પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 6

અત્ર શ્રુતધિષણાભ્યાં નારીરતોત્સવયોરપકૃષ્ટત્વાત્ સહચરભ્રષ્ટમ્ ।
એવં દોષાન્તરાણિ યથાસંભવમૂહ્યાનિ ।
રસભાવાદીનાં સ્વશબ્દવાચ્યતા દુષ્ટૈવ ॥
ઇતિ શ્રીવિદ્યાનાથકૃતૌ પ્રતાપરુદ્રયશોભૂષણે ઽલંકારશાસ્ત્રે
દોષપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
વિ.
॥ અથ ગુણપ્રકરણમ્ ॥
અથ ગુણા નિરૂપ્યન્તે ।
શ્લેષઃ પ્રસાદઃ સમતા માધુર્યં સુકુમારતા ।
અર્થવ્યક્તિરુદારત્વં તથા કાન્તિરુદાત્તતા

ઓજઃ સુશબ્દતા પ્રેયાનૌર્જિત્યમથ વિસ્તરઃ ।
સમાધિઃ સૌક્ષ્મ્યગામ્ભીર્યે સંક્ષેપો ભાવિકં તથા

સંમિતત્વં તથા પ્રૌઢી રીતિરુક્તિર્ગતિસ્તથા ।
ચતુર્વિંશતિરેતે સ્યુર્ગુણાઃ કાવ્યપ્રકાશકાઃ

[વિ.1-ગુણાનામુદેશઃ]
એષાં મધ્યે કેષાંચિદ્ દોષપરિહારકત્વેન ગુણત્વમ્ । કેષાંચિત્ સ્વત એવોત્કર્ષહેતુત્વાદ્ ગુણત્વમ્ । તત્ર યે સ્વત એવ ચારુત્વાતિશયહેતવસ્તે પરમુત્કૃષ્ટાઃ । દુષ્ટત્વપરિહારહેતૂનાં ગુણત્વં ન સર્વસંમતમ્ । યે તુ દોષાભાવતયા ગુણત્વમિચ્છન્તિ તેષામેવ સૌકુમાર્યાદયો ગુણત્વેન સંમતાઃ । શ્રુતિકટુરૂપદોષનિરાકરણાય સૌકુમાર્યં સંમતમ્ । ગ્રામ્યદોષનિરાકરણાય કાન્તિઃ સ્વીકૃતા । અપુષ્ટાર્થનિરાકરણાયાર્થવ્યક્તિર્મતા । ન્યૂનાધિકપદનિરાકરણાય સંમિતત્વં મતમ્ । અનુચિતાર્થનિરાકરણાર્થમુદાત્તતા સ્વીકૃતા । વિસંધિનિરાકરણાય ઔર્જિત્યં મતમ્ । પતત્પ્રકર્ષનિરાકરણાય રીતિરિષ્ટા । ક્લિષ્ટપરિહારાય પ્રસાદો મતઃ । અશ્લીલપરિહારાર્થમુક્તિઃ સ્વીકૃતા । ચ્યુતસંસ્કારપરિહારાર્થં સૌશબ્દ્યમિષ્ટમ્ । પ્રક્રમભઙ્ગનિરાકરણાય સમતા મતા । પરુષદોષનિવૃત્ત્યર્થં પ્રેયાન્ મતઃ । એવં યથાસંભવં કેષાંચિદ્દોષપરિહારકત્વેન ગુણત્વમ્ । એષાં ગુણાનાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[વિ.2-શ્લેવઃ]
મિથઃ સંશ્લિષ્ટપદતા શ્લેષ ઇત્યભિધીયતે ।
બહૂનાં પદાનામેકપદવદવભાસમાનત્વં શ્લિષ્ટત્વમ્ ।
યથા---
શ્રીમત્કાકતિવીરરુદ્રમખિલક્ષ્માપાલમૌલિસ્ફુર-
ન્માણિક્યદ્યુતિરઞ્જિતાઙ્ઘ્રિમખિલપ્રખ્યાતશૌર્યોદયમ્ ।
વિશ્વત્રાણવિનિદ્રમક્ષયગુણજ્યોત્સ્નાવિતાનાવૃત-
વ્યોમાગારમનલ્પવૈભવમમું સ્તોતું વયં નેશ્મહે

અત્ર પાઠસમયે પદાનામેકવદવભાસમાનત્વાત્ શ્લેષઃ ।
[વિ.3-પ્રસાદઃ]
અથ પ્રસાદઃ ।
પ્રસિદ્ધાર્થપદત્વં યત્ સ પ્રસાદો નિગદ્યતે

યથા---
પ્રતાપરુદ્રદેવો ઽયં ભાતિ લક્ષ્મીપતિઃ સ્વયમ્ ।
યેનામ્ય લોચને ફુલ્લપુણ્ડરીકમનોહરે

અત્ર ઝટિત્યર્થસમર્પકપદત્વાત્ પ્રસાદઃ ।
[વિ.4-સમતા]
અથ સમતા ।
અવૈષમ્યેણ ભણનં સમતા સા નિગદ્યતે ।
યથા---
વદાન્યતરુમઞ્જરીસુરભ્યઃ શ્રવઃ પારણં
ગુણા વિદધતે સતાં જગતિ વીરરુદ્રપ્રભોઃ ।
સુધામધુરિમાધરીકરણચાતુરીચુઞ્ચવો
વિયચ્ચરતરઙ્ગિણીવિહરદૂર્મિમર્મસ્પૃશઃ

અત્ર પાદચતુષ્ટ્યે ઽપિ તુલ્યવદ્ભણનાત્ સમત્વમ્ ।
[વિ.5-માધુર્યમ્]
અથ માધુર્યમ્ ।
યા પૃથક્પદતા વાક્યે તન્માધુર્યં પ્રકીર્ત્યતે

યથા---
યશઃ શ્રિયઃ કાકતિભૂપતેર્દિશાં નિતમ્બબિમ્બેષુ દુકૂલરીતયઃ ।
ઉરોજયોર્મૌક્તિકહારવિભ્રમાઃ શિરસ્સુ જાતીકુસુમસ્રગુજ્જ્વલાઃ

અત્ર વાક્યે પાઠસમયે ઽપિ પૃથક્પદત્વપ્રતીતેર્માધુર્યમ્ ।
[વિ.6-સુકુમારત્વમ્]
અથ સુકુમારત્વમ્ ।
સુકુમારાક્ષરપ્રાયં સૌકુમાર્યં તદુચ્યતે ।
સુકુમારત્વં નામ સાનુસ્વારકોમલવર્ણત્વમ્ ।
યથા---
અમન્દાનન્દનિષ્યન્દસુન્દરીવદનેન્દુભિઃ ।
નગરે કાકતીન્દ્રસ્ય દિવાપ્યાભાતિ ચન્દ્રિકા

[વિ.7-અર્થવ્યક્તિઃ]
અથાર્થવ્યક્તિઃ ।
યત્તુ સંપૂર્ણવાક્યત્વમર્થવ્યક્તિં વદન્તિ તામ્

યથા---
ભાગ્યં મધ્યમલોકનિઘ્નમધુના યેનાસ્ય સંરક્ષિતા
જાતઃ ખેલતિ વીરરુદ્રનૃપતિર્નિઃ સીમશૌર્યોદયઃ ।
યદ્વા ત્રીણ્યપિ વિષ્ટપાનિ દધતે ધન્યત્વમંશો હરેર્-
યત્ સાક્ષાદવતીર્ય કાકતિકુલે સ્વૈરં સમુજ્જૃમ્ભતે

અત્રાર્થપ્રતિપાદને વાક્યસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષતયા પરિપૂર્ણત્વાદર્થવ્યક્તિઃ ।
[વિ.8-કાન્તિઃ]
અથ કાન્તિઃ---
અત્યુજ્જ્વલત્વં બન્ધસ્ય કાવ્યે કાન્તિરિતીષ્યતે ।
યથા---
જેતુઃ કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેર્જૈત્રપ્રયાણોત્થિતે
ક્ષોણીરેણુભરે નભસ્યતિભૃશં ભૂવિભ્રમં બિભ્રતિ ।
જાતા મર્ત્યનદી વિશઙ્કટતટીદીર્ઘા વિયદ્દીર્ધિકા
ગાઢં ગૂઢતમા ચ ગૌતમનદી પાતાલગઙ્ગાયતે

[વિ.9-ઔદાર્યમ્]
અથૌદાર્યમ્ ।
વિકટાક્ષરબન્ધત્વમાર્યૈરૌદાર્યમિષ્યતે

યથા---
જગ્ધ્વા ભૂયાંસિ માંસાન્યહમહમિકયા બદ્ધાગાર્ધ્યાન્ સપીત્યા-
મસ્રસ્યોચ્ચૈસ્તરાસ્થ્યુત્કષણભવકટત્કારરૌદ્રાગ્રદંષ્ટ્રાન્ ।
સંબિભ્રાણાઃ ક્ષપાટાન્ દ્વિપગલિતવસાનિર્ઝરાન્તર્નદીષ્ણાન્
કુર્વન્ત્યાયોધનોર્વ્યો ભયમવનિભૃતામન્ધ્રસૈન્યેન સૃષ્ટાઃ

[વિ.10-ઉદાત્તતા]
અથોદાત્તતા ।
શ્લાઘ્યૈર્વિશેષણૈર્યોગો યસ્તુ સા સ્યાદુદાત્તતા ।
યથા---
બૃંહમાણગજાકીર્ણા હ્રેષમાણહયાકુલા ।
સંક્રીડત્સ્યન્દના ક્ષ્વેડભટા રુદ્રવિભોશ્ચમૂઃ

[વિ.11-ઔજઃ]
અથૌજઃ ।
ઓજઃ સમાસભૂયસ્ત્વમ્

યથા---
ઉદ્દામદ્વિરદૌઘદાનલહરીસૌરભ્યલોભભ્રમદ્-
ભૃઙ્ગશ્રેણિનિબદ્ધઝંકૃતિકલાવાચાલિતપ્રાઙ્ગણાઃ ।
નિઃ સીમપ્રથમાનભૂમવિભવારમ્ભપ્રિયંભાવુકા
મોદન્તે ભુવિ વીરરુદ્રનૃપતેર્વિદ્વદ્ગૃહશ્રેણયઃ

[વિ.12-સુશબ્દાતા]
અથ સુશબ્દતા ।
સુપાં તિઙાં ચ વ્યુત્પત્તિઃ સૌશબ્દ્યં પરિકીર્ત્યતે ।
યથા---
આશામણ્ડલકૂલમુદ્વહકથૈરબ્ભ્રઙ્કષૈર્વૈભવૈ
રક્ષન્ સુપ્રજસઃ પ્રજાસ્ત્રિભુવનક્ષેમઙ્કરપ્રક્રિયઃ ।
દુષ્ટાનાં ભુવિ નિપ્રહન્તુમતુલૈરાઢ્યંભવિષ્ણુર્ગુણૈર્-
ભૂમ્ના સંચરતે ઽદ્ય કાકતિકુલે રુદ્રાવતારો હરિઃ

[વિ.13-પ્રેયઃ]
અથ પ્રેયઃ ।
પ્રેયઃ પ્રિયતરાખ્યાનં ચાટૂક્તૌ યદ્વિધીયતે

યથા---
દાક્ષિણ્યં ત્વયિ, દક્ષતા ત્વયિ, દયા ત્વય્યુન્નતત્વં ત્વયિ
પ્રાગલ્ભ્યં ત્વયિ, પૌરુષં ત્વયિ, કલાસંપત્ત્વયિ, શ્રીસ્ત્વયિ ।
ઔદાર્યં ત્વયિ, ધીરતા ત્વયિ, જગદ્ધૌરેયતા ચ ત્વયિ
શ્રીમત્કાકતિનાથ ! પાલય ભુવં વૈરિઞ્ચકલ્પાન્ શતમ્

[વિ.14-ઔર્જિત્યમ્]
અથૈર્જિત્યમ્ ।
ઔર્જિત્વં ગાઢબન્ધત્વમ્ ।
યથા---
ક્ષોણીરક્ષણદક્ષિણાઃ ક્ષતજગત્ક્ષોભા દુરીક્ષક્રમાઃ
ક્ષુદ્રક્ષત્રિયપક્ષશિક્ષણવિધૌ પ્રોત્ક્ષિપ્તકૌક્ષેયકાઃ ।
ઉદ્દામોદ્યમનસ્ય રુદ્રનૃપતેર્દેર્દણ્ડયોશ્ચણ્ડયોર્-
ગર્જદ્દુર્જનગર્વપર્વતભિદાદમ્ભોલયઃ કેલયઃ

ઇક્ષ્જ્.15સમાધિઃ]
અથ સમાધિઃ ।
સમાધિરન્યધર્માણાં યદન્યત્રાધિરોપણમ્

યથા---
પૃચ્છન્તી દુગ્ધસિન્ધું કુશલમનુસરન્ત્યાદરાચ્છઙ્કરાદ્રિં
ચાટૂક્ત્યા માનયન્તી મુહુરમરનદીં ચન્દ્રમગ્રે હસન્તી ।
વૈધાત્રીં યાનહંસાવલિમનુકૃપયા સ્વાગતં વ્યાહરન્તી
લોકેષુ ત્રિષ્વમીષુ પ્રભવતિ મહતી વીરરુદ્રસ્ય કીર્ત્તિઃ

[વિ.16-વિસ્તરઃ]
અથ વિસ્તરઃ ।
સમર્થનપ્રપઞ્ચોક્તિરુક્તસ્યાર્થસ્ય વિસ્તરઃ ।
યથા---
લોકેષુ ત્રિષુ કાકતીશ્વરગુણાન્ સ્તોતું મુહુર્વીક્ષિતું
શ્રોતું બહ્વભિનન્દિતું ચ ફણિનામેકઃ ક્ષમો નાયકઃ ।
યદ્વક્ત્રાણિ સહસ્રમસ્ય કૃતિનો યદ્ દ્વે સહસ્રે દૃશ-
સ્તા એવ શ્રુતયઃ ફણા દશશતાન્યત્યદ્ભુતાન્દોલને

[વિ.17-સંમિતત્વમ્]
અથ સંમિતત્વમ્ ।
યાવદર્થપદત્વં તુ સંમિતત્વમુદાહૃતમ્

યથા----
કાકતીયનરેન્દ્રસ્ય કીર્ત્તિચન્દનચર્ચનમ્ ।
દિગઙ્ગના વિતન્વન્તિ વતંસીકૃતતદ્ગુણાઃ

[વિ.18-ગામ્ભીર્યમ્]
અથ ગામ્ભીર્યમ્ ।
ધ્વનિમત્તા તુ ગામ્ભીર્યમ્ ।
યથા---
વિષં કૌક્ષેયકે ગઙ્ગા કીર્ત્તૌ દિગ્વસનં રિપૌ ।
ઇન્દુર્મુખે ચ રુદ્રસ્ય કાકતીયસ્ય દૃશ્યતે

અત્ર શઙ્કરસ્ય કણ્ઠે વિષં, મૌલૌ ગઙ્ગા, કટિસ્થલે દિગ્વસ્ત્રં, શિરસિ ચન્દ્ર ઇતિ ધ્વન્યતે ।
[વિ.19-સંક્ષેપઃ]
અથ સંક્ષેપઃ ।
સંક્ષિપ્તાર્થાભિધાનં યત્ તત્ સંક્ષેપઃ પ્રકીર્ત્યતે

યથા---
વંશો ઽસ્તિ કાકતીયાનાં તત્રાસન્ બહવો નૃપાઃ ।
તેષાં ભાગ્યવિવર્તો ઽયં વીરરુદ્રો નરેશ્વરઃ

અત્રાતિવિસ્તરકથનયોગ્યાર્થસ્ય સંક્ષેપોક્તેઃ સંક્ષેપઃ ।
[વિ.20-સૌક્ષ્મ્યમ્]
અથ સૌક્ષ્મ્યમ્ ।
અન્તઃ સંજલ્પરૂપત્વં શબ્દાનાં સૌક્ષ્મ્યમુચ્યતે ।
યથા---
અધ્યધઃ પરિસંશ્લિષ્ટાઃ ષ્ઠાકૃઞ્ભૂધાતવઃ સદા ।
વર્તન્તે કાકતીયેન્દ્રે કર્તર્યન્યત્ર કર્મણિ

અત્રાધિતિષ્ઠત્યધઃ કરોતિ પરિભવતીત્યન્તઃ સંજલ્પરૂપત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યં ભવતિ ।
[વિ.21-પ્રૌઢઃ]
અથ પ્રૌઢિઃ ।
પ્રૌઢિરુક્તેઃ પરીપાક ઇતિ કાવ્યવિદો વિદુઃ

યથા---
વીપ્સા પદ્મભવસ્ય ચન્દ્રમુકુટસ્યાવૃત્તિરામ્રેડિતં
દૈત્યારેઃ પ્રતિબિમ્બનં સુરગિરેરિન્દોઃ સમુત્તેજનમ્ ।
કર્ણાદેઃ પુનરુદ્ભવઃ સુરતરોઃ સર્વસ્વમાવિષ્ક્રિયા
સ્વર્ધેનોરિતિ તર્કયન્તિ કવયઃ શ્રીવીરરુદ્રપ્રભુમ્

[વિ.22.-ઉક્તિઃ]
અથોક્તિઃ ।
વિદગ્ધભણિતિર્યા
સ્યાદુક્તિં તાં કવયો વિદુઃ ।
યથા---
દિટ્ઠા કમલાસત્તી રણ્ણો તુહ સુહઅ ચિત્તચરિઅત્સ ।
ભાસન્તો વિ તુમં તં કુવલઅલચ્છિં પસાહેસિ

(।દૃષ્ટા કમલાસક્તી રાજ્ઞસ્તવ સુભગ ચિત્રચરિતસ્ય ।
ભાસ્વાનપિ ત્વં તાં કુવલયલક્ષ્મીં પ્રસાધયસિ ॥)
[વિ.23-રીતિઃ]
અથ રીતિઃ ।
યથોપક્રમનિર્વાહો રીતિરિત્યભિધીયતે

યથા---
ષડ્ ગુણાન્ સેવતે રાજા ષડ્ રિપૂનવમન્યતે ।
ષડ્ દર્શનાન્યુપાદત્તે ષડ્ બલાનિ ચ વીક્ષતે

[વિ.24-ભાવિકમ્]
અથ ભાવિકમ્ ।
ભવતો વાક્યવૃત્તિર્યા ભાવિકં તદુદાહૃતમ્

યથા---
સ્વામિંસ્તાત કુલોત્તંસ વીરરુદ્ર જગત્પ્રભો ।
પુત્રિણાં ધુરમેષો ઽહં પુત્રેણારોપિતસ્ત્વયા

અત્ર પ્રેમરૂપભાવવશાત્ સ્વમિંસ્તાતેતિ વાક્યવૃત્તિઃ ।
[વિ.25-ગતિઃ]
અથ ગતિઃ ।
ગતિર્નામ સુરમ્યત્વં સ્વરારોહાવરોહયોઃ

યથા---
પ્રકાશ્યે ત્રૈલોક્યે સતતમતુલૈઃ કાકતિવિભોર્-
મહોભિર્નિઃ સીમૈર્દિનકરકરાટોપપટુભિઃ ।
તમઃ કૃત્સ્નં શોકજ્વલદનલરોચિઃ પરિચયં
દધત્સ્વપ્યુદ્વેલત્યરિનૃપમનસ્સ્વેવ સતતમ્