Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 5
iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre rasaprakaraṇaṃ samāptam /
V.1
// atha doṣaprakaraṇam //
atha kāvyajīvitabhūtarasanirūpaṇānantaraṃ tadupaskārahetūnāṃ guṇānāṃ samyagvivekāya doṣā nirūpyante /
[V.1.1-doṣasāmānyalakṣaṇam]
tatra doṣasāmānyalakṣaṇam---
doṣaḥ kāvyāpakarṣasya hetuḥ śabdārthagocaraḥ /
śabdārthamayatvāt kāvyasya tadapakarṣahetūnāmapi doṣāṇāṃ śabdagatatvenārthagatatvena ca dvaividhyam /
śabdagatānāmapi padavākyagatatvena ca dvaividhyam /
ipadagatadoṣaḥ]
tatra padagatadoṣāḥ kathyante /
aprayuktamapuṣṭārthamasamarthaṃ nirarthakam /
neyārthaṃ cyutasaṃskāraṃ saṃdigdhaṃ cāprayojakam
kliṣṭaṃ gūḍhārthakaṃ grāmyamanyārthaṃ cāpratītikam /
avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ viruddhamatikṛt tathā /
aślīlaṃ paruṣaṃ ceti doṣāḥ saptadaśa smṛtāḥ
eṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate /
yadaprayuktaṃ kavibhiraprayuktaṃ taducyate /
prakṛtānupayuktārthamapuṣṭārthaṃ taducyate
yogamātraprasiddhaṃ yadasamarthaṃ taducyate /
pādapūraṇamātraṃ yat tannirarthakamucyate
svasaṃketaprasiddhārthaṃ neyārthaṃ parikīrtyate /
śabdaśāstraviruddhaṃ yat cyutasaṃskāramucyate
saṃdigdhaṃ tanmataṃ yat syāt saṃdigdhārthapratītikṛt /
tadaprayojakaṃ yat syādaviśeṣavidhāyakam
kliṣṭaṃ tadarthāvagatirdūradūrā yato bhavet /
prayuktamaprasiddhārthe gūḍhārthaṃ parikīrtyate
pāmaravyavahāraikaprasidhdaṃ grāmyamucyate /
yadrūḍhipracyutaṃ nāma tadanyārthamudāhṛtam
śāstramātraprasiddhaṃ yadapratītikamucyate /
avimṛṣṭavidheyāṃśaṃ guṇībhūtavidheyakam
viparītārthadhīryasmād viruddhamatikṛnmatam /
aślīlaṃ yadamāṅgalyajugupsāvrīḍadhīkaram
paruṣaṃ nāma tad yat syādvihitaṃ paruṣākṣaraiḥ //
atra vanavṛttīnāṃ śatrustrīṇāṃ vacaneṣu doṣā udāhriyante /
[V.2.1-aprayuktam]
aprayuktaṃ yathā---
vimukhā daivatāḥ sarve te no duścyavanādayaḥ /
araṇyagṛhamedhinyo yairvayaṃ hanta kalpitāḥ
atra daivatā iti puṃliṅgaprayogaḥ doṣaḥ ; duścayavana iti ca indraparatvena kavibhirna prayuktaḥ /
[V.2.2-apuṣṭārtham]
apuṣṭārthaṃ yathā---
vyarthāṣṭārdhārdhabāhūnāmamīṣāmīdṛśāṃ daśām /
kathaṃ sahāmahe dhigdhik kaṭhinaṃ hanta jīvitam
atra vyarthabāhudvayānāmiti vivakṣite 'ṣṭārdhārdhabāhūnāmityanupayuktam /
etadevāvimṛṣṭavidheyāṃśasyodāharaṇam /
bāhudvayasya vaiyarthye vidheye tasyopasarjanatvaṃ pratīyate /
[V.2.3-asamartham]
asamarthaṃ yathā---
vihāya vasudhāmenāṃ caturambudharāvṛtām /
ka nu gantavyamasmākamaraṇye 'pyasukhā sthitiḥ
atra jaladhiparatvenāmbudharapadamasamartham /
[V.2.3-anarthakaneyārthaccatasaṃskārasaṃdigdhāni]
anarthakaneyārthacyutasaṃskārasaṃdigdhāni yathā---
vihāya ca gṛhāṃstān vai vyatyastanavavṛttayaḥ /
kadā bhaviṣyate vāsaḥ kaṭakeṣu mahībhṛtān
atra vai iti nirarthakam /
vyatyastanavaśabdena vanapratītiḥ svasaṃketamātrāyateti neyārthakam /
bhaviṣyate iti bhavaterātmanepaditvaṃ śabdaśāstraviruddhamiti cyutasaṃskāram /
mahībhṛtāṃ kaṭakeṣu vāsa ityanena rājñāṃ nagareṣu vāsaḥ ? uta parvatānāṃ nitambeṣu ? iti saṃdehāt saṃdigdham /
[V.2.4-aprayojakakliṣṭe]
aprayojakakliṣṭe yathā---
hanta vartāmahe vajraghaṭṭanāt prāk calātmasu /
nabhasvadaśanārātidhvajāgrajavirodhiṣu
atra nabhasvadaśanāḥ sarpāḥ, teṣāmarātirgaruḍaḥ, sa eva dhvajo yasyeti viṣṇuḥ, tasyāgraja indrastasya virodhiṣu parvateṣu ityarthapratīteratidūratvāt kliṣṭam /
parvateṣu vartanaṃ duḥ khāvahamiti prakṛte vajraghaṭṭanāt prāk calātmasviti parvataviśeṣaṇasyānupayuktatvādaprayojakam /
[V.2.5-gūḍārthānyārthagrāmyarthāni]
gūḍhārthagrāmyārthānyārthāni yathā---
śoṇitābjadṛśaḥ kāmaṃ śyāmagallakaṭisthalāḥ /
vidagdhahṛdayāḥ śokavahninā rājakanyakāḥ
atra śoṇitaśabdasya rudhire prasiddhasya pāṭalavarṇaparatvena prayogād gūḍhārtham /
gallakaṭiśabdau kapolajaghanaparatvena grāmyaprayuktau /
vidagdhahṛdayā iti viśeṣaṇaṃ dagdhahṛdayasyāvācakatvādanyārtham /
[V.2.6-apratītikaram]
apratītikaṃ yathā---
manūpadeśāḥ kva gatāḥ kulācāryairudīritāḥ
atra manuśabado mantraparatvena mantraśāstramātraprasiddha ityapratītikam /
[V.2.7-virudhdamatikṛt]
viruddhamatikṛdyathā---
ambikāramaṇasyāṅghrisevā vyarthā kathaṃ bhavet /
rājñāmakāryamitrāṇāṃ vināśaṃ samupeyuṣām
atrāmbikāramaṇaśabdānmātṛsaṃbhogakāriṇaḥ pratītiḥ /
akāryamitraśabdādakāryeṣu mitrāṇīti pratītiḥ /
viyogaduḥ khaparatayā prayuktādvināśaśabdānnaśapratītiriti viruddhamatikṛt /
[V.2.8-trividhāślīlam]
amaṅgalavrīḍājugupsāpratītikaraṃ trividhamaślīlaṃ yathā---
abhipretapadāvāsaḥ kadā naḥ saṃbhaviṣyati /
nīcaṃ sādhanameteṣāṃ parotsargaikajīvinām
atrābhipretapadāvāsaśabdāt pretalokapadāvāsapratīteramaṅgalatvam /
nīcaṃ sādhanamityanena tucchamohanapratītervrīḍākaratvam /
parotsargaukajīvināmityatrotsargaśabdādadhovāyupratīterjugupsākaratvam /
[V.2.9-puruṣam]
paruṣaṃ yathā---
kutaḥ kāntāravṛttīnāṃ kārtārthyārthitvamasti naḥ /
atra kārtārthyārthitvamiti paruṣavarṇārabdhatvam /
V.3
// atha vākyadoṣāḥ //
śabdahīnaṃ kramabhraṣṭaṃ visaṃdhi punaruktimat /
vyākīrṇaṃ vākyasaṃkīrṇamapūrṇaṃ vākyagarbhitam
dve bhinnaliṅgavacane dve ca nyūnādhikopame /
bhagnacchando yatibhraṣṭamaśarīramarītikam
visargaluptamasthānasamāsaṃ vācyavarjitam /
samāptapunarāttaṃ ca tathā saṃbandhavarjitam
patatprakarṣamadhikapadaṃ prakramabhaṅgavat /
caturviṃśatirucyante doṣā vākyasamāśritāḥ
eṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[V.3.1-śabdahīnam]
śabdaśāstrahataṃ vākyaṃ śabdahīnaṃ prakīrtyate /
yathā śatruvākyeṣu---
na saṃśṛṇumahe hanta hitamāptairnimantritam /
yena kākatibhūbhartuḥ sevāṃ hitvā hatā vayam
atra hitaṃ na saṃśṛṇumahe iti padadvayaprayoge doṣāviṣkārādvākyameva duṣṭamiti na padadoṣaśaṅkā /
saṃpūrvasya śṛṇoterātmanepaditve karmaṇo 'nupādānaniyamāt /
atha kramabhraṣṭam /
kramabhraṣṭaṃ bhavedārthaḥ śābdo vā yatra na kramaḥ
[V.3.2-kramabhraṣṭam]
yathā---
prabhave kākatīndrāya turagān kariṇo 'thavā /
upāyanamakurvāṇā vayaṃ daivena vañcitāḥ
atra kariṇo yadvā turagāniti vaktavye vyutkrameṇoktam, turagāpekṣayā kariṇāmutkṛṣṭatvāt /
athavā kariṇa ityarthakramabhaṅgaḥ /
śabdakramabhaṅgo yathā---
kā nāma gaṇanāsmāsu kākatīyasya bhūpateḥ /
yaśaḥ pratāpayormagnau sūryācandramasāvapi
atra yaśaḥ pratāpayoścandrasūryau magnāviti śabdakrame ucite tathā noktam /
yaśaḥ pratāpayoḥ sūryācandramasau magnāviti samudāyadvayānvaye yathāyogyamarthānvaye siddhe nārthakramavirodhaḥ /
api tu śabdaprayoga eva kramabhaṅgaḥ /
[V.3.3-visandhi]
atha visandhi /
visaṃhito virūpo vā yasya saṃdhirvisaṃdhi tat /
yathā---
śauryāṇi īdṛśānyāsan pṛthvaiśvaryaṃ kva vā gatam /
atra śauryāṇi īdṛśānīti visandhi /
pṛthvaiśvaryamiti saṃdhivairūpyam /
atha punaruktimat /
śabdārthapaunaruktye tu tadvākyaṃ punaruktimat
[V.3.4-punaruktim]
yathā---
jīrṇakānanasaṃkīrṇe vindhye kānanavṛttayaḥ
atra kānanasaṃkīrṇe kānanavṛttaya iti punaruktimat /
[V.3.5-vyākīrṇam]
atha vyākīrṇam /
vyākīrṇaṃ tadvibhaktīnāṃ vyākīrṇe ca mitho 'nvaye /
yathā---
sukhārthino mahīpālā vartadhvaṃ kākatīśituḥ /
ājñāmurasi bibhrāṇāḥ śirasi kroḍamudrikām
atra kroḍamudrikāmurasi śirasyājñāṃ bibhrāṇā iti saṃbandhaḥ /
[V.3.6-vākyasaṃkīrṇam]
atha vākyasaṃkīrṇam /
vākyāntarapadaiḥ kīrṇaṃ vākyasaṃkīrṇamucyate
yathā---
mānena mahatāsmābhirvane vaktre na tiṣṭhatām /
vindhayasya jīvitaṃ tanno jātamadya tṛṇaṃ kṛtam
atra mahatā mānena asmābhiryattṛṇaṃ vaktre na kṛtaṃ tadadya vindhyasya vane tiṣṭhatāṃ no jīvitaṃ jātamiti vākyadvayapadānāmanyonyasaṃkīrṇatā /
[V.3.7-apūrṇam]
athāpūrṇam---
apūrṇaṃ tadbhaved yatra na saṃpūrṇaḥ kriyānvayaḥ /
yathā---
śaileṣvasmākamāvāso vanyaiḥ socchvasitā vayam /
mṛgairbandhumataścāsmān paśyan dhātā pramodatām
atra śailavāsān vanyavṛttīn mṛgabāndhavān paśyanniti vivakṣitasaṃbandhau na saṃpūrṇaḥ /
[V.3.8-vākyagarbhatam]
atha vākyagarbhitam /
tad vākyagarbhi taṃ yasya madhye vākyāntaraṃ bhavet
yathā---
jñātvāpyandhrapurīndrasya krodhāgnimatiduḥ saham /
yadvā na laṅghyate daivaṃ tasminnipatitā vayam
atrātiduḥ sahaṃ krodhāgniṃ jñātvāpi tasminnipatitā vayamiti vākyamadhye yadvā na laṅghyate daivamiti vākyāntaramanupraviṣṭamiti vākyagarbhitatvam /
[V.3.9-bhinnaliṅgavacane]
atha bhinnaliṅgavacane /
yatropamā bhaved bhinnavacanā bhinnaliṅgakā /
tadbhinnavacanaṃ bhinnaliṅgaṃ cāhurmanīṣiṇaḥ
dvayorudāharaṇaṃ yathā---
samudrā iva gambhīraṃ mano yādavabhūbhujaḥ /
giriṇevāndhranṛpatidhvajinyā kaluṣīkṛtam
atra samudrā iva gambhīramiti bhinnavacanam /
giriṇeva dhvajinyeti bhinnaliṅgam /
athādhikanyūnopame /
[V.3.10-adhikanyūnopame]
yatropamānamadhikaṃ nyūnaṃ vā syādviśeṣaṇaiḥ /
tatrādhikopamaṃ pūrvaṃ nyūnopamamataḥ param
dvayoḥ yathākramamudāharaṇam /
kṣāmakṣāmamukhāḥ kāntāḥ kānane mālaveśituḥ /
grīṣme nadya iva glānapadmotpalabisāvilāḥ
atra kṣāmakṣāmamukhānāṃ kāntānāmupamānabhūtāsu nadīṣu mlānapadmatvamātraṃ vaktavyam /
mlānotpalabisāvilā ityadhikam /
nyūnopamaṃ yathā---
hārāṅgarāgasubhagā nagareṣu yathā vayam /
tathaiva nirjharākīrṇā vibhānti dharaṇībhṛtaḥ
atra hārasthāne nirjharā uktāḥ /
aṅgarāgasthāne kimapi noktamiti nyūnopamatvam /
[V.3.11-bhagnachandokayatibhraṣṭe]
atha bhagnacchandoyatibhraṣṭe /
chandobhagnaṃ vaco yatra tadbhagnacchanda ucyate /
yatra sthāne yatibhraṃśastad yatibhraṣṭamucyate
yathā---
vindhyāraṇyakṛtakuṭumbarakṣaṇasya kiṃ bhadraṃ bhavati janasya mādṛśasya
atra vindhyāraṇyeti tṛtīyavarṇe yatibhaṅgaḥ /
pādāntavarṇasya gurutvābhāvācchandobhaṅgaḥ /
[V.3.12-aśarīraram]
athāśarīram /
kriyāpadena rahitamaśarīraṃ prakīrtyate /
yathā---
hanta niṣkaruṇo dhātā krīḍato maṇikuṭṭime /
kānane kaṇṭakākīrṇe sthitān pāṇḍyaśiśūnimān
atra kriyāpadaṃ na vihitam /
etadevānanvayākhyaṃ dūṣaṇam /
[V.3.13-arītikam]
athārītikam /
rasānanuguṇā rītiryatrārīti taducyate
yathā---
akharvagarvadurvāradorargalanirargalāḥ /
hā bandhuvargāḥ sarve 'pi kṛtāntātithayaḥ kṛtāḥ
atra karuṇe 'nucito varṇāḍambaraḥ /
atha visargaluptam /
otvaṃ lopo visargasyāsakṛlluptavisargakam /
[V.3.14-visargaluṇatam]
yatra visargo bahudhautvaṃ lopaṃ vā prāpnoti tadvisargaluptam /
yathā---
vyartho manoratho yāto jāto vāso dhruvo marau /
mlānā dīnā hatā jīrṇā vanānteṣvīdṛśā vayam
[V.3.15-asthānasamārasyam]
athāsthānasamāsam /
apadasthasamāsaṃ tat samāso yatra nocitaḥ
yathā---
kuto vaimukhyamasmāsu brahmaṇaḥ paruṣātmanaḥ /
ityudagratarabhrāmyadbhṛkuṭīkuṭilānanāḥ
atra vedhase krudhyatāṃ nṛpāṇāmuktau na samāsaḥ /
kiṃ tu kavivacane samāsa ityapadasthasamāsaḥ /
[V.3.16-vāccavarjitam]
atha vācyavarjitam /
noktaṃ syādyatra vaktavyaṃ tadāhurvācyavarjitam /
yathā---
durdaśāṃ pratipannānāmasmākaṃ jīvitaṃ matam
atra durdaśāṃ pratipannānāmapītyapiśabdo vaktavyo noktaḥ /
[V.3.17-samāptapunarāntakaṃ,patatprakarṣaṃ ca]
atha samāptapunarāttakaṃ patatprakarṣaṃ ca /
samāpya punarādāne samāptapunarāttakam /
patatprakarṣaṃ tatprāhuḥ prakarṣo yatra viślathaḥ
dvayorudāharaṇaṃ yathā---
dhāvanmṛgeṣu saṃbhrāmyatkariṣūdyattarakṣuṣu /
vindhyāraṇyeṣu tiṣṭhāmaḥ kṣubhyadbhallūkapaṅktiṣu
atra vindhyāraṇyeṣu tiṣṭhāmaḥ iti samāpya kṣubhyadbhallūkapaṅktiṣviti punarādānāt samāptapunarāttakam /
atha bhrāmyatkariṣūdyattarakṣuṣu dhāvanmṛgeṣviti vaktavye na tathoktamiti patatprakarṣatā /
[V.3.17-saṃbandhavarjitam]
atha saṃbandhavarjitam /
saṃbandhavarjitaṃ tat syād yatreṣṭenānvayo hataḥ /
yathā---
bhadrāsanāni dṛṣadaḥ chatrāṇi ca mahīruhaḥ /
durdaśārājyamūrdhābhiṣiktāḥ punaraho vayam
atra rājye bhadrāsanāni dṛṣada ityādisaṃbandho noktaḥ /
[V.3.18-adhikapadam]
athādhikapadam /
yatrādhikapadoktiḥ syāt tatrādhikapadaṃ matam
yathā---
vimuktā vallabhairetā vanānte ghūrjarastriyaḥ /
sudhāṃśumaṇḍalākārarūpakramavipāṇḍurāḥ
atra sughāṃśumaṇḍalākāra ityetāvatā paripūrṇe maṇḍalākāravipāṇḍuratve rūpakrama ityadhikam /
[V.3.19-bhagnaprakramam]
atha bhagnaprakramam /
prakrāntaniyamatyāge bhagnakramamihocyate
yathā---
guhā gṛhāṇi śabarā bāndhavā vindhyabhūḥ purī /
sarito dīrghikāḥ kaṣṭamākrīḍāḥ kānanāni naḥ
atra bahuvacanatayā prathamaṃ prakamya vindhyamūḥ purītyekavacanokteḥ prakramabhraṣṭam /
V.4 //
athārthadoṣāḥ //
apārthaṃ vyarthamekārthaṃ sasaṃśayamapakramam /
bhinnaṃ caivātimātraṃ ca paruṣaṃ virasaṃ tathā
hīnādhikopame syātāmasadṛkṣopamaṃ tathā /
aprasiddhopamaṃ hetuśūnyaṃ ca niralaṃkṛti
aślīlaṃ ca viruddhaṃ ca tathā sahacaracyutam /
evamaṣṭādaśa proktā doṣā arthasamāśrayāḥ
eṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[V.4.1-apārtham]
samudāyārthaśūnyaṃ yadapārthaṃ tat prakīrtyate /
yathā---
kutaḥ śuṣyadapā nadyaḥ kā vārtā colamaṇḍale /
phaṇāḥ sahasraṃ śeṣasya bhāraḥ kati kulācalāḥ
atra na kaścidvākyārthaḥ pratīyate /
[V.4.2vyartham]
atha vyartham /
yat prayojanaśūnyaṃ syāt tad vyarthaṃ parikīrtyate
yathā---
nirmalaṃ kulamudvelaṃ śauryaṃ vaḥ prathitaṃ yaśaḥ /
kimityandhrapateḥ pādapīṭhaṃ pāṇḍyairna sevyate
atra nirmalaṃ kulamityādipraśaṃsā sevā kartavyetyupadeśe nopayujyate /
[V.4.3-ekārtham]
athaikārtham /
uktābhinnārthakaṃ yat syādekārthaṃ tannigadyate /
yathā---
viśīrṇaṃ śatadhā ceto mūrcchitān vīkṣya bālakān /
śiśūn niścetanān dṛṣṭvā khaṇḍitaṃ śataśo manaḥ
atra pūrvottarārdhayorabhinnārthatvam /
[V.4.4-sasaṃśayam]
atha sasaṃśayam /
vākyārthasaṃśayo yatra tat sasaṃśayamiṣyate
yathā---
karikumbhau stanāvadya jayatāṃ kṣāmatāṃ gatau /
latā vapuḥ śriyaḥ strīṇāṃ hasantu mlānatāṃ gatāḥ
atra karikumbhayoḥ stanayośca latānāṃ vapuḥ śriyāṃ ca kartṛkarmatvasaṃśayaḥ /
[V.4.5-apakmam]
athāpakramam /
yatra pūrvāparībhāvavihatistadapakramam /
yathā---
hanta vyādāya vaktrāṇi nidrāntyantarvaṇaṃ striyaḥ /
tṛṇaistatpatitairasmān śikṣayantyastathākramam
atra nidrottarakālīnamukhyādānasya pūrvakālatvamuktamityapakramatvam /
[V.4.6-bhinnam]
atha bhinnam /
saṃbandhavarjitaṃ yat syāt tadbhinnaṃ parikīrtyate
yathā---
nūnaṃ phāleṣu lāṭānāṃ na dhātrā likhitā lipiḥ /
yadasmākaṃ kuṭumbāni viṣīdanti marusthale
atra marusthalanivāsaviṣādasya phālasthalagatalipyabhāvasya ca na saṃbandhaḥ /
[V.4.7-atimātram]
athātimātram /
yat sarvalokātītaṃ tadatimātraṃ prakīrtyate /
yathā---
mā bhūdekārṇavaṃ viśvamiti saṃkocitāśrubhiḥ /
araṇye lāṭanārībhirasaṃkhyā nimnagāḥ kṛtāḥ
atrāśrubhirjagadekārṇavamityayuktiḥ /
[V.4.8-puruṣam]
atha paruṣam /
atikrūrārthasahitaṃ paruṣaṃ parikīrtyate
yathā---
dāvānalendhanaṃ sadyaḥ kriyantāmarbhakā ime
atra palāni yācamānān śiśūnuddiśyātiparuṣoktiḥ /
[V.4.9-virasam]
atha virasam /
aprastutarasaṃ yat tadvirasaṃ parikīrtyate /
yathā---
candrānanāḥ kaṭākṣairnaḥ paśyatāmṛtavarṣibhiḥ /
śocitvālamiti kliṣṭāḥ kirātaiścolasubhruvaḥ
atra puruṣaviyogakhinnānāṃ strīṇāṃ vanacaraiḥ saṃbhogaprārthanaṃ virasam /
[V.4.10-hinopamam]
atha hīnopamam /
hīnaṃ yatropamānaṃ syāt taddhi hīnopamaṃ matam
yathā---
śunakairiva sāraṅgā bhavadbhirnihatā dviṣaḥ /
kva gataṃ pauruṣaṃ tadvaḥ kānanaikanivāsinām
atra śunakairiva bhavadbhiriti hīnopamam /
[V.4.11-adhikopamam]
athādhikopamam /
yatropamānamadhikaṃ tad bhavedadhikopamam /
yathā---
amī pāresarastīraṃ bakā niścalamūrtayaḥ /
maharṣaya ivāsmābhiradya sopadravāḥ kṛtāḥ
atra bakā maharṣaya ivetyadhikopamam /
[V.4.12-asadṛśopamam]
athāsadṛśopamam /
yadatulyopamānaṃ tad bhavedasadṛśopamam
yathā---
eṣa vindhyācalaḥ sāndrakuñjoccalitanirjharaḥ /
phālekṣaṇasphuradvahniśikhāṭopa iveśvaraḥ
atra kuñjoccalitanirjharasya vindhyācalasya phālekṣaṇaspuradvahnerīśvarasya ca mitho na sādṛśyam /
[V.4.13-aprasidhdopamam]
athāprasiddhopamam /
aprasiddhopamānaṃ yadaprasiddhopamaṃ matam /
yathā---
bāṣpāmbuklinnanetrāṇi mukhānyaṅgamṛgīdṛśām /
himadūṣitapatrāṇi kumudānīva nirmudām
atra mukhānāṃ kumudānyupamānatayā kaviloke na prasiddhāni /
[V.4.14-hetuṣūnyam]
atha hetuśūnyam /
hetorvinārthakathanaṃ hetuśūnyaṃ pracakṣate
yathā---
mudhānudhāvanaṃ jātaṃ mārge 'smin mauktikāṅkite /
anveṣṭumanyato yāmi padavīyaṃ na subhruvaḥ
atra subhruvaḥ padavīyaṃ na bhavatīti heturnoktaḥ /
[V.4.15-niralaṃkṛti]
atha niralaṃkṛti /
alaṃkāreṇa rahitaṃ niralaṃkāramucyate /
yathā---
āghrāya surabheryonimunmukhaidīrghamehanaiḥ /
mahokṣerlambamānāṇḍairviṣvag vyākulitaṃ vanam
[V.4.16-aślīlam]
atra na kaścidalaṃkāraḥ /
ślādhyaviśeṣaṇābhāvāt na svābhāvoktiḥ /
athāślīlam /
aślīlārthasya kathanamaślīlaṃ parikīrtyate
asyāpi pūrvamevodāharaṇam /
[V.4.17-virudhdam]
atha viruddham /
viruddhaṃ deśakālādiviruddhaṃ bahudhocyate /
yathā--
diśyuttarasyāṃ nedīyānudvelo lavaṇārṇavaḥ /
marudeśe 'pi gaṅgā naḥ pipāsāṃ śāmayiṣyati
atra diśyuttarasyāṃ lavaṇārṇava iti digvirodhaḥ /
marau gaṅgeti deśavirodhaḥ /
araṇyamahiṣodagraviṣāṇodarajanmanām /
mahatyarghe 'pi muktānāṃ striyo muktāvibhūṣaṇāḥ
atra mahiṣaviṣāṇebhyo muktānāṃ janmeti lokavirodhaḥ /
evaṃ viruddhāntaramapyudāhāryam /
[V.4.18-sahacarabhraṣcam]
atha sahacarabhraṣṭam /
mataṃ sahacarabhraṣṭamatulyānāṃ nibandhane
yathā---
śāntyā śrutaṃ hriyā nārī manmathena ratotsavaḥ /
śrutena dhiṣaṇā vanyavṛttyā jīvanti śātravāḥ
Original text: Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0