પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 7

અત્ર પૂર્વાર્ધે દીર્ઘાક્ષરપ્રાયત્વાત્ સ્વરસ્યારોહઃ । ઉત્તરાર્ધે ઽવરોહઃ । એતેષાં ગુણાનામર્થગતત્વમપિ કેચિદિચ્છન્તિ । પ્રાચામાચાર્યાણાં મતેન સંઘટનાશ્રયત્વમેવ ગુણાનામ્ । તદુક્તમલંકારસર્વસ્વે---"સંઘટનાધર્મત્વેન શબ્દાર્થધર્મત્વેન ચ ગુણાલંકારાણાં વ્યવસ્થાનમ્ઽ; ઇતિ । અનયૈવ ભઙ્ગ્યા ગુણાલંકારાણાં નિરૂપિતઃ સ્વરૂપભેદઃ । અન્યથા સ્વરૂપભેદસ્ય દુર્નિરૂપત્વાત્ । કાવ્યશોભાકરત્વમેવ ગુણાલંકારસ્વરૂપત્વમ્ । તદુક્તં રુદ્ઽરભટ્ટેનઽ---
"યો હેતુઃ કાવ્યશોભાયાઃ સો ઽલંકારઃ પ્રકીર્ત્યતે ।
ગુણો ઽપિ તાદૃશો જ્ઞેયો દોષઃ સ્યાત્ તદ્વિપર્યયઃ ॥ ઽ; ઇતિ ।
અતો ગુણાનાં સંઘટનાશ્રયત્વમેવ યુક્તમ્ ।
ઇતિ શ્રીવિદ્યાનાથકૃતૌ પ્રતાપરુદ્રયશોભૂષણે ઽલંકારશાસ્ત્રે
ગુણપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
વિઇ.
॥ અથ શબ્દાલંકારપ્રકરણમ્ ॥
અલઙ્કારસ્વરૂપનિરૂપણમ્ ।
અથ ગુણનિરૂપણાનન્તરમલઙ્કારા નિરૂપ્યન્તે ।
અલંક્રિયતે ઽનેનેતિ ચારુત્વહેતુરલંકારઃ ।
તથા ચોક્તં ઽકાવ્યપ્રકાશેઽ---
"ઉપસ્કુર્વન્તિ તં સન્તં યે ઽઙ્ગદ્વારેણ સંશ્રિતાઃ ।
હારાદિવદલંકારાસ્તે ઽનુપ્રાસોપમાદયઃ ॥
ઽ; ઇતિ ।
યથા કરચરણાદ્યવયવગતૈર્વલયનૂ પરાદિભિસ્તત્તદલંકારતયા પ્રસિદ્ધૈરવયવ્યેવાલંક્રિયતે તથા શબ્દાર્થાવયવગતૈરનુપ્રાસોપમાદિભિસ્તત્તદલંકારતયા પ્રસિદ્ધૈરવયવીભૂતં કાવ્યમુપસ્ક્રિયતે ।
આશ્રયાશ્રયિભાવેનાલંકાર્યાલંકારભાવો લોકવત્ કાવ્યે ઽપિ સંમતઃ ।
ચારુત્વહેતુત્વે ઽપિ ગુણાનામલંકારાણાં ચાશ્રયભેદાદ્ભેદવ્યપદેશઃ ।
સંઘટનાશ્રયા ગુણાઃ, શબ્દાર્થાશ્રયાસ્ત્વલંકારાઃ ।
તત્ર પ્રથમં શબ્દાર્થોભયગતત્વેન ત્રૈવિધ્યમલંકારવર્ગસ્ય ।
અર્થાલંકારાણાં ચાતુર્વિધ્યમ્; કેચિત્ પ્રતીયમાનવસ્તવઃ ; કેચિત્ પ્રતીયમાનૌપમ્યાઃ કેચિત્ પ્રતીયમાનરસભાવાદયઃ; કેચિદસ્ફુટપ્રતીયમાના ઇતિ ।
સમાસોક્તિપર્યાયોક્ત્યાઽક્ષેપવ્યાજસ્તુત્યુપમેયોપમાનન્વયાતિશયોક્તિપરિકરાપ્રસ્તુતપ્રશંસાનુક્તનિમિત્તવિશેષોક્તિષુપ્રતીયમાનં વસ્તુ કાવ્યોપસ્કારતામુપયાતિ ।
રૂપકપરિણામસંદેહભ્રાન્તિમદુલ્લેખાપહ્નવોત્પ્રેક્ષાસ્મરણતુલ્યયોગિતાદીપકપ્રતિવસ્તૂપમાદૃષ્ટાન્તસહોક્તિવ્યતિરેકનિદર્શનાશ્લેષેષ્વૌપમ્યં ગમ્યતે ।
રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વિસમાહિતભાવોદયભાવસંધિભાવશબલતાસુ રસભાવાદિર્વ્યજ્યતે ।
ઉપમાવિનોક્ત્યર્થાન્તરન્યાસવિરોધવિભાવનોક્તગુણનિમિત્તવિશેષોક્તિવિષસમચિત્રાધિકાન્યોન્યકારણમાલૈકાવલીવ્યાઘાતમાલાદીપકકાવ્યલિઙ્ગાનુમાનસારયથાસંખ્યાર્થાપત્તિપર્યાયપરિવૃત્તિપરિસંખ્યાવિકલ્પસમુચ્ચયસમાધિપ્રત્યનીકપ્રતી
પવિશેષનિમીલનસામાન્યાસઙ્ગતિતદ્ગુણાતદ્ગુણવ્યાજોક્તિવક્રોક્તિસ્વભાવોક્તિભાવિકોદાત્તેષુ સહૃદયહૃદયાહ્લાદિ સ્ફુટં પ્રતીયમાનં નાસ્તિ ।
॥ અત્રેત્થમલંકારકક્ષ્યાવિભાગઃ ॥
સાધર્મ્યં ત્રિવિધમ્---ભેદપ્રધાનમભેદપ્રધાનં ભેદાભેદપ્રધાનં ચેતિ ।
ઉપમાનોપમેયયોઃ સ્વતો ભિન્નત્વાચ્છાબ્દમેતન્ન વાસ્તવમ્ ।
રૂપકપરિણામસંદેહભ્રાન્તિમદુલ્લેખાપહ્નવાનામભેદપ્રવાનસાધર્મ્યનિબન્ધનત્વમ્ ।
દીપકતુલ્યયોગિતાનિદર્શનાદૃષ્ટાન્તપ્રતિવસ્તૂપમાસહોક્તિપ્રતીપવ્યતિરેકાઃ ભેદપ્રધાનસાધર્ગ્યનિબન્ધનાઃ ।
ઉપમાનન્વયોપમેયોપમાસ્મરણાનાં ભેદાભેદસાધારણસાધર્મ્યમૂલતા ।
ઉત્પ્રેક્ષાતિશયોક્તી અધ્યવસાયમૂલે ।
વિભાવનાવિશેષોક્તિવિષમચિત્રાસઙ્ગત્યન્યોન્યવ્યાઘાતાતદ્ગુણભાવિકવિશેષાણાં વિરોધમૂલતા ।
યથાસંખ્યપરિસંખ્યાર્થાપત્તિવિકલ્પસમુચ્ચયાનાં વાક્યન્યાયમૂલતા ।
પરિવૃત્તિપ્રત્યનીકતદ્ગુણસમાધિસમસ્વભાવોક્ત્યુદાત્તવિનોક્તયો લોકવ્યવહારમૂલાઃ ।
કાવ્યલિઙ્ગાનુમાનાર્થાન્તરન્યાસાનાં તર્કન્યાયમૂલતા ।
કારણમાલૈકાવલીમાલાદીપકસારાઃ શૃઙ્ગ્લાવૈચિત્ર્યમૂલાઃ ।
વ્યાજોક્તિવક્રોક્તિમીલનાન્યપહ્નવમૂલાનિ ।
સમાસોક્તિપરિકરૌ વિશેષણવૈચિત્ર્યમૂલૌ ।
॥ અથાલંકારાણાં પરસ્પરવૈલક્ષણ્ય નિરૂપ્યતે ॥
આરોપગર્ભત્વે ઽપ્યારોપ્યમાણસ્ય પ્રકૃતોપયોગાનુપયોગાભ્યાં પરિણામરૂપકયોર્ભેદઃ ।
આરોપવિષયસ્યારોપ્યમાણરૂપસંભવાસંભવાભ્યામુલ્લેખરૂપકયોર્ભેદઃ ।
આરોપવિષયસ્ય સંદેહભ્રાન્ત્ યપહ્નવૈઃ સન્દેહભ્રાન્તિમદપહ્નવાનાં પરસ્પરં ભેદઃ ।
સાધર્મ્યમૂલત્વે ઽપિ તુલ્યયોગિતાદીપકનિદર્શનાવ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તેભ્યઃ સાધર્મ્યસ્ય વાચ્યત્વાદુપમાનન્વયોપમેયોપમા ભિદ્યન્તે ।
સાધર્મ્યસ્ય વાચ્યત્વગમ્યત્વાભ્યામુપમેયોપમાપ્રતિવસ્તૂપમયોર્ભેદઃ ।
વસ્તુપ્રતિવસ્તુબિમ્બપ્રતિબિમ્બભાવાભ્યાં પ્રતિવસ્તૂપમાદૃષ્ટાન્તયોર્ભેદઃ ।
પ્રસ્તુતાપ્રસ્તુતાનાં વ્યસ્તસમસ્તત્વાભ્યાં તુલ્યયોગિતાદીપકયોર્ભેદઃ ॥
ઉપમાનસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાપ્રસિદ્ધત્વાભ્યામુપમોત્પ્રેક્ષયોર્ભેદઃ ।
અર્થસામ્યશબ્દસામ્યાભ્યામુપમાશ્લેષયોર્ભેદઃ ।
ઉપમાનોપમેયયોર્ભેદાભેદાભ્યામુપમાનન્વયયોર્ભેદઃ ।
ઉપમાનોપમેયભાવસ્ય પર્યાયયૌગપદ્યાભ્યામુપમેયોપમાનન્વયયોર્ભેદઃ ।
અપ્રસ્તુતસ્ય વાચ્યત્વગમ્યત્વાભ્યામપ્રસ્તુતપ્રશંસાસમાસોક્ત્યોર્ભેદઃ ।
વાચ્યવ્યઙ્ગ્યયોઃ પ્રસ્તુતત્વે પર્યાયોક્તિઃ વાચ્યસ્યાપ્રસ્તુતત્વે ઽપ્રસ્તુતપ્રશંસા ।
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાદ્યભાવાત્ કાવ્યલિઙ્ગસ્યાનુમાનાદ્ભેદઃ ।
સાધારણગુણયોગાદ્ ભેદાનુપલબ્ધૌ સામાન્યમ્ ।
ઉત્કૃષ્ટગુણયોગાન્ન્યૂનગુણતિરોધાને મીલનમ્ ।
અન્યવ્યવચ્છેદે તાત્પર્યાભાવાદુત્તરાલંકારસ્ય પરિસંખ્યાતો ભેદઃ ।
કાકતાલીયતયા કાર્યસાધને કારણાન્તરોપનિપાતે સમાધિઃ ।
અહમહમિકયા કાર્યસાધને બહૂનાં કારણાનામુદ્યમે દ્વિતીયઃ સમુચ્ચયઃ ।
નિહ્નવસ્ય વાચ્યત્વગમ્યત્વાભ્યામપહ્નવવ્યાજસ્તુત્યોર્ભેદઃ ।
અન્યેષાં ભેદઃ સ્પષ્ટ એવ ।
યદ્યપિ વ્યાજોક્તિમીલસામાન્યેષુ કથંચિત્ સાદૃશ્યમસ્તિ ; તથાપ્યવિવક્ષિતત્વાન્ન સાદૃશ્યમૂલેષુ ગણના ।
શબ્દાલંકારા નિરૂપ્યન્તે ।
અથાલંકારસ્વરૂપવિભાગાનન્તરં શબ્દાર્થયોર્મધ્યે શબ્દસ્યાર્થં પ્રતીત્યન્તરઙ્ગત્વાત્ પ્રથમં શબ્દાલંકારા નિરૂપ્યન્તે ।
[વિઇ.1-છેકાનુપ્રાસઃ]:
છેકાનુપ્રાસઃ
ભવેદવ્યવધાનેન દ્વયોર્વ્યઞ્જનયુગ્મયોઃ ।
આવૃત્તિર્યત્ર સ બુધૈશ્છેકાનુપ્રાસ ઇષ્યતે

યત્રાવ્યવહિતયોર્વ્યઞ્જનયુગ્મયોર્દ્વયોઃ પૌનરુક્ત્યં તત્ર છેકાનુપ્રાસઃ ।
યથા---
મહીમહીનવિભવે ધત્તે ક્ષેમંકરે કરે ।
રાજન્યજન્યવિજયી રાજા રાજદ્ગુણોદયઃ

[વિઇ.2-વૃત્યાનુપ્રાસઃ]
વૃત્ત્યનુપ્રાસઃ ।
એકદ્વિપ્રભૃતીનાં તુ વ્યઞ્જનાનાં યથા ભવેત્ ।
પુનરુક્તિરસૌ નામ વૃત્ત્યનુપ્રાસ ઇષ્યતે

યથા---
રે રે ક્ષુદ્રમહીક્ષિતઃ ! ક્ષણમિતઃ શ્રીકાકતિક્ષ્માપતેર્- વીક્ષધ્વં ધ્વજિનીં દુરીક્ષસુભટાં પ્રોત્ક્ષિપ્તકૌક્ષેયકૈઃ ।
યોત્સ્યધ્વે યદિ લભ્યમક્ષયપદં કાન્તારપક્ષો વૃથા ક્ષ્માભૃત્કુક્ષિચરત્તરક્ષુનિકરાત્ તત્રાત્મરક્ષા કુતઃ

[વિઇ.3-યમકમ્]
યમકમ્ ।
યમકં પૌનરુક્ત્યે તુ સ્વરવ્યઞ્જનયુગ્મયોઃ

છેકાનુપ્રાસે વૃત્ત્યનુપ્રાસે ચ સ્વરપૌનરુક્ત્યમાનુષઙ્ગિકમ્ ।
યમકે તુ સસ્વરયોઃ વ્યઞ્જનયુગ્મયોઃ આવૃત્તિઃ ।
તસ્યાદિમધ્યાન્તગતત્વેન બહવો ભેદાઃ ।
અત્ર દિઙ્માત્રમુદાહ્રિયતે ।
પ્રતાપઃ કાકતીન્દ્રસ્ય મહામહિમતેજસઃ ।
શ્રિયં દધાતિ પદ્મેષ્ટમહામહિમતેજસઃ

યત્રાર્થઃ પ્રમુખે કિંચિત્ ભાસતે પુનરુક્તવત્ ।
પુનરુક્તવદાભાસો ઽલંકારઃ સ સતાં મતઃ

[વિઇ.4-પુનરીક્તવદાભાસઃ]
યત્રાર્થઃ પુનરુક્તવદાભાસતે, અન્વયવેલાયામન્યથા ભવતિ, સ પુનરુક્તવદાભાસો ઽલંકારઃ ।
અર્થાલઙ્કારત્વે ઽપ્યસ્ય શબ્દપૌનરુક્ત્યાશ્રિતત્વાચ્છબ્દાલંકારપ્રસ્તાવે લક્ષણં કૃતમ્ ।
યથા---
જિષ્ણુરિન્દ્રઃ ક્ષિતિભુજાં શ્રીપતિઃ પુરુષોત્તમઃ ।
ભાસ્વાન્ સૂર્યસ્ફુરત્તેજાઃ કાકતીન્દ્રો વિરાજતે

અથોભયપૌનરુક્ત્યાલંકારઃ કથ્યતે ।
[વિઇ.5-લરાટાનુપ્રાસઃ]
લાટાનુપ્રાસઃ ।
શબ્દાર્થયોઃ પૌનરુક્ત્યં યત્ર તાત્પર્યભેદવત્ ।
સ કાવ્યતાત્પર્યવિદાં લાટાનુપ્રાસ ઇષ્યતે

યત્ર શબ્દાર્થયોસ્તાત્પર્યભેદમાત્રં ન સ્વરૂપભેદસ્તત્ર લાટાનુપ્રાસઃ ।
યથા---
ગુણા ગુણાસ્તે ગણ્યન્તે યે રુદ્રનૃપમાશ્રિતાઃ ।
નીતિર્નીતિરસૌ તસ્ય લક્ષ્મીર્લંક્ષ્મીશ્ચ કથ્યતે

[વિઇ.6-પદ્મબન્ધાદિઃ]
ચિત્રાલંકારઃ પદ્મબન્ધાદિઃ ।
પદ્માદ્યાકારહેતુત્વે વર્ણાનાં ચિત્રમુચ્યતે ।
આદિગ્રહણાચ્ચક્રબન્ધાદયઃ ।
તત્રાષ્ટદલપદ્મબન્ધો યથા---
યાતા યસ્યાસમગ્રાનતિમિહ કનકાસ્થાનસક્તાસનાયા
યાનાસક્તાસનસ્થા સુખયતુ કમલાભ્યાસસુજ્ઞાનમાયા ।
યા માનજ્ઞા સુસભ્યા ક્ષિતિપતિતિલકં જ્ઞાતિરક્તા સગેયા
યાગે સક્તા રતિજ્ઞા સુકૃતિષુ ફલિતગ્રામસસ્યાયતાયા

[વિઇ.7-ચક્રબન્ધઃ]
ચક્રબન્ધો યથા---
લક્ષ્મીવીક્ષિતવૈભવસ્ય જગતાં નાથસ્ય ભદ્રશ્રિયો
દિક્ષ્વારબ્ધનિજપ્રતાપજનિતાં ભાકૃદ્ધુરાં યચ્છતઃ ।
નિત્યં રુદ્રજનાધિપસ્ય જયિનો ભાતિ પ્રિકાશં સ્થિરા
રાજત્પાલનમોદિતાત્મનિ ભુજે યોગ્યાશ્રિતત્વાદ્ ધરા

અત્ર ચક્રબન્ધે વૈજનાથકૃતિવીરરુદ્રયશ ઇતિ પ્રતીયતે ।
[વિઇ.8-નાગબન્ધઃ]
નાગબન્ધો યથા---
ઓજસ્યે રુદ્રદેવે વિભવતિ મહિમત્યાજિતાન્યપ્રતાપે
વિદ્યાવર્યે ઽભિનેતર્યુરુહરિચરિતં વિશ્વવિસ્તારભાજિ ।
વૈરિવ્રાતા ભજન્તે વનમતિમલિનખ્યાતયો દેવવિદ્ધા
વન્યૈરધ્વન્યવારિ ક્ષતિમતિ વિવિધે જન્તુભિઃ સ્થાનભાજઃ