Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 6
atra śrutadhiṣaṇābhyāṃ nārīratotsavayorapakṛṣṭatvāt sahacarabhraṣṭam /
evaṃ doṣāntarāṇi yathāsaṃbhavamūhyāni /
rasabhāvādīnāṃ svaśabdavācyatā duṣṭaiva //
iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre
doṣaprakaraṇaṃ samāptam /
VI.
// atha guṇaprakaraṇam //
atha guṇā nirūpyante /
śleṣaḥ prasādaḥ samatā mādhuryaṃ sukumāratā /
arthavyaktirudāratvaṃ tathā kāntirudāttatā
ojaḥ suśabdatā preyānaurjityamatha vistaraḥ /
samādhiḥ saukṣmyagāmbhīrye saṃkṣepo bhāvikaṃ tathā
saṃmitatvaṃ tathā prauḍhī rītiruktirgatistathā /
caturviṃśatirete syurguṇāḥ kāvyaprakāśakāḥ
[VI.1-guṇānāmudeśaḥ]
eṣāṃ madhye keṣāṃcid doṣaparihārakatvena guṇatvam / keṣāṃcit svata evotkarṣahetutvād guṇatvam / tatra ye svata eva cārutvātiśayahetavaste paramutkṛṣṭāḥ / duṣṭatvaparihārahetūnāṃ guṇatvaṃ na sarvasaṃmatam / ye tu doṣābhāvatayā guṇatvamicchanti teṣāmeva saukumāryādayo guṇatvena saṃmatāḥ / śrutikaṭurūpadoṣanirākaraṇāya saukumāryaṃ saṃmatam / grāmyadoṣanirākaraṇāya kāntiḥ svīkṛtā / apuṣṭārthanirākaraṇāyārthavyaktirmatā / nyūnādhikapadanirākaraṇāya saṃmitatvaṃ matam / anucitārthanirākaraṇārthamudāttatā svīkṛtā / visaṃdhinirākaraṇāya aurjityaṃ matam / patatprakarṣanirākaraṇāya rītiriṣṭā / kliṣṭaparihārāya prasādo mataḥ / aślīlaparihārārthamuktiḥ svīkṛtā / cyutasaṃskāraparihārārthaṃ sauśabdyamiṣṭam / prakramabhaṅganirākaraṇāya samatā matā / paruṣadoṣanivṛttyarthaṃ preyān mataḥ / evaṃ yathāsaṃbhavaṃ keṣāṃciddoṣaparihārakatvena guṇatvam / eṣāṃ guṇānāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[VI.2-ślevaḥ]
mithaḥ saṃśliṣṭapadatā śleṣa ityabhidhīyate /
bahūnāṃ padānāmekapadavadavabhāsamānatvaṃ śliṣṭatvam /
yathā---
śrīmatkākativīrarudramakhilakṣmāpālamaulisphura-
nmāṇikyadyutirañjitāṅghrimakhilaprakhyātaśauryodayam /
viśvatrāṇavinidramakṣayaguṇajyotsnāvitānāvṛta-
vyomāgāramanalpavaibhavamamuṃ stotuṃ vayaṃ neśmahe
atra pāṭhasamaye padānāmekavadavabhāsamānatvāt śleṣaḥ /
[VI.3-prasādaḥ]
atha prasādaḥ /
prasiddhārthapadatvaṃ yat sa prasādo nigadyate
yathā---
pratāparudradevo 'yaṃ bhāti lakṣmīpatiḥ svayam /
yenāmya locane phullapuṇḍarīkamanohare
atra jhaṭityarthasamarpakapadatvāt prasādaḥ /
[VI.4-samatā]
atha samatā /
avaiṣamyeṇa bhaṇanaṃ samatā sā nigadyate /
yathā---
vadānyatarumañjarīsurabhyaḥ śravaḥ pāraṇaṃ
guṇā vidadhate satāṃ jagati vīrarudraprabhoḥ /
sudhāmadhurimādharīkaraṇacāturīcuñcavo
viyaccarataraṅgiṇīviharadūrmimarmaspṛśaḥ
atra pādacatuṣṭye 'pi tulyavadbhaṇanāt samatvam /
[VI.5-mādhuryam]
atha mādhuryam /
yā pṛthakpadatā vākye tanmādhuryaṃ prakīrtyate
yathā---
yaśaḥ śriyaḥ kākatibhūpaterdiśāṃ nitambabimbeṣu dukūlarītayaḥ /
urojayormauktikahāravibhramāḥ śirassu jātīkusumasragujjvalāḥ
atra vākye pāṭhasamaye 'pi pṛthakpadatvapratītermādhuryam /
[VI.6-sukumāratvam]
atha sukumāratvam /
sukumārākṣaraprāyaṃ saukumāryaṃ taducyate /
sukumāratvaṃ nāma sānusvārakomalavarṇatvam /
yathā---
amandānandaniṣyandasundarīvadanendubhiḥ /
nagare kākatīndrasya divāpyābhāti candrikā
[VI.7-arthavyaktiḥ]
athārthavyaktiḥ /
yattu saṃpūrṇavākyatvamarthavyaktiṃ vadanti tām
yathā---
bhāgyaṃ madhyamalokanighnamadhunā yenāsya saṃrakṣitā
jātaḥ khelati vīrarudranṛpatirniḥ sīmaśauryodayaḥ /
yadvā trīṇyapi viṣṭapāni dadhate dhanyatvamaṃśo harer-
yat sākṣādavatīrya kākatikule svairaṃ samujjṛmbhate
atrārthapratipādane vākyasya nirākāṅkṣatayā paripūrṇatvādarthavyaktiḥ /
[VI.8-kāntiḥ]
atha kāntiḥ---
atyujjvalatvaṃ bandhasya kāvye kāntiritīṣyate /
yathā---
jetuḥ kākativīrarudranṛpaterjaitraprayāṇotthite
kṣoṇīreṇubhare nabhasyatibhṛśaṃ bhūvibhramaṃ bibhrati /
jātā martyanadī viśaṅkaṭataṭīdīrghā viyaddīrdhikā
gāḍhaṃ gūḍhatamā ca gautamanadī pātālagaṅgāyate
[VI.9-audāryam]
athaudāryam /
vikaṭākṣarabandhatvamāryairaudāryamiṣyate
yathā---
jagdhvā bhūyāṃsi māṃsānyahamahamikayā baddhāgārdhyān sapītyā-
masrasyoccaistarāsthyutkaṣaṇabhavakaṭatkāraraudrāgradaṃṣṭrān /
saṃbibhrāṇāḥ kṣapāṭān dvipagalitavasānirjharāntarnadīṣṇān
kurvantyāyodhanorvyo bhayamavanibhṛtāmandhrasainyena sṛṣṭāḥ
[VI.10-udāttatā]
athodāttatā /
ślāghyairviśeṣaṇairyogo yastu sā syādudāttatā /
yathā---
bṛṃhamāṇagajākīrṇā hreṣamāṇahayākulā /
saṃkrīḍatsyandanā kṣveḍabhaṭā rudravibhoścamūḥ
[VI.11-aujaḥ]
athaujaḥ /
ojaḥ samāsabhūyastvam
yathā---
uddāmadviradaughadānalaharīsaurabhyalobhabhramad-
bhṛṅgaśreṇinibaddhajhaṃkṛtikalāvācālitaprāṅgaṇāḥ /
niḥ sīmaprathamānabhūmavibhavārambhapriyaṃbhāvukā
modante bhuvi vīrarudranṛpatervidvadgṛhaśreṇayaḥ
[VI.12-suśabdātā]
atha suśabdatā /
supāṃ tiṅāṃ ca vyutpattiḥ sauśabdyaṃ parikīrtyate /
yathā---
āśāmaṇḍalakūlamudvahakathairabbhraṅkaṣairvaibhavai
rakṣan suprajasaḥ prajāstribhuvanakṣemaṅkaraprakriyaḥ /
duṣṭānāṃ bhuvi niprahantumatulairāḍhyaṃbhaviṣṇurguṇair-
bhūmnā saṃcarate 'dya kākatikule rudrāvatāro hariḥ
[VI.13-preyaḥ]
atha preyaḥ /
preyaḥ priyatarākhyānaṃ cāṭūktau yadvidhīyate
yathā---
dākṣiṇyaṃ tvayi, dakṣatā tvayi, dayā tvayyunnatatvaṃ tvayi
prāgalbhyaṃ tvayi, pauruṣaṃ tvayi, kalāsaṃpattvayi, śrīstvayi /
audāryaṃ tvayi, dhīratā tvayi, jagaddhaureyatā ca tvayi
śrīmatkākatinātha ! pālaya bhuvaṃ vairiñcakalpān śatam
[VI.14-aurjityam]
athairjityam /
aurjitvaṃ gāḍhabandhatvam /
yathā---
kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ
kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ /
uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayor-
garjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ
ikṣj.15samādhiḥ]
atha samādhiḥ /
samādhiranyadharmāṇāṃ yadanyatrādhiropaṇam
yathā---
pṛcchantī dugdhasindhuṃ kuśalamanusarantyādarācchaṅkarādriṃ
cāṭūktyā mānayantī muhuramaranadīṃ candramagre hasantī /
vaidhātrīṃ yānahaṃsāvalimanukṛpayā svāgataṃ vyāharantī
lokeṣu triṣvamīṣu prabhavati mahatī vīrarudrasya kīrttiḥ
[VI.16-vistaraḥ]
atha vistaraḥ /
samarthanaprapañcoktiruktasyārthasya vistaraḥ /
yathā---
lokeṣu triṣu kākatīśvaraguṇān stotuṃ muhurvīkṣituṃ
śrotuṃ bahvabhinandituṃ ca phaṇināmekaḥ kṣamo nāyakaḥ /
yadvaktrāṇi sahasramasya kṛtino yad dve sahasre dṛśa-
stā eva śrutayaḥ phaṇā daśaśatānyatyadbhutāndolane
[VI.17-saṃmitatvam]
atha saṃmitatvam /
yāvadarthapadatvaṃ tu saṃmitatvamudāhṛtam
yathā----
kākatīyanarendrasya kīrtticandanacarcanam /
digaṅganā vitanvanti vataṃsīkṛtatadguṇāḥ
[VI.18-gāmbhīryam]
atha gāmbhīryam /
dhvanimattā tu gāmbhīryam /
yathā---
viṣaṃ kaukṣeyake gaṅgā kīrttau digvasanaṃ ripau /
indurmukhe ca rudrasya kākatīyasya dṛśyate
atra śaṅkarasya kaṇṭhe viṣaṃ, maulau gaṅgā, kaṭisthale digvastraṃ, śirasi candra iti dhvanyate /
[VI.19-saṃkṣepaḥ]
atha saṃkṣepaḥ /
saṃkṣiptārthābhidhānaṃ yat tat saṃkṣepaḥ prakīrtyate
yathā---
vaṃśo 'sti kākatīyānāṃ tatrāsan bahavo nṛpāḥ /
teṣāṃ bhāgyavivarto 'yaṃ vīrarudro nareśvaraḥ
atrātivistarakathanayogyārthasya saṃkṣepokteḥ saṃkṣepaḥ /
[VI.20-saukṣmyam]
atha saukṣmyam /
antaḥ saṃjalparūpatvaṃ śabdānāṃ saukṣmyamucyate /
yathā---
adhyadhaḥ parisaṃśliṣṭāḥ ṣṭhākṛñbhūdhātavaḥ sadā /
vartante kākatīyendre kartaryanyatra karmaṇi
atrādhitiṣṭhatyadhaḥ karoti paribhavatītyantaḥ saṃjalparūpatvāt saukṣmyaṃ bhavati /
[VI.21-prauḍhaḥ]
atha prauḍhiḥ /
prauḍhirukteḥ parīpāka iti kāvyavido viduḥ
yathā---
vīpsā padmabhavasya candramukuṭasyāvṛttirāmreḍitaṃ
daityāreḥ pratibimbanaṃ suragirerindoḥ samuttejanam /
karṇādeḥ punarudbhavaḥ surataroḥ sarvasvamāviṣkriyā
svardhenoriti tarkayanti kavayaḥ śrīvīrarudraprabhum
[VI.22.-uktiḥ]
athoktiḥ /
vidagdhabhaṇitiryā
syāduktiṃ tāṃ kavayo viduḥ /
yathā---
diṭṭhā kamalāsattī raṇṇo tuha suhaa cittacariatsa /
bhāsanto vi tumaṃ taṃ kuvalaalacchiṃ pasāhesi
(/dṛṣṭā kamalāsaktī rājñastava subhaga citracaritasya /
bhāsvānapi tvaṃ tāṃ kuvalayalakṣmīṃ prasādhayasi //)
[VI.23-rītiḥ]
atha rītiḥ /
yathopakramanirvāho rītirityabhidhīyate
yathā---
ṣaḍ guṇān sevate rājā ṣaḍ ripūnavamanyate /
ṣaḍ darśanānyupādatte ṣaḍ balāni ca vīkṣate
[VI.24-bhāvikam]
atha bhāvikam /
bhavato vākyavṛttiryā bhāvikaṃ tadudāhṛtam
yathā---
svāmiṃstāta kulottaṃsa vīrarudra jagatprabho /
putriṇāṃ dhurameṣo 'haṃ putreṇāropitastvayā
atra premarūpabhāvavaśāt svamiṃstāteti vākyavṛttiḥ /
[VI.25-gatiḥ]
atha gatiḥ /
gatirnāma suramyatvaṃ svarārohāvarohayoḥ
yathā---
prakāśye trailokye satatamatulaiḥ kākativibhor-
mahobhirniḥ sīmairdinakarakarāṭopapaṭubhiḥ /
tamaḥ kṛtsnaṃ śokajvaladanalarociḥ paricayaṃ
dadhatsvapyudvelatyarinṛpamanassveva satatam
Original text: Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0