારણમાલાખ્યમલઙ્કરણમુચ્યતે

યદા પૂર્વપૂર્વં ક્રમેણોત્તરોત્તરં પ્રતિ હેતુતાં ભજતે, સ કારણમાલાખ્યો ઽલઙ્કારઃ । યથા--
વિદ્યયા વિનયોત્કર્ષો વિનયેન ગુણાર્જનમ્ ।
ગુણૈઃ પ્રજાનુરાગશ્ચ ક્રમો ઽયં કાકતીશ્વરે

[વિઇઇ.52-એકાવલ્યલઙ્કારઃ]
એકાવલ્યલઙ્કારઃ ।
યત્રોત્તરોત્તરેષાં સ્યાત્ પૂર્વં પૂર્વં પ્રતિ ક્રમાત્ ।
વિશેષણત્વકથનમસાવેકાવલી મતા

યત્ર પૂર્વપૂર્વં પ્રતિ ક્રમેણોત્તરોત્તરં વિશેષણત્વં ભજતે, સ એકાવલ્યલઙ્કારઃ ।
યથા---
પ્રતાપરુદ્રનગરી સુજનૈરુપશોભિતા ।
સુજનાઃ સ્ફીતવિભવૈર્વિભવાઃ સ્થૈર્યશાલિનઃ

એતત્ સ્થાપનેનોદાહરણમ્ । અપોહનેનાપિ ભવતિ ; યથા---
ન તદ્રાજ્યં પ્રજા યત્ર ન ભવન્ત્યૂર્જિતશ્રિયઃ ।
ન તાઃ પ્રજાઃ પ્રભુર્યાસાં ન સ્વયં કાકતીશ્વરઃ

[વિઇઇ.53-માલાદીપકાલઙ્કારઃ]
માલાદીપકાલઙ્કારઃ ।
યદા તુ પૂર્વપૂર્વસ્ય સંભવેદુત્તરોત્તરમ્ ।
પ્રત્યુત્કર્ષાવહત્વં તન્માલાદીપકમુચ્યતે

યત્ર પૂર્વપૂર્વસ્યોત્તરોત્તરગુણાવહત્વં સ માલાદીપકાલઙ્કારઃ ।
યથા---
ભાગ્યભૂમા મહીં પ્રાપ્તઃ કાકતીન્દ્રભુજં મહી ।
ભુજઃ પ્રતાપમતુલં પ્રતાપશ્ચ જગત્ત્રયમ્

[વિઇઇ.54-સારાલઙ્કારઃ]
સારાલઙ્કારઃ ।
ઉત્તરોત્તરમુત્કર્ષઃ સારાલઙ્કાર ઉચ્યતે

યથા---
જગત્સુ વસુધા ભાતિ તસ્યામેકશિલાપુરી ।
કાકતીયાન્વયસ્તત્ર તસ્મિન્ રુદ્રનરેશ્વરઃ