પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 5

ઇતિ શ્રીવિદ્યાનાથકૃતૌ પ્રતાપરુદ્રયશોભૂષણે ઽલંકારશાસ્ત્રે રસપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ।
વ્.1
॥ અથ દોષપ્રકરણમ્ ॥
અથ કાવ્યજીવિતભૂતરસનિરૂપણાનન્તરં તદુપસ્કારહેતૂનાં ગુણાનાં સમ્યગ્વિવેકાય દોષા નિરૂપ્યન્તે ।
[વ્.1.1-દોષસામાન્યલક્ષણમ્]
તત્ર દોષસામાન્યલક્ષણમ્---
દોષઃ કાવ્યાપકર્ષસ્ય હેતુઃ શબ્દાર્થગોચરઃ ।
શબ્દાર્થમયત્વાત્ કાવ્યસ્ય તદપકર્ષહેતૂનામપિ દોષાણાં શબ્દગતત્વેનાર્થગતત્વેન ચ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
શબ્દગતાનામપિ પદવાક્યગતત્વેન ચ દ્વૈવિધ્યમ્ ।
ઇપદગતદોષઃ]
તત્ર પદગતદોષાઃ કથ્યન્તે ।
અપ્રયુક્તમપુષ્ટાર્થમસમર્થં નિરર્થકમ્ ।
નેયાર્થં ચ્યુતસંસ્કારં સંદિગ્ધં ચાપ્રયોજકમ્

ક્લિષ્ટં ગૂઢાર્થકં ગ્રામ્યમન્યાર્થં ચાપ્રતીતિકમ્ ।
અવિમૃષ્ટવિધેયાંશં વિરુદ્ધમતિકૃત્ તથા ।
અશ્લીલં પરુષં ચેતિ દોષાઃ સપ્તદશ સ્મૃતાઃ

એષાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
યદપ્રયુક્તં કવિભિરપ્રયુક્તં તદુચ્યતે ।
પ્રકૃતાનુપયુક્તાર્થમપુષ્ટાર્થં તદુચ્યતે

યોગમાત્રપ્રસિદ્ધં યદસમર્થં તદુચ્યતે ।
પાદપૂરણમાત્રં યત્ તન્નિરર્થકમુચ્યતે

સ્વસંકેતપ્રસિદ્ધાર્થં નેયાર્થં પરિકીર્ત્યતે ।
શબ્દશાસ્ત્રવિરુદ્ધં યત્ ચ્યુતસંસ્કારમુચ્યતે

સંદિગ્ધં તન્મતં યત્ સ્યાત્ સંદિગ્ધાર્થપ્રતીતિકૃત્ ।
તદપ્રયોજકં યત્ સ્યાદવિશેષવિધાયકમ્

ક્લિષ્ટં તદર્થાવગતિર્દૂરદૂરા યતો ભવેત્ ।
પ્રયુક્તમપ્રસિદ્ધાર્થે ગૂઢાર્થં પરિકીર્ત્યતે

પામરવ્યવહારૈકપ્રસિધ્દં ગ્રામ્યમુચ્યતે ।
યદ્રૂઢિપ્રચ્યુતં નામ તદન્યાર્થમુદાહૃતમ્

શાસ્ત્રમાત્રપ્રસિદ્ધં યદપ્રતીતિકમુચ્યતે ।
અવિમૃષ્ટવિધેયાંશં ગુણીભૂતવિધેયકમ્

વિપરીતાર્થધીર્યસ્માદ્ વિરુદ્ધમતિકૃન્મતમ્ ।
અશ્લીલં યદમાઙ્ગલ્યજુગુપ્સાવ્રીડધીકરમ્

પરુષં નામ તદ્ યત્ સ્યાદ્વિહિતં પરુષાક્ષરૈઃ ॥
અત્ર વનવૃત્તીનાં શત્રુસ્ત્રીણાં વચનેષુ દોષા ઉદાહ્રિયન્તે ।
[વ્.2.1-અપ્રયુક્તમ્]
અપ્રયુક્તં યથા---
વિમુખા દૈવતાઃ સર્વે તે નો દુશ્ચ્યવનાદયઃ ।
અરણ્યગૃહમેધિન્યો યૈર્વયં હન્ત કલ્પિતાઃ

અત્ર દૈવતા ઇતિ પુંલિઙ્ગપ્રયોગઃ દોષઃ ; દુશ્ચયવન ઇતિ ચ ઇન્દ્રપરત્વેન કવિભિર્ન પ્રયુક્તઃ ।
[વ્.2.2-અપુષ્ટાર્થમ્]
અપુષ્ટાર્થં યથા---
વ્યર્થાષ્ટાર્ધાર્ધબાહૂનામમીષામીદૃશાં દશામ્ ।
કથં સહામહે ધિગ્ધિક્ કઠિનં હન્ત જીવિતમ્

અત્ર વ્યર્થબાહુદ્વયાનામિતિ વિવક્ષિતે ઽષ્ટાર્ધાર્ધબાહૂનામિત્યનુપયુક્તમ્ ।
એતદેવાવિમૃષ્ટવિધેયાંશસ્યોદાહરણમ્ ।
બાહુદ્વયસ્ય વૈયર્થ્યે વિધેયે તસ્યોપસર્જનત્વં પ્રતીયતે ।
[વ્.2.3-અસમર્થમ્]
અસમર્થં યથા---
વિહાય વસુધામેનાં ચતુરમ્બુધરાવૃતામ્ ।
ક નુ ગન્તવ્યમસ્માકમરણ્યે ઽપ્યસુખા સ્થિતિઃ

અત્ર જલધિપરત્વેનામ્બુધરપદમસમર્થમ્ ।
[વ્.2.3-અનર્થકનેયાર્થચ્ચતસંસ્કારસંદિગ્ધાનિ]
અનર્થકનેયાર્થચ્યુતસંસ્કારસંદિગ્ધાનિ યથા---
વિહાય ચ ગૃહાંસ્તાન્ વૈ વ્યત્યસ્તનવવૃત્તયઃ ।
કદા ભવિષ્યતે વાસઃ કટકેષુ મહીભૃતાન્

અત્ર વૈ ઇતિ નિરર્થકમ્ ।
વ્યત્યસ્તનવશબ્દેન વનપ્રતીતિઃ સ્વસંકેતમાત્રાયતેતિ નેયાર્થકમ્ ।
ભવિષ્યતે ઇતિ ભવતેરાત્મનેપદિત્વં શબ્દશાસ્ત્રવિરુદ્ધમિતિ ચ્યુતસંસ્કારમ્ ।
મહીભૃતાં કટકેષુ વાસ ઇત્યનેન રાજ્ઞાં નગરેષુ વાસઃ ? ઉત પર્વતાનાં નિતમ્બેષુ ? ઇતિ સંદેહાત્ સંદિગ્ધમ્ ।
[વ્.2.4-અપ્રયોજકક્લિષ્ટે]
અપ્રયોજકક્લિષ્ટે યથા---
હન્ત વર્તામહે વજ્રઘટ્ટનાત્ પ્રાક્ ચલાત્મસુ ।
નભસ્વદશનારાતિધ્વજાગ્રજવિરોધિષુ

અત્ર નભસ્વદશનાઃ સર્પાઃ, તેષામરાતિર્ગરુડઃ, સ એવ ધ્વજો યસ્યેતિ વિષ્ણુઃ, તસ્યાગ્રજ ઇન્દ્રસ્તસ્ય વિરોધિષુ પર્વતેષુ ઇત્યર્થપ્રતીતેરતિદૂરત્વાત્ ક્લિષ્ટમ્ ।
પર્વતેષુ વર્તનં દુઃ ખાવહમિતિ પ્રકૃતે વજ્રઘટ્ટનાત્ પ્રાક્ ચલાત્મસ્વિતિ પર્વતવિશેષણસ્યાનુપયુક્તત્વાદપ્રયોજકમ્ ।
[વ્.2.5-ગૂડાર્થાન્યાર્થગ્રામ્યર્થાનિ]
ગૂઢાર્થગ્રામ્યાર્થાન્યાર્થાનિ યથા---
શોણિતાબ્જદૃશઃ કામં શ્યામગલ્લકટિસ્થલાઃ ।
વિદગ્ધહૃદયાઃ શોકવહ્નિના રાજકન્યકાઃ

અત્ર શોણિતશબ્દસ્ય રુધિરે પ્રસિદ્ધસ્ય પાટલવર્ણપરત્વેન પ્રયોગાદ્ ગૂઢાર્થમ્ ।
ગલ્લકટિશબ્દૌ કપોલજઘનપરત્વેન ગ્રામ્યપ્રયુક્તૌ ।
વિદગ્ધહૃદયા ઇતિ વિશેષણં દગ્ધહૃદયસ્યાવાચકત્વાદન્યાર્થમ્ ।
[વ્.2.6-અપ્રતીતિકરમ્]
અપ્રતીતિકં યથા---
મનૂપદેશાઃ ક્વ ગતાઃ કુલાચાર્યૈરુદીરિતાઃ

અત્ર મનુશબદો મન્ત્રપરત્વેન મન્ત્રશાસ્ત્રમાત્રપ્રસિદ્ધ ઇત્યપ્રતીતિકમ્ ।
[વ્.2.7-વિરુધ્દમતિકૃત્]
વિરુદ્ધમતિકૃદ્યથા---
અમ્બિકારમણસ્યાઙ્ઘ્રિસેવા વ્યર્થા કથં ભવેત્ ।
રાજ્ઞામકાર્યમિત્રાણાં વિનાશં સમુપેયુષામ્

અત્રામ્બિકારમણશબ્દાન્માતૃસંભોગકારિણઃ પ્રતીતિઃ ।
અકાર્યમિત્રશબ્દાદકાર્યેષુ મિત્રાણીતિ પ્રતીતિઃ ।
વિયોગદુઃ ખપરતયા પ્રયુક્તાદ્વિનાશશબ્દાન્નશપ્રતીતિરિતિ વિરુદ્ધમતિકૃત્ ।
[વ્.2.8-ત્રિવિધાશ્લીલમ્]
અમઙ્ગલવ્રીડાજુગુપ્સાપ્રતીતિકરં ત્રિવિધમશ્લીલં યથા---
અભિપ્રેતપદાવાસઃ કદા નઃ સંભવિષ્યતિ ।
નીચં સાધનમેતેષાં પરોત્સર્ગૈકજીવિનામ્

અત્રાભિપ્રેતપદાવાસશબ્દાત્ પ્રેતલોકપદાવાસપ્રતીતેરમઙ્ગલત્વમ્ ।
નીચં સાધનમિત્યનેન તુચ્છમોહનપ્રતીતેર્વ્રીડાકરત્વમ્ ।
પરોત્સર્ગૌકજીવિનામિત્યત્રોત્સર્ગશબ્દાદધોવાયુપ્રતીતેર્જુગુપ્સાકરત્વમ્ ।
[વ્.2.9-પુરુષમ્]
પરુષં યથા---
કુતઃ કાન્તારવૃત્તીનાં કાર્તાર્થ્યાર્થિત્વમસ્તિ નઃ ।
અત્ર કાર્તાર્થ્યાર્થિત્વમિતિ પરુષવર્ણારબ્ધત્વમ્ ।
વ્.3
॥ અથ વાક્યદોષાઃ ॥
શબ્દહીનં ક્રમભ્રષ્ટં વિસંધિ પુનરુક્તિમત્ ।
વ્યાકીર્ણં વાક્યસંકીર્ણમપૂર્ણં વાક્યગર્ભિતમ્

દ્વે ભિન્નલિઙ્ગવચને દ્વે ચ ન્યૂનાધિકોપમે ।
ભગ્નચ્છન્દો યતિભ્રષ્ટમશરીરમરીતિકમ્

વિસર્ગલુપ્તમસ્થાનસમાસં વાચ્યવર્જિતમ્ ।
સમાપ્તપુનરાત્તં ચ તથા સંબન્ધવર્જિતમ્

પતત્પ્રકર્ષમધિકપદં પ્રક્રમભઙ્ગવત્ ।
ચતુર્વિંશતિરુચ્યન્તે દોષા વાક્યસમાશ્રિતાઃ

એષાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[વ્.3.1-શબ્દહીનમ્]
શબ્દશાસ્ત્રહતં વાક્યં શબ્દહીનં પ્રકીર્ત્યતે ।
યથા શત્રુવાક્યેષુ---
ન સંશૃણુમહે હન્ત હિતમાપ્તૈર્નિમન્ત્રિતમ્ ।
યેન કાકતિભૂભર્તુઃ સેવાં હિત્વા હતા વયમ્

અત્ર હિતં ન સંશૃણુમહે ઇતિ પદદ્વયપ્રયોગે દોષાવિષ્કારાદ્વાક્યમેવ દુષ્ટમિતિ ન પદદોષશઙ્કા ।
સંપૂર્વસ્ય શૃણોતેરાત્મનેપદિત્વે કર્મણો ઽનુપાદાનનિયમાત્ ।
અથ ક્રમભ્રષ્ટમ્ ।
ક્રમભ્રષ્ટં ભવેદાર્થઃ શાબ્દો વા યત્ર ન ક્રમઃ

[વ્.3.2-ક્રમભ્રષ્ટમ્]
યથા---
પ્રભવે કાકતીન્દ્રાય તુરગાન્ કરિણો ઽથવા ।
ઉપાયનમકુર્વાણા વયં દૈવેન વઞ્ચિતાઃ

અત્ર કરિણો યદ્વા તુરગાનિતિ વક્તવ્યે વ્યુત્ક્રમેણોક્તમ્, તુરગાપેક્ષયા કરિણામુત્કૃષ્ટત્વાત્ ।
અથવા કરિણ ઇત્યર્થક્રમભઙ્ગઃ ।
શબ્દક્રમભઙ્ગો યથા---
કા નામ ગણનાસ્માસુ કાકતીયસ્ય ભૂપતેઃ ।
યશઃ પ્રતાપયોર્મગ્નૌ સૂર્યાચન્દ્રમસાવપિ

અત્ર યશઃ પ્રતાપયોશ્ચન્દ્રસૂર્યૌ મગ્નાવિતિ શબ્દક્રમે ઉચિતે તથા નોક્તમ્ ।
યશઃ પ્રતાપયોઃ સૂર્યાચન્દ્રમસૌ મગ્નાવિતિ સમુદાયદ્વયાન્વયે યથાયોગ્યમર્થાન્વયે સિદ્ધે નાર્થક્રમવિરોધઃ ।
અપિ તુ શબ્દપ્રયોગ એવ ક્રમભઙ્ગઃ ।
[વ્.3.3-વિસન્ધિ]
અથ વિસન્ધિ ।
વિસંહિતો વિરૂપો વા યસ્ય સંધિર્વિસંધિ તત્ ।
યથા---
શૌર્યાણિ ઈદૃશાન્યાસન્ પૃથ્વૈશ્વર્યં ક્વ વા ગતમ્ ।
અત્ર શૌર્યાણિ ઈદૃશાનીતિ વિસન્ધિ ।
પૃથ્વૈશ્વર્યમિતિ સંધિવૈરૂપ્યમ્ ।
અથ પુનરુક્તિમત્ ।
શબ્દાર્થપૌનરુક્ત્યે તુ તદ્વાક્યં પુનરુક્તિમત્

[વ્.3.4-પુનરુક્તિમ્]
યથા---
જીર્ણકાનનસંકીર્ણે વિન્ધ્યે કાનનવૃત્તયઃ

અત્ર કાનનસંકીર્ણે કાનનવૃત્તય ઇતિ પુનરુક્તિમત્ ।
[વ્.3.5-વ્યાકીર્ણમ્]
અથ વ્યાકીર્ણમ્ ।
વ્યાકીર્ણં તદ્વિભક્તીનાં વ્યાકીર્ણે ચ મિથો ઽન્વયે ।
યથા---
સુખાર્થિનો મહીપાલા વર્તધ્વં કાકતીશિતુઃ ।
આજ્ઞામુરસિ બિભ્રાણાઃ શિરસિ ક્રોડમુદ્રિકામ્

અત્ર ક્રોડમુદ્રિકામુરસિ શિરસ્યાજ્ઞાં બિભ્રાણા ઇતિ સંબન્ધઃ ।
[વ્.3.6-વાક્યસંકીર્ણમ્]
અથ વાક્યસંકીર્ણમ્ ।
વાક્યાન્તરપદૈઃ કીર્ણં વાક્યસંકીર્ણમુચ્યતે

યથા---
માનેન મહતાસ્માભિર્વને વક્ત્રે ન તિષ્ઠતામ્ ।
વિન્ધયસ્ય જીવિતં તન્નો જાતમદ્ય તૃણં કૃતમ્

અત્ર મહતા માનેન અસ્માભિર્યત્તૃણં વક્ત્રે ન કૃતં તદદ્ય વિન્ધ્યસ્ય વને તિષ્ઠતાં નો જીવિતં જાતમિતિ વાક્યદ્વયપદાનામન્યોન્યસંકીર્ણતા ।
[વ્.3.7-અપૂર્ણમ્]
અથાપૂર્ણમ્---
અપૂર્ણં તદ્ભવેદ્ યત્ર ન સંપૂર્ણઃ ક્રિયાન્વયઃ ।
યથા---
શૈલેષ્વસ્માકમાવાસો વન્યૈઃ સોચ્છ્વસિતા વયમ્ ।
મૃગૈર્બન્ધુમતશ્ચાસ્માન્ પશ્યન્ ધાતા પ્રમોદતામ્

અત્ર શૈલવાસાન્ વન્યવૃત્તીન્ મૃગબાન્ધવાન્ પશ્યન્નિતિ વિવક્ષિતસંબન્ધૌ ન સંપૂર્ણઃ ।
[વ્.3.8-વાક્યગર્ભતમ્]
અથ વાક્યગર્ભિતમ્ ।
તદ્ વાક્યગર્ભિ તં યસ્ય મધ્યે વાક્યાન્તરં ભવેત્

યથા---
જ્ઞાત્વાપ્યન્ધ્રપુરીન્દ્રસ્ય ક્રોધાગ્નિમતિદુઃ સહમ્ ।
યદ્વા ન લઙ્ઘ્યતે દૈવં તસ્મિન્નિપતિતા વયમ્

અત્રાતિદુઃ સહં ક્રોધાગ્નિં જ્ઞાત્વાપિ તસ્મિન્નિપતિતા વયમિતિ વાક્યમધ્યે યદ્વા ન લઙ્ઘ્યતે દૈવમિતિ વાક્યાન્તરમનુપ્રવિષ્ટમિતિ વાક્યગર્ભિતત્વમ્ ।
[વ્.3.9-ભિન્નલિઙ્ગવચને]
અથ ભિન્નલિઙ્ગવચને ।
યત્રોપમા ભવેદ્ ભિન્નવચના ભિન્નલિઙ્ગકા ।
તદ્ભિન્નવચનં ભિન્નલિઙ્ગં ચાહુર્મનીષિણઃ

દ્વયોરુદાહરણં યથા---
સમુદ્રા ઇવ ગમ્ભીરં મનો યાદવભૂભુજઃ ।
ગિરિણેવાન્ધ્રનૃપતિધ્વજિન્યા કલુષીકૃતમ્

અત્ર સમુદ્રા ઇવ ગમ્ભીરમિતિ ભિન્નવચનમ્ ।
ગિરિણેવ ધ્વજિન્યેતિ ભિન્નલિઙ્ગમ્ ।
અથાધિકન્યૂનોપમે ।
[વ્.3.10-અધિકન્યૂનોપમે]
યત્રોપમાનમધિકં ન્યૂનં વા સ્યાદ્વિશેષણૈઃ ।
તત્રાધિકોપમં પૂર્વં ન્યૂનોપમમતઃ પરમ્

દ્વયોઃ યથાક્રમમુદાહરણમ્ ।
ક્ષામક્ષામમુખાઃ કાન્તાઃ કાનને માલવેશિતુઃ ।
ગ્રીષ્મે નદ્ય ઇવ ગ્લાનપદ્મોત્પલબિસાવિલાઃ

અત્ર ક્ષામક્ષામમુખાનાં કાન્તાનામુપમાનભૂતાસુ નદીષુ મ્લાનપદ્મત્વમાત્રં વક્તવ્યમ્ ।
મ્લાનોત્પલબિસાવિલા ઇત્યધિકમ્ ।
ન્યૂનોપમં યથા---
હારાઙ્ગરાગસુભગા નગરેષુ યથા વયમ્ ।
તથૈવ નિર્ઝરાકીર્ણા વિભાન્તિ ધરણીભૃતઃ

અત્ર હારસ્થાને નિર્ઝરા ઉક્તાઃ ।
અઙ્ગરાગસ્થાને કિમપિ નોક્તમિતિ ન્યૂનોપમત્વમ્ ।
[વ્.3.11-ભગ્નછન્દોકયતિભ્રષ્ટે]
અથ ભગ્નચ્છન્દોયતિભ્રષ્ટે ।
છન્દોભગ્નં વચો યત્ર તદ્ભગ્નચ્છન્દ ઉચ્યતે ।
યત્ર સ્થાને યતિભ્રંશસ્તદ્ યતિભ્રષ્ટમુચ્યતે

યથા---
વિન્ધ્યારણ્યકૃતકુટુમ્બરક્ષણસ્ય કિં ભદ્રં ભવતિ જનસ્ય માદૃશસ્ય

અત્ર વિન્ધ્યારણ્યેતિ તૃતીયવર્ણે યતિભઙ્ગઃ ।
પાદાન્તવર્ણસ્ય ગુરુત્વાભાવાચ્છન્દોભઙ્ગઃ ।
[વ્.3.12-અશરીરરમ્]
અથાશરીરમ્ ।
ક્રિયાપદેન રહિતમશરીરં પ્રકીર્ત્યતે ।
યથા---
હન્ત નિષ્કરુણો ધાતા ક્રીડતો મણિકુટ્ટિમે ।
કાનને કણ્ટકાકીર્ણે સ્થિતાન્ પાણ્ડ્યશિશૂનિમાન્

અત્ર ક્રિયાપદં ન વિહિતમ્ ।
એતદેવાનન્વયાખ્યં દૂષણમ્ ।
[વ્.3.13-અરીતિકમ્]
અથારીતિકમ્ ।
રસાનનુગુણા રીતિર્યત્રારીતિ તદુચ્યતે

યથા---
અખર્વગર્વદુર્વારદોરર્ગલનિરર્ગલાઃ ।
હા બન્ધુવર્ગાઃ સર્વે ઽપિ કૃતાન્તાતિથયઃ કૃતાઃ

અત્ર કરુણે ઽનુચિતો વર્ણાડમ્બરઃ ।
અથ વિસર્ગલુપ્તમ્ ।
ઓત્વં લોપો વિસર્ગસ્યાસકૃલ્લુપ્તવિસર્ગકમ્ ।
[વ્.3.14-વિસર્ગલુણતમ્]
યત્ર વિસર્ગો બહુધૌત્વં લોપં વા પ્રાપ્નોતિ તદ્વિસર્ગલુપ્તમ્ ।
યથા---
વ્યર્થો મનોરથો યાતો જાતો વાસો ધ્રુવો મરૌ ।
મ્લાના દીના હતા જીર્ણા વનાન્તેષ્વીદૃશા વયમ્

[વ્.3.15-અસ્થાનસમારસ્યમ્]
અથાસ્થાનસમાસમ્ ।
અપદસ્થસમાસં તત્ સમાસો યત્ર નોચિતઃ

યથા---
કુતો વૈમુખ્યમસ્માસુ બ્રહ્મણઃ પરુષાત્મનઃ ।
ઇત્યુદગ્રતરભ્રામ્યદ્ભૃકુટીકુટિલાનનાઃ

અત્ર વેધસે ક્રુધ્યતાં નૃપાણામુક્તૌ ન સમાસઃ ।
કિં તુ કવિવચને સમાસ ઇત્યપદસ્થસમાસઃ ।
[વ્.3.16-વાચ્ચવર્જિતમ્]
અથ વાચ્યવર્જિતમ્ ।
નોક્તં સ્યાદ્યત્ર વક્તવ્યં તદાહુર્વાચ્યવર્જિતમ્ ।
યથા---
દુર્દશાં પ્રતિપન્નાનામસ્માકં જીવિતં મતમ્

અત્ર દુર્દશાં પ્રતિપન્નાનામપીત્યપિશબ્દો વક્તવ્યો નોક્તઃ ।
[વ્.3.17-સમાપ્તપુનરાન્તકં,પતત્પ્રકર્ષં ચ]
અથ સમાપ્તપુનરાત્તકં પતત્પ્રકર્ષં ચ ।
સમાપ્ય પુનરાદાને સમાપ્તપુનરાત્તકમ્ ।
પતત્પ્રકર્ષં તત્પ્રાહુઃ પ્રકર્ષો યત્ર વિશ્લથઃ

દ્વયોરુદાહરણં યથા---
ધાવન્મૃગેષુ સંભ્રામ્યત્કરિષૂદ્યત્તરક્ષુષુ ।
વિન્ધ્યારણ્યેષુ તિષ્ઠામઃ ક્ષુભ્યદ્ભલ્લૂકપઙ્ક્તિષુ

અત્ર વિન્ધ્યારણ્યેષુ તિષ્ઠામઃ ઇતિ સમાપ્ય ક્ષુભ્યદ્ભલ્લૂકપઙ્ક્તિષ્વિતિ પુનરાદાનાત્ સમાપ્તપુનરાત્તકમ્ ।
અથ ભ્રામ્યત્કરિષૂદ્યત્તરક્ષુષુ ધાવન્મૃગેષ્વિતિ વક્તવ્યે ન તથોક્તમિતિ પતત્પ્રકર્ષતા ।
[વ્.3.17-સંબન્ધવર્જિતમ્]
અથ સંબન્ધવર્જિતમ્ ।
સંબન્ધવર્જિતં તત્ સ્યાદ્ યત્રેષ્ટેનાન્વયો હતઃ ।
યથા---
ભદ્રાસનાનિ દૃષદઃ છત્રાણિ ચ મહીરુહઃ ।
દુર્દશારાજ્યમૂર્ધાભિષિક્તાઃ પુનરહો વયમ્

અત્ર રાજ્યે ભદ્રાસનાનિ દૃષદ ઇત્યાદિસંબન્ધો નોક્તઃ ।
[વ્.3.18-અધિકપદમ્]
અથાધિકપદમ્ ।
યત્રાધિકપદોક્તિઃ સ્યાત્ તત્રાધિકપદં મતમ્

યથા---
વિમુક્તા વલ્લભૈરેતા વનાન્તે ઘૂર્જરસ્ત્રિયઃ ।
સુધાંશુમણ્ડલાકારરૂપક્રમવિપાણ્ડુરાઃ

અત્ર સુઘાંશુમણ્ડલાકાર ઇત્યેતાવતા પરિપૂર્ણે મણ્ડલાકારવિપાણ્ડુરત્વે રૂપક્રમ ઇત્યધિકમ્ ।
[વ્.3.19-ભગ્નપ્રક્રમમ્]
અથ ભગ્નપ્રક્રમમ્ ।
પ્રક્રાન્તનિયમત્યાગે ભગ્નક્રમમિહોચ્યતે

યથા---
ગુહા ગૃહાણિ શબરા બાન્ધવા વિન્ધ્યભૂઃ પુરી ।
સરિતો દીર્ઘિકાઃ કષ્ટમાક્રીડાઃ કાનનાનિ નઃ

અત્ર બહુવચનતયા પ્રથમં પ્રકમ્ય વિન્ધ્યમૂઃ પુરીત્યેકવચનોક્તેઃ પ્રક્રમભ્રષ્ટમ્ ।
વ્.4 ॥
અથાર્થદોષાઃ ॥
અપાર્થં વ્યર્થમેકાર્થં સસંશયમપક્રમમ્ ।
ભિન્નં ચૈવાતિમાત્રં ચ પરુષં વિરસં તથા

હીનાધિકોપમે સ્યાતામસદૃક્ષોપમં તથા ।
અપ્રસિદ્ધોપમં હેતુશૂન્યં ચ નિરલંકૃતિ

અશ્લીલં ચ વિરુદ્ધં ચ તથા સહચરચ્યુતમ્ ।
એવમષ્ટાદશ પ્રોક્તા દોષા અર્થસમાશ્રયાઃ

એષાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[વ્.4.1-અપાર્થમ્]
સમુદાયાર્થશૂન્યં યદપાર્થં તત્ પ્રકીર્ત્યતે ।
યથા---
કુતઃ શુષ્યદપા નદ્યઃ કા વાર્તા ચોલમણ્ડલે ।
ફણાઃ સહસ્રં શેષસ્ય ભારઃ કતિ કુલાચલાઃ

અત્ર ન કશ્ચિદ્વાક્યાર્થઃ પ્રતીયતે ।
[વ્.4.2વ્યર્થમ્]
અથ વ્યર્થમ્ ।
યત્ પ્રયોજનશૂન્યં સ્યાત્ તદ્ વ્યર્થં પરિકીર્ત્યતે

યથા---
નિર્મલં કુલમુદ્વેલં શૌર્યં વઃ પ્રથિતં યશઃ ।
કિમિત્યન્ધ્રપતેઃ પાદપીઠં પાણ્ડ્યૈર્ન સેવ્યતે

અત્ર નિર્મલં કુલમિત્યાદિપ્રશંસા સેવા કર્તવ્યેત્યુપદેશે નોપયુજ્યતે ।
[વ્.4.3-એકાર્થમ્]
અથૈકાર્થમ્ ।
ઉક્તાભિન્નાર્થકં યત્ સ્યાદેકાર્થં તન્નિગદ્યતે ।
યથા---
વિશીર્ણં શતધા ચેતો મૂર્ચ્છિતાન્ વીક્ષ્ય બાલકાન્ ।
શિશૂન્ નિશ્ચેતનાન્ દૃષ્ટ્વા ખણ્ડિતં શતશો મનઃ

અત્ર પૂર્વોત્તરાર્ધયોરભિન્નાર્થત્વમ્ ।
[વ્.4.4-સસંશયમ્]
અથ સસંશયમ્ ।
વાક્યાર્થસંશયો યત્ર તત્ સસંશયમિષ્યતે

યથા---
કરિકુમ્ભૌ સ્તનાવદ્ય જયતાં ક્ષામતાં ગતૌ ।
લતા વપુઃ શ્રિયઃ સ્ત્રીણાં હસન્તુ મ્લાનતાં ગતાઃ

અત્ર કરિકુમ્ભયોઃ સ્તનયોશ્ચ લતાનાં વપુઃ શ્રિયાં ચ કર્તૃકર્મત્વસંશયઃ ।
[વ્.4.5-અપક્મમ્]
અથાપક્રમમ્ ।
યત્ર પૂર્વાપરીભાવવિહતિસ્તદપક્રમમ્ ।
યથા---
હન્ત વ્યાદાય વક્ત્રાણિ નિદ્રાન્ત્યન્તર્વણં સ્ત્રિયઃ ।
તૃણૈસ્તત્પતિતૈરસ્માન્ શિક્ષયન્ત્યસ્તથાક્રમમ્

અત્ર નિદ્રોત્તરકાલીનમુખ્યાદાનસ્ય પૂર્વકાલત્વમુક્તમિત્યપક્રમત્વમ્ ।
[વ્.4.6-ભિન્નમ્]
અથ ભિન્નમ્ ।
સંબન્ધવર્જિતં યત્ સ્યાત્ તદ્ભિન્નં પરિકીર્ત્યતે

યથા---
નૂનં ફાલેષુ લાટાનાં ન ધાત્રા લિખિતા લિપિઃ ।
યદસ્માકં કુટુમ્બાનિ વિષીદન્તિ મરુસ્થલે

અત્ર મરુસ્થલનિવાસવિષાદસ્ય ફાલસ્થલગતલિપ્યભાવસ્ય ચ ન સંબન્ધઃ ।
[વ્.4.7-અતિમાત્રમ્]
અથાતિમાત્રમ્ ।
યત્ સર્વલોકાતીતં તદતિમાત્રં પ્રકીર્ત્યતે ।
યથા---
મા ભૂદેકાર્ણવં વિશ્વમિતિ સંકોચિતાશ્રુભિઃ ।
અરણ્યે લાટનારીભિરસંખ્યા નિમ્નગાઃ કૃતાઃ

અત્રાશ્રુભિર્જગદેકાર્ણવમિત્યયુક્તિઃ ।
[વ્.4.8-પુરુષમ્]
અથ પરુષમ્ ।
અતિક્રૂરાર્થસહિતં પરુષં પરિકીર્ત્યતે

યથા---
દાવાનલેન્ધનં સદ્યઃ ક્રિયન્તામર્ભકા ઇમે

અત્ર પલાનિ યાચમાનાન્ શિશૂનુદ્દિશ્યાતિપરુષોક્તિઃ ।
[વ્.4.9-વિરસમ્]
અથ વિરસમ્ ।
અપ્રસ્તુતરસં યત્ તદ્વિરસં પરિકીર્ત્યતે ।
યથા---
ચન્દ્રાનનાઃ કટાક્ષૈર્નઃ પશ્યતામૃતવર્ષિભિઃ ।
શોચિત્વાલમિતિ ક્લિષ્ટાઃ કિરાતૈશ્ચોલસુભ્રુવઃ

અત્ર પુરુષવિયોગખિન્નાનાં સ્ત્રીણાં વનચરૈઃ સંભોગપ્રાર્થનં વિરસમ્ ।
[વ્.4.10-હિનોપમમ્]
અથ હીનોપમમ્ ।
હીનં યત્રોપમાનં સ્યાત્ તદ્ધિ હીનોપમં મતમ્

યથા---
શુનકૈરિવ સારઙ્ગા ભવદ્ભિર્નિહતા દ્વિષઃ ।
ક્વ ગતં પૌરુષં તદ્વઃ કાનનૈકનિવાસિનામ્

અત્ર શુનકૈરિવ ભવદ્ભિરિતિ હીનોપમમ્ ।
[વ્.4.11-અધિકોપમમ્]
અથાધિકોપમમ્ ।
યત્રોપમાનમધિકં તદ્ ભવેદધિકોપમમ્ ।
યથા---
અમી પારેસરસ્તીરં બકા નિશ્ચલમૂર્તયઃ ।
મહર્ષય ઇવાસ્માભિરદ્ય સોપદ્રવાઃ કૃતાઃ

અત્ર બકા મહર્ષય ઇવેત્યધિકોપમમ્ ।
[વ્.4.12-અસદૃશોપમમ્]
અથાસદૃશોપમમ્ ।
યદતુલ્યોપમાનં તદ્ ભવેદસદૃશોપમમ્

યથા---
એષ વિન્ધ્યાચલઃ સાન્દ્રકુઞ્જોચ્ચલિતનિર્ઝરઃ ।
ફાલેક્ષણસ્ફુરદ્વહ્નિશિખાટોપ ઇવેશ્વરઃ

અત્ર કુઞ્જોચ્ચલિતનિર્ઝરસ્ય વિન્ધ્યાચલસ્ય ફાલેક્ષણસ્પુરદ્વહ્નેરીશ્વરસ્ય ચ મિથો ન સાદૃશ્યમ્ ।
[વ્.4.13-અપ્રસિધ્દોપમમ્]
અથાપ્રસિદ્ધોપમમ્ ।
અપ્રસિદ્ધોપમાનં યદપ્રસિદ્ધોપમં મતમ્ ।
યથા---
બાષ્પામ્બુક્લિન્નનેત્રાણિ મુખાન્યઙ્ગમૃગીદૃશામ્ ।
હિમદૂષિતપત્રાણિ કુમુદાનીવ નિર્મુદામ્

અત્ર મુખાનાં કુમુદાન્યુપમાનતયા કવિલોકે ન પ્રસિદ્ધાનિ ।
[વ્.4.14-હેતુષૂન્યમ્]
અથ હેતુશૂન્યમ્ ।
હેતોર્વિનાર્થકથનં હેતુશૂન્યં પ્રચક્ષતે

યથા---
મુધાનુધાવનં જાતં માર્ગે ઽસ્મિન્ મૌક્તિકાઙ્કિતે ।
અન્વેષ્ટુમન્યતો યામિ પદવીયં ન સુભ્રુવઃ

અત્ર સુભ્રુવઃ પદવીયં ન ભવતીતિ હેતુર્નોક્તઃ ।
[વ્.4.15-નિરલંકૃતિ]
અથ નિરલંકૃતિ ।
અલંકારેણ રહિતં નિરલંકારમુચ્યતે ।
યથા---
આઘ્રાય સુરભેર્યોનિમુન્મુખૈદીર્ઘમેહનૈઃ ।
મહોક્ષેર્લમ્બમાનાણ્ડૈર્વિષ્વગ્ વ્યાકુલિતં વનમ્

[વ્.4.16-અશ્લીલમ્]
અત્ર ન કશ્ચિદલંકારઃ ।
શ્લાધ્યવિશેષણાભાવાત્ ન સ્વાભાવોક્તિઃ ।
અથાશ્લીલમ્ ।
અશ્લીલાર્થસ્ય કથનમશ્લીલં પરિકીર્ત્યતે

અસ્યાપિ પૂર્વમેવોદાહરણમ્ ।
[વ્.4.17-વિરુધ્દમ્]
અથ વિરુદ્ધમ્ ।
વિરુદ્ધં દેશકાલાદિવિરુદ્ધં બહુધોચ્યતે ।
યથા--
દિશ્યુત્તરસ્યાં નેદીયાનુદ્વેલો લવણાર્ણવઃ ।
મરુદેશે ઽપિ ગઙ્ગા નઃ પિપાસાં શામયિષ્યતિ

અત્ર દિશ્યુત્તરસ્યાં લવણાર્ણવ ઇતિ દિગ્વિરોધઃ ।
મરૌ ગઙ્ગેતિ દેશવિરોધઃ ।
અરણ્યમહિષોદગ્રવિષાણોદરજન્મનામ્ ।
મહત્યર્ઘે ઽપિ મુક્તાનાં સ્ત્રિયો મુક્તાવિભૂષણાઃ

અત્ર મહિષવિષાણેભ્યો મુક્તાનાં જન્મેતિ લોકવિરોધઃ ।
એવં વિરુદ્ધાન્તરમપ્યુદાહાર્યમ્ ।
[વ્.4.18-સહચરભ્રષ્ચમ્]
અથ સહચરભ્રષ્ટમ્ ।
મતં સહચરભ્રષ્ટમતુલ્યાનાં નિબન્ધને

યથા---
શાન્ત્યા શ્રુતં હ્રિયા નારી મન્મથેન રતોત્સવઃ ।
શ્રુતેન ધિષણા વન્યવૃત્ત્યા જીવન્તિ શાત્રવાઃ