Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 4
eṣāṃ śubhāśaṃsanarūpā praśastiḥ /
(iti niṣkrāntāḥ sarve / ) iti pratāparudrarājyābhiṣeko nāma pañcamo 'ṅkaḥ //
evaṃ sāṅgaṃ nāṭakamudāhṛtam /
iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhūṣaṇe 'laṃkāraśāstre nāṭakaprakaraṇaṃ samāptam
// atha rasaprakaraṇam //
IV.1.atha sarveṣāṃ prabandhānāṃ jīvitabhūtasya rasasya svarūpaṃ nirūpyate /
[IV.1.1-rasasvarūpam]
vibhāvānubhāvasāttvikavyabhicārisāmagrīsamullāsitaḥ sthāyī bhāvo rasaḥ /
tathā coktaṃ 'daśarūpake'---
"vibhāvairanubhāvaiśca sāttvikairvyabhicāribhiḥ /
ānīyamānaḥ svādutvaṃ sthāyī bhāvo rasaḥ smṛtaḥ" //
iti /
bhāvasya sthāyitvaṃ nāma sajātīyavijātīyānabhibhūtatayā yāvadanubhavamavasthānam /
tathā coktaṃ 'daśarūpake'---
"sajātīyairvijātīyairatiraskṛtamūrtimān /
yāvadrasaṃ vartamānaḥ sthāyī bhāva udāhṛtaḥ" //
[IV.1.2-rasaviśeṣaḥ]
atha rasaviśeṣāḥ---
śṛṅgārahāsyakaruṇā raudravīrabhayānakāḥ /
bībhatsādbhutaśāntāśca rasāḥ pūrvairudāhṛtāḥ //
[IV.1.3-sthāyībhāvaḥ]
eṣāṃ sthāyibhāvāḥ---
ratirhāsaśca śokaśca krodhotsāhau bhayaṃ tathā /
jugupsāvismayaśamāḥ sthāyibhāvā nava kramāt
[IV.1.4-vibhāvaḥ]
atha vibhāvaḥ---
vibhāvaḥ kathyate tatra rasotpādanakāraṇam /
ālambanoddīpanātmā sa dvidhā parikīrtyate
rasasamavāyikāraṇamālambanavibhāvaḥ / itarat kāraṇajātamuddīpanavibhāvaḥ /
sa caturvidhaḥ / tathā coktaṃ śṛṅgāratilake---
"ālambanaguṇaścaiva tacceṣṭā tadalaṃkṛtiḥ /
taṭasthaśceti vijñeyaścaturdhoddīpanakramaḥ //
ālambanaguṇo rūpayauvanādirudāhṛtaḥ /
tacceṣṭā yauvanodbhūtahāvabhāvādikā matāḥ //
nūpurāṅgadahārādi tadalaṅkaraṇaṃ matam /
malayānilacandrādyāstaṭasthāḥ parikīrtitāḥ //
[IV.1.5-anubhāvaḥ]
athānubhāvaḥ--
kāryabhūto 'nubhāvaḥ syāt kaṭākṣādiḥ śarīrajaḥ
[IV.1.6-sāttvikabhāvāḥ]
atha sāttvikabhāvāḥ---
paragatasukhādibhāvanābhāvitāntaḥ karaṇatvaṃ sattvam / tato bhavāḥ sāttvikāḥ /
stambhaḥ pralayaromāñcau svedo vaivarṇyavepathū /
aśru vaisvaryamityaṣṭau sāttvikāḥ parikīrtitāḥ
atha vyabhicāribhāvāḥ---
nirvedaglāniśaṅkākhyāstathāsūyāmadaśramāḥ /
ālasyaṃ caiva dainyaṃ ca cintā mohaḥ smṛtirdhṛtiḥ
vrīḍā capalatā harṣa āvego jaḍatā tathā /
garvo viṣāda autsukyaṃ nidrāpasmāra eva ca
suptirvibodho 'marṣaścāpyavahitthamathogratā /
matirvyādhistathonmādastathā maraṇameva ca
trāsaścaiva vitarkaśca vijñeyā vyabhicāriṇaḥ /
trayastriṃśadamī bhāvā rasasya sahakāriṇaḥ
tathā coktaṃ kāvyaprakāśe---
"kāraṇānyatha kāryāṇi sahakārīṇi yāni ca /
ratyādeḥ sthāyino loke tāni cennāṭyakāvyayoḥ /
vibhāvāścānubhāvāśca kathyante vyabhicāriṇaḥ" //
iti/
loke kāryakāraṇasahakāriśabdavācyā nāyikānāyakakaṭākṣabhrūvikṣepanirvedādayaḥ, kāvyanāṭyayostu vibhāvānubhāvavyabhicāriśabdavyapadeśyā bhavanti / śṛṅgāravīraraudrādbhutānāṃ lokottaranāyakāśrayatvena paripoṣātiśayaḥ / ata eva śṛṅgārasya mlecchādiviṣayatve tvābhāsatvam / tathā coktam---
"ekatraivānurāgaścet tiryaṅmlecchagato 'pi vā /
yoṣito bahusaktiścedrasābhāsastridhā mataḥ" //
iti/
vyabhicāribhāvānāmudayena, praśāmyadavasthayā, parasparaviruddharasāśritayorbhāvayoḥ spardhayā saṃbandhena anyonyopamardakatayā bahūnāṃ samāveśena ca cāturvidhyam / tathā coktaṃ daśarūpake---
"bhāvasya śāntirudayaḥ saṃdhiḥ śabalatā tathā'; /
iti /
// ratyādisthāyibhāvalakṣaṇodāharaṇāni //
atha yathākramaṃ sthāyibhāvānāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[IV.1.8-ratiḥ]
tatra saṃbhogaviṣaya icchāviśeṣo ratiḥ /
yathā---
śṛṅgāraikarasaḥ smaro 'stu jagadānandaikaniṣyandabhū-
rindustiṣṭhatu vibhramaikavasatirjāgartu puṣpākaraḥ /
santvanye 'pi guṇaprisāditadṛśaḥ kiṃ tairaśeṣonnato
jātaḥ kākativallabho mama patiḥ kāmasya kāmotsavaḥ
[IV.1.9-hāsaḥ]
vikṛtidarśanādijanyo manovikāro hāsaḥ /
yathā---
bibhrāṇān kabarīrdhṛtāñjanadṛśaḥ kṛtvā kucau kṛtrimau
strīveṣān niśi kākatīndranagare pracchannarūpān nṛpān /
dṛṣṭvā kṣaumamapāsya vakṣasi kucāvākṛṣya nīvīspṛśo
hī hī kaṣṭamiti tyajanti vipaṇiśreṇīṣu dhūrtā viṭāḥ
[IV.1.10-śokaḥ]
iṣṭajanaviyogādinā'tmani duḥ khātibhūmiḥ śokaḥ /
yathā---
dhātarniṣkaruṇo 'si śikṣayasi kiṃ vanyāṃ śarīrasthitiṃ
tattādṛgvibhavā gṛhāḥ kva nu gatāḥ sthānaṃ maruḥ kalpitam /
hā nāthāḥ patitāḥ pratāpanṛpateḥ krodhārciṣīti dviṣad-
yoṣāṇāṃ tadanūpamaśrubhiraho jātaṃ sthalaṃ māravam
[IV.1.11-krodhaḥ]
śatrukṛtāpacāreṇa manaḥ prajvalanaṃ krodhaḥ /
yathā---
re re sevaṇa ! kastavāyamanidaṃpūrvo 'dya garvo mahān
uttīrṇā kila yena gautamanadī prāpto 'si mṛtyormukham /
eṣā kākativīrarudra iti kiṃ nāśrāvi saptākṣarī
prakṣubhyatpratipakṣapārthivamahābhūtagrahoccāṭanī
[IV.1.12-utsāhaḥ]
lokottareṣu kāryeṣu stheyān prayatna utsāhaḥ /
yathā---
kṣubdheṣvabdhiṣu saṃbhramāt tribhuvanagrāsecchayā sarvataḥ
saṃnaddheṣvapi parvateṣu parito gaṇḍopalān varṣitum /
śaktā eva vayaṃ nivāraṇavidhau kṣudrakṣamābhṛjjaye
ślāghā naḥ kiyatīti kākativibhorgarjanti sainye bhaṭāḥ
[IV.1.13-bhayam]
raudrasaṃdarśanādibhiranarthāśaṅkanaṃ bhayam /
yathā---
dūrādākarṇya viśvaprasṛmaramahaso vīrarudrasya jaitra-
prasthānāranamerīninadamarinṛpāḥ pūrṇakarṇajvarārtāḥ /
āruhyādrīn viśanto gahanamatimahat kaṇṭakākṛṣṭakeśās
trāyadhvaṃ muñcateti pratinṛpatidhiyā pādapān prārthayante
[IV.1.14-jugipsā]
arthānāṃ doṣasaṃdarśanādibhirgarhaṇā jugupsā /
yathā---
viṣvaṅmastiṣkapaṅke mahati nipatitocchūnamātaṅgadeha-
śreṇīlabdhapracārāḥ pravahaduruvasāmajjaraktapravāhāḥ /
rāśībhūtāsthikūṭasthapuṭitanikaṭā nissaradvisragandhāḥ
kurvantyāyodhanorvyo bhayamavanibhṛtāṃ vīrarudreṇa sṛṣṭāḥ
[IV.15-vismayaḥ]
apūrvārthasaṃdarśanāccittavistāro vismayaḥ /
yathā---
aunnatyaṃ mahadanyadeva mahitaḥ ko 'pyeṣa gambhīrimā
kāpyanyā saraṇiḥ pratāpayaśasoranyaiva bāhvoḥ prathā /
sarvaṃ nūtanameva rudranṛpaterjāne na tannirmitau
sāmagrī caturānanena kiyatī kīdṛkkramā kalpitā
[IV.16.-śamaḥ]
śamo vairāgyādinā nirvikāracittatvam /
yathā---
kiṃ labdhaṃ caturānanena mahatīmāyuṣprathāṃ gacchatā
labdhvā saṃpadamapyananyasugamāmindreṇa kiṃ vā kṛtam /
ityastāntarupaplavāḥ sukṛtino no jānate bāhyam
apyadyopaplavamandhranāthatilake viśvaṃbharāṃ bibhrati
atha śṛṅgārasyālambanavibhāvo yathā---
lāvaṇyaikakhanirvidhātṛracanāśilpapratijñāvadhiḥ
śṛṅgārapratibhūrvilāsavipaṇiḥ kandarpaghaṇṭāpathaḥ /
nārīṇāṃmadhidevatā ca taruṇī seyaṃ kimanyairguṇair
asyā manmathamanmathaḥ priyatamaḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ
uddīpanavibhāvo yathā---
uromātrotsedhaṃ bhavadapi vilāsairabhinavai-
mṛgākṣyāstaruṇyaṃ tribhuvanamidaṃ vyākulayati /
stanābhogasphītaṃ yadi kila bhavet kā khalu kathā
bhavitrī kiṃ vānyadvijitamakhilaṃ puṣpadhanuṣā
anubhāvo yathā---
smarasmerān mandasmitamadhurasaurabhyasubhagān
manāgvrīḍājāḍyān praṇayarasakallolabharitān /
kṛtānekaskandhān manasijasahasrāṇi sṛjataḥ
kaṭākṣān vāmākṣī kirati parito rudranṛpatim
// sāttvikānāṃ svarūpodāharaṇāni //
[IV.2]atha sāttvikānāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[IV.2.1-stambhaḥ]
stambhaḥ syānniṣkriyāṅgatvaṃ rāgabhītyādisaṃbhavam /
yathā---
kāaipuretthiāo pekhkhaṃtīo ṇareṃdakaṃdappaṃ /
maaṇasarukkiṇaṇāo via ṭṭhiā ṇiccaḷaṃgīo
(kākatipurastriyaḥ paśyantyo narendrakandarpam /
madanaśarotkīrṇā iva sthitā niścalāṅgyaḥ //)
[IV.2.2-pralayaḥ]
pralayaḥ sukhaduḥkhādyairgāḍhamindriyamūrcchanam
yathā---
jiamaaṇarūvasāro sahi eso vīraruddaṇivacaṃdo /
jaṃ daṭhṭhūṇa ṇimajjai mucchāe iṃdiaggāmo
(jitamadanarūpasāraḥ sakhi eṣa vīrarudranṛpacandraḥ /
yaṃ dṛṣṭvā nimajjati mūrcchāyāmindriyagrāmaḥ //)
[IV.2.3-romāñcaḥ vepathuśca]
sukhādyatiśayāñjātā romāñco romavikriyā /
rāgaroṣabhayādibhyo vepathurgātrakampanam
dvayorudāharaṇaṃ yathā---
adaiāliṅgaṇaṇibhbhakaṃpā a vahū vioajiṇṇaṃgī /
uggirai aṃtaraṭṭhidamaaṇasare pulaacammeṇa
(adayitāliṅgananirbharakampā ca vadhūrviyogajīrṇāṅgī /
udgiratyantarasthitamadanaśarān pulakacchadmanā //)
[IV.2.4-svedaḥ]
vapurjalodgamaḥ svedo ratidharmaśramādibhiḥ /
yathā---
śṛṇvatī priyasaṃdeśaṃ preyasaḥ kākatīśituḥ /
smararājyābhiṣikteva svinnāṅgī vāmalocanā
[IV.2.5-vivarṇātā]
viṣādamadaroṣādervarṇānyatvaṃ vivarṇatā
yathā---
ṇaraṇāha caṃdadhavale tujjha guṇe sāhu sahmaraṃtīe /
aṃgāi pāṃḍurāiṃ ehṇiṃ jāāi sāmāe
(naranātha candradhavalān tava guṇān sādhu saṃsmarantyāḥ /
aṅgāni pāṇḍurāṇi idānīṃ jātāni śyāmāyāḥ //)
[IV.2.6-aśṛḥ]
aśru netrodbhavaṃ vāri duḥ kharoṣapraharṣajam /
yathā---
vīrarudranṛpādbhītaṃ pāṇḍyaṃ magnaṃ payonidhau /
anveṣṭumiva tadyoṣidaśrudhārā'pagāyate
[IV.2.7-veśvaryam]
mataṃ gadgadabhāṣitvaṃ vaisvaryaṃ pramadādijam
yathā--
aviaṇammi pieṇa samaṃ khāmakkhāmakkharaṃ bhaṇaṃtīe /
ekko muṇai aṇaṃgo atthaṃ bahuāe bhaṇiāṇaṃ
(avijane priyeṇa samaṃ kṣāmakṣāmākṣaraṃ bhaṇantyāḥ /
eko jānātyanaṅgo 'rthaṃ vadhvā bhaṇitānām //)
IV.3.// vyabhicāribhāvānāṃ svarūpodāharaṇe //
atha vyabhicāriṇāṃ nirvedādīnāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[IV.3.1-nivedaḥ]
duḥ kherṣyātattvabodhādernirvedo niṣphalatvadhīḥ /
tatra cintāśruniḥ śvāsadīnatāḥ saṃbhavanti ca
yathā---
sahi kappūreṇa kiaṃ kiṃ katthūrīe malaajo ṭhāu /
guṇasisiraṃ jasasurahiṃ āṇehiapaāvaruddaṃ a
(sakhi karpūreṇa kṛtaṃ kiṃ kastūryā malayajastiṣṭhatu /
guṇaśiśiraṃ yaśaḥ surabhimānaya pratāparudraṃ ca //)
(a ṭhapaāvaruddaṇivacaṃdaṃ'---pratāparudranṛpacandram iti pāṭhāntaram /)
[IV.3.2-glāniḥ]
glānirbalasyāpacayo vaivarṇyāratikāraṇam /
yathā---
aateḷḷokkaṃ vahai mahī taṃ dharai bhuo paāvaruddassa /
taṃ hiaeṇa dharaṃtī sāhasiī dubbalaṃgi mhi
(aatrailokyaṃ vahati mahī tāṃ dharati bhujaḥ pratāparudrasya /
taṃ hṛdayena dharantī sāhasikī durbalāṅgyasmi //)
[IV.3.3-śaṅakā]
atha śaṅkā /
aniṣṭābhyāgamotprekṣā śaṅkā roṣādikāraṇam
yathā---
ṇa muṇadu aṇṇo tti mae hiae paricao piassa kido /
kiṃ paaḍha mhi jaṇāṇaṃ savvaṃgīṇehiṃ pulaehiṃ
(na jānātvanya iti mayā hṛdaye paricayaḥ priyasya kṛtaḥ /
kiṃ prakaṭāsmi janānāṃ sarvāṅgīṇaiḥ pulakaiḥ //)
[IV.3.4-asuyā]
athāsūyā /
parotkarṣāsahiṣṇutvamasūyā parikīrtitā /
yathā---
aahiāīe guṇehiṃ rūveṇa a majjha kiṃ mahī ahiā /
jaṃ taṃ paāvaruddo bahumaṇṇai bhāaheaṃ taṃ
(aabhijātya guṇai rūpeṇa ca mattaḥ kiṃ mahī adhikā ?/
yattāṃ pratāparudro bahumanyate bhāgadheyaṃ tat //)
[IV.3.5-madaḥ]
atha madaḥ /
madirādikṛto mohaharṣavyatikaro madaḥ
yathā---
aabhaṇai a asaṃgaatthaṃ hasai amaṃdaṃ a rāabhariacchī /
piaciṃtāmairāe paravasā uvai sāmaṃgī
(aabhaṇati cāsaṃgatārthaṃ hasatyamandaṃ ca rāgabharitākṣī /
priyacintāmadirayā paravaśā paśyata śyāmāṅgī //)
[IV.3.6-śramaḥ]
atha śramaḥ /
śramaḥ khedo 'dhvaratyāderjātaḥ svedātibhūmikṛt /
yathā---
āacchai evva pie kīsa kareṃtī gaāgaāāsaṃ /
tammasi sedajalehiṃ suṃdari luliaṃgarāāsi
(āgacchatyeva priye kasmātkurvatī gatāgatāyāsam /
tāmyasi svedajalaiḥ sundari lulitāṅgarāgāsi //)
[IV.3.7-ālasyam]
athālasyam /
mandodyamatvamālasyaṃ kartavyeṣu prakīrtyate
yathā---
āstāṃ mṛgākṣyā gṛhakṛtyavārtā svāṅgopacāreṣvapi yatnamāndyam /
kartavyamagre dayitasya yat syānnūnaṃ balātkārayati smarastat
[IV.3.8-dainyam]
atha dainyam /
sattvatyāgādanauddhatyaṃ dainyaṃ kārpaṇyasaṃbhavam /
yathā---
āṇeduṃ ṇaraṇāhaṃ gado kkhu sahījaṇo vilaṃbei /
mammaha ṇamāmi caṃdaṃ sikkhaa cireha īsi tti
(ānetuṃ naranāthaṃ gataḥ khalu sakhījano vilambate /
manmatha namāmi candraṃ śikṣaya ciraya īṣaditi //)
[IV.3.9-cintā]
atha cintā /
iṣṭānabhigamāt dhyānaṃ cintā śūnyatvatāpakṛt
yathā---
asaṇṇihiaṃ vi guruaṇaṃ ṇa a pekhkhai pucchiā vi ṇaāḷavai /
esā vi maggai gaiṃ hiaassa piāṇubaṃdhassa
(asaṃnihitamapi gurujanaṃ na ca prekṣate pṛṣṭāpi nālapati /
eṣāpi mārgate gatiṃ hṛdayasya priyānubandhasya //)
[IV.3.10-mohaḥ]
atha mohaḥ /
mohastu mūrcchanaṃ bhītiduḥ khāveśānucintanaiḥ /
yathā---
kathamapi gamayitvā vāsaraṃ dīrghadīrghaṃ
viracitanavaveṣā preṣayitvātha dūtīḥ /
cirayati hṛdayeśe prāṃśubhiścandrapādair
abhihatasakalāṅgī mūrcchitā komalāṅgī
[IV.3.11-smṛtiḥ]
atha smṛtiḥ /
pūrvānubhūtaviṣayaṃ jñānaṃ smṛtirudāhṛtā
yathā---
pratāparudrasya bhuje vasantyā kṣoṇyātapaḥ kīdṛśamārjitaṃ syāt /
spṛṣṭaṃ sakṛd yena madīyamaṅgaṃ prāpnoti viṣvak sukhavajralepam
[IV.4.12-dhṛtiḥ]
atha dhṛtiḥ /
dhṛtiścittasya naisspṛhyaṃ jñānābhīṣṭāgamādibhiḥ /
yathā---
vīrarudranṛpatau hṛdaya ! tvadvallabhe tribhuvanaikadhurīṇe /
sādhu sādhu kṛtakṛtyamasi tvaṃ manyase jagadaśeṣamasāram
[IV.4.13-vrīṅā]
atha vrīḍā /
cetaḥ saṃkocanaṃ vrīḍānaṅgarāgastavādibhiḥ
yathā---
tathā samālokanakautukānāṃ manorathairandhrapurāṅganānām /
vilokite rudranṛpe bhavanti paryastapakṣmāṇi vilocanāni
[IV.4.14-capalatā]
atha capalatā /
cāpalaṃ tvanavasthānaṃ rāgadveṣādisaṃbhavam /
yathā---
dṛṣṭvā rudranarendraṃ taralatarākṣī vilāsamṛduhāsā /
kalayati mauktimahāraṃ spṛśati ca karṇotpalaṃ bālā
[IV.4.15-harṣaḥ]
atha harṣaḥ /
prasattirutsavādibhyo harṣaḥ svedāśrukampakṛt
yathā---
yat pūrvaṃ sarasīṣu padmamukulavyājāt tapaḥ saṃcitaṃ
vakṣojau yuvayostadadya phalitaṃ jātau kṛtārthau yuvām /
dattā kākativallabhena bhavatoreṣā svavakṣaḥ sthalī-
kastūrīdviguṇabhavatparimalā kalhāramālā yataḥ
[IV.4.16-āvegaḥ]
athāvegaḥ /
iṣṭāniṣṭāgamāñjāta āvegaścittasaṃbhramaḥ /
yathā---
nissāṇadhvanimākalayya sahasā helāvihārodyataṃ
draṣṭuṃ kākativīrarudranṛpatiṃ pratyagrakautūhalāḥ /
ardhālambitamaṇḍanāḥ pratipadaṃ vyatyastabhūṣā javād
ārohanti suvarṇasaudhavalabhīśṛṅgāṇi paurastriyaḥ
[IV.4.17-jaḍatā]
atha jaḍatā /
jāḍyamapratipattiḥ syādiṣṭāniṣṭāgamodbhavā
yathā---
samāyāte nāthe pramahasi gṛhān rudranṛpatau
vapuḥ saundaryaśrīvijitamadanodārayaśasi /
vadhūrantastoṣavyatikaravaśānnopacarituṃ
purastādālīnāṃ na calati tathā no viramati
[IV.4.18-garvaḥ]
atha garvaḥ /
anyadhikkaraṇādātmotkarṣo garvo balādijaḥ /
yathā---
ko vā śastragrahaṇasamayo mādṛśāmīdṛśānāṃ
kīdṛgvairaṃ pratidharaṇibhṛtkheṭakīṭeṣvamīṣu /
ityāveśapratibhayabhujāṭopadurvāragarvāḥ
saṃkrīḍante raṇabhuvi bhaṭāḥ kākatīndrasya jetuḥ
[IV.4.19.viṣādaḥ]
atha viṣādaḥ /
viṣādaścetaso bhaṅga upāyāpāyacintanaiḥ
yathā---
pesemi maṇa tti muhā taṃ maṃ mokkhūṇa vallahe laggaṃ /
maṃ ujjhia ṇo gacchai maaṇo sahi kiṃ ṇu kādavvaṃ
(preṣayāmi mana iti mudhā tanmāṃ muktvā vallabhe lagnam /
māmujjhitvā no gacchati madanaḥ sakhi kiṃ nu kartavyam //)
[IV.4.20-autsukyam]
athautsukyam /
kālākṣamatvamautsukyaṃ manastāpatvarādikṛt /
yathā---
aaṃdhavurabhāmiṇijaṇo aṃgāi pasāhiūṇa tuvaraṃto /
ruddaṇareṃdāgamaṇe vilaṃbiaṃ sahai kiccheṇa
(aandhrapurabhāminījano 'ṅgāni prasādhya tvaramāṇaḥ /
rudranarendrāgamane vilambitaṃ sahate kṛcchreṇa //)
[IV.4.21-nidrā]
atha nidrā /
nidrā cittanimīlanam /
yathā---
siviṇe diṭṭhaṃ daiaṃ vahuā āliṅgiduṃ kidojjoā /
uvaha daramīliacchī gaaṇammi kare pasārei
(/svapne dṛṣṭaṃ dayitaṃ vadhūrāliṅgituṃ kṛtodyogā /
paśyata daramīlitākṣī gagane karau prasārayati //)
[IV.4.22-apasmāraḥ]
athāpasmāraḥ /
āveśo mohaduḥ khādyairapasmāro 'ṅgatāpakṛt
yathā---
dṛṣṭvā svapne kupitavadanaṃ kākatīyakṣitīndraṃ
hā hā rakṣetyasakalagiraḥ saṃbhramotthānabhājaḥ /
dhāvantyantarvarṇabhuvi luṭhantyāhvayantyātmabandhūn
ārādbhūtānapi ripugaṇā vyastanāmagraheṇa
[IV.4.23-sāmṛtiḥ]
atha suptiḥ /
suptirnidrāsamudrekaḥ /
yathā---
viśvaikarakṣājuṣi kākatīndre niścintatāṃ prāptavato murāreḥ /
tatkīrtticandrātapavardhito 'pi dugdhāmbudhirnaiva bhinatti nidrām
[IV.4.24-vibodhaḥ]
atha vibodhaḥ /
vibodhaścetanāvāptirjṛmbhākṣiparimārgakṛt /
yathā---
pratāparudre nṛpamauliratne viśvaṃbharāṃ rakṣati śikṣitārau /
vijṛmbhamāṇāḥ paritaḥ prajānāṃ bhāgyaśriyastatkṣaṇamunmiṣanti
[IV.IV.4.25-anarṣaḥ]
athāmarṣaḥ /
amarṣaḥ sāparādheṣu cetaḥ prajvalanaṃ matam
yathā---
are ! bhūpāścāpān namayata śirāṃsyunnamayata
pravṛttāḥ svastrīṇāmahamahamikā vīravaraṇe /
tvarante naḥ khaṅgāḥ pravidalanakelyāmiti bhaṭā
raṇāgre garjanti prakaṭitaruṣo rudranṛpateḥ
[IV.4.26-avihityā]
athāvahitthā /
harṣādyākārasaṃguptiravahittheti kathyate /
yathā---
goṭṭhīe mahilāṇaṃ soūṇa paāvaruddacariāi /
ālihai oṇaamuhī muddhā calaṇeṇa mahipaṭṭhaṃ
(goṣṭhyāṃ mahilānāṃ śrutvā pratāparudracaritāni /
ālikhatyavanatamukhī mugdhā caraṇena mahīpṛṣṭam //)
[IV.4.27-ugratā]
athogratā /
dṛṣṭe 'parādhe caṇḍatvamugratā tarjanādikṛt
yathā---
priyamānīya māninyā virahārtirnivāryatām /
yadetasyāḥ kaṭākṣolkāpātairindurmaṣīkṛtaḥ
[IV.4.28-matiḥ]
atha matiḥ /
tattvamārgānusaṃdhānādarthanirdhāraṇaṃ matiḥ /
yathā---
ko saṃsao mahialaṃ caṃdo evva vīraruddaṇaraṇāho /
jassa (khu) karappassādo aṃgāi miaṃkaraaṇaṃti
(kaḥ saṃśayo mahītale candra eva vīrarudranaranāthaḥ /
yasya (khalu) karasparśādaṅgāni mṛgāṅkaratnanti //)
[IV.4.29-vyādhiḥ]
atha vyādhiḥ /
manastāpādyabhibhavājjvarādirvyādhiriṣyate
yathā---
pratāparudrasya diśāṃ jigīṣoḥ pratyarthinārījanadehajanmā /
smarajvaroṣmā himavatpradeśān smartavyanīhārakathān karoti
[IV.4.30-unmādaḥ]
athonmādaḥ /
unmādastulyavartitvaṃ cetanācetaneṣvapi /
yathā---
pratāparudrasya jayaprayāṇabherīdhvanau mūrcchati diṅmukheṣu /
trāsākulā bhrāntimupetya vṛkṣān pṛcchanti mārgaṃ ripubhūmipālāḥ
[IV.4.31-maraṇam]
atha maraṇam /
maraṇaṃ maraṇārthastu prayatnaḥ parikīrtitaḥ
yathā--
piavirahaṃ asahaṃtī vahuā ṇiajīviaṃ uvekkhaṃtī /
sevvai johṇaṃ dakhkhiṇapavaṇassa taṇuṃ samappei
(/priyavirahamasahamānā vadhūrnijajīvitamupekṣamāṇā /
sevate jyotsnāṃ dakṣiṇapavanasya tanuṃ samarpayati //)
sākṣānmaraṇasyāmaṅgalatvānnodāharaṇatvamucitam /
[IV.4.32-trāsaḥ]
atha trāsaḥ /
ākasmikabhayāccittakṣobhastrāsaḥ prakīrtyate /
yathā---
apaṇaakuviā cireṇa vi vahuā soūṇa ghaṇaghaṇatthaṇiaṃ /
daiaṃ sarahasavaliā āliṅgai vevamāṇaṃgī
(apraṇayakupitā cireṇāpi vadhūḥ śrutvā ghanaghanastanitam /
dayitaṃ sarabhasavalitā āliṅgati vepamānāṅgī //)
[IV.4.33-vitarkaḥ]
atha vitarkaḥ /
saṃdehāt kalpanā'nantyaṃ vitarkaḥ parikīrtitaḥ
yathā---
guṇaistatrāsaktaṃ mama hṛdayamanyanna gaṇitaṃ
sakhībhirnāloci kṣitipatirasau durlabha iti /
upāyaḥ ko vā syāt tadabhigamane muhyati manaḥ
kiyān ko 'yaṃ kīdṛk kiyadavadhirantarvyatikaraḥ
tatra sāttvikānāṃ vyabhicāriṇāṃ cānekarasasādhāraṇatvānna viśeṣamapekṣyodāharaṇaṃ kṛtam / tathā hi śṛhgāre sarveṣāmanupraveśaḥ saṃbhavati / hāsye glāniśramacapalatvaharṣāvahitthānāṃ saṃbhavaḥ / karuṇe madadhṛtivrīḍāharṣagarvautsukyogratābhirvinānye saṃbhavanti / raudre glāniśaṅkā'lasyadainyacintāvrīḍāvegajaḍatāviṣādasuptinidrāpasmārāvahitthāvyādhyunmādaśamatrāsāḥ na saṃbhavanti / vīre raudrānnirvedo 'dhikaḥ / bhayānake 'sūyāmadadhṛtivrīḍāharṣagarvanidrāsuptyamarṣāvahitthogratāmatibhirvinānye saṃbhavanti / bībhatse 'dbhute ca cintātrāsādayo yathāsaṃbhavamūhyāḥ / śānte nirvedadhṛtī saṃbhavataḥ /
śṛṅgāraceṣṭāḥ
IV.5atha śṛṅgāraceṣṭā nirūpyante /
bhāvo hāvaśca helā ca mādhuryaṃ dhairyamityapi /
līlā vilāso vicchittirvibhramaḥ kilakiñcitam
moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ bibboko lalitaṃ tathā /
kutūhalaṃ ca cakitaṃ vihṛtaṃ hāsa ityapi
evaṃ śṛṅgāraceṣṭāḥ syuraṣṭādaśavidhā matāḥ /
tatrāsāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[IV.5.1-bhāvaḥga]
bhāvaḥ /
rasābhijñānayogyatvaṃ bhāva ityabhidhīyate
yathā---
ruddaṇareṃdasya guṇe gāai bālattaṇammi vissaddhaṃ /
lajjai darapulaio juvaijaṇo jovvaṇe gāuṃ
(/rudranarendrasya guṇān gāyati bālatve visrabdham /
lajjate darapulakito yuvatijano yauvane gātum //)
[IV.5.2-hāvaḥ]
atha hāvaḥ /
īṣaddṛṣṭavikāraḥ syādbhāvo hāvaḥ prakīrtyate /
yathā---
atraiveṣatpulakita iti /
[IV.5.3-helā]
atha helā /
suvyaktavikriyo bhāvo heleti pratipādyate
yathā---
mā hodu kassa vi phphuḍaṃ ia muddhe kuṇasi vallahaṃ hiae /
ghosijjai tuha bhāo savvaṃgīṇehi pulaehiṃ
(mā bhavatu kasyāpi sphuṭamiti mugdhe karoṣi vallabhaṃ hṛdaye /
ghoṣyate tava bhāvaḥ sarvāṅgīṇaiḥ pulakaiḥ //)
[IV.5.4-mādhuryam]
atha mādhuryam /
abhūṣaṇe 'pi ramyatvaṃ mādhuryamiti kathyate /
yathā---
jitatrailokyalāvaṇyā prakṛtyā hariṇekṣaṇā /
kiṃ tu bhūṣayituṃ dhatte bhūṣaṇānīti me matiḥ
[IV.5.5-dhairyam]
atha dhairyam /
śīlādyalaṅghanaṃ nāma dhairyamityabhidhīyate
yathā---
akulavahuāṇaṃ ṇa jujjai majjāālaṃghaṇaṃ khu visame vi /
ruddaṇariṃdaguṇā uṇa hiaaharā kiṃ ṇu kādavvaṃ
(akulavadhūnāṃ na yujyate maryādālaṅghanaṃ khalu viṣame 'pi /
rudranarendraguṇāḥ punarhṛdayaharāḥ kiṃ nu kartavyam //)
[IV.5.6-līlā]
atha līlā /
priyānukaraṇaṃ līlā vāgbhirgatyātha ceṣṭitaiḥ /
yathā---
aapechchaha sahio esā lacchī raṇṇo paāvaruddassa /
cariāi aṇukuṇaṃtī raṇṇīsu paivvaā jāā
(aaprekṣadhvaṃ sakhya eṣā lakṣmī rājñaḥ pratāparudrasya /
caritānyanukurvatī rājñīṣu pativratā jātā //)
[IV.5.7-vilāsaḥ]
atha vilāsaḥ /
tātkāliko vikāraḥ syādvilāso dayitekṣaṇe
yathā---
sahelaṃ paśyantyāḥ prakṛtisubhagaṃ rudranṛpatiṃ
tadātvapratyudyadvividhalalitāṭopamadhuram /
rasaprādurbhāvād yugapadudayatsāttvikamaho
mṛgākṣyāstāruṇye kusumaśaraśilpaṃ vijayate
[IV.5.8-vicchittiḥ]
atha vicchittiḥ /
vicchittiratiramyatvaṃ svalpairapi vibhūṣaṇaiḥ /
yathā---
kassa kie keṇa kiaṃ kāaipuraitthiāṇa suṃderaṃ /
sāhāraṇabhūsāe jaṃ sahi teḷḷokkaramaṇijjaṃ
(kasya kṛte kena kṛtaṃ kākatipurastrīṇāṃ saundaryam /
sādhāraṇabhūṣayā yatsakhi trailokyaramaṇīyam //)
[IV.5.9-vibhramaḥ]
atha vibhramaḥ /
vibhramastvarayā kāle bhūṣāsthānaviparyayaḥ
yathā---
asoūṇa sahimuhādo diaho virato tti saṃbhameṇa vahū /
hatthesu ṇourāiṃ caraṇesu a kuṇai valaāiṃ
(aśrutvā sakhīmukhāddivaso virata iti saṃbhrameṇa vadhūḥ /
hastayornūpure caraṇayośca karoti valayāni //)
[IV.5.10-kilakiñacitam]
atha kilakiñcitam /
roṣāśruharṣabhītyādeḥ saṃkaraḥ kilakiñcitam /
yathā---
gehṇai kāaiṇāhe viaṇaṃmi paḍaṃcalaṃ miachchīe /
vevai taṇū vi ṇaccai bhiuḍī avi gaggaā vāā
(gṛhṇati kākatināthe vijane paṭāñcalaṃ mṛgākṣyāḥ /
vepate tanurapi nṛtyati bhrukuṭyapi gadgadā vācaḥ //)
[IV.5.11-moṭṭāyitam]
atha moṭṭāyitam /
moṭṭāyitaṃ syādiṣṭasya kathādau bhāvasūcanam
yathā---
amahurāi ruddaṇaravaicariāi vahūe ṇaṃ suṇaṃtīe /
taṇugovaṇaeṇa paaḍo jaha bhāo ṇa taha pulaehiṃ
(amadhurāṇi rudranarapaticaritāni vadhvā nanu śṛṇvatyāḥ /
tanugopanena prakaṭo yathā bhāvo na tathā pulakaiḥ //)
[IV.5.12-kuṭaṭṭamitam]
atha kuṭṭamitam /
saṃmarde 'pi sukhādhikyaṃ ratau kuṭṭamitaṃ matam /
yathā---
nirmaryādamanobhavotsavakathāvisrambhakarṇejapai-
raṅgervismitamānasāṃ priyasakhīmālokya jātatrapā /
vaiyātyaṃ nijamātmavallabhakṛtāṃ rāgāndhatāṃ jānatī
sadyo namramukhendurinduvadanā kṣoṇīṃ likhantī sthitā
[IV.5.13-bibbokaḥ]
atha bibbokaḥ /
manāk priyakathālāpe bibboko 'nādarakriyā
yathā---
lakṣmīḥ sadmani nirbharaṃ viharatāṃ, kṣoṇī bhujālambana-
krīḍāṃ naiva jahātu, kiṃ ca satataṃ vāṇī mukhe tiṣṭhatu /
jñātaṃ rudranareśvarasya bahubhirvijñātapūrvaiḥ priya-
vyāhāraiḥ kṛtameva dūti ! madanaścāpāya saṃnahyatu
[IV.5.14-lalitam]
atha lalitam /
sukumāro 'ṅgavinyāso lalitaṃ parikīrtyate /
yathā---
padanyāsakrīḍāraṇitamaṇimañjīraraśanaṃ
sahelaṃ vyāvalgatkaravalayanikvāṇasubhagam /
smitajyotsnāvīcītaralavacanaṃ rudranṛpateḥ
purandhrīṇāmāsīdanurahasasevāvilasitam
[IV.5.15-kutūhalam]
atha kutūhalam /
kutūhalaṃ ramyadṛṣṭau cāpalaṃ parikīrtyate
yathā---
vīrarudramadhirūḍhasindhuraṃ draṣṭumandhranagarīpurandhrayaḥ /
kurvate racitasaṃkramatvarāstuṅgasadmaśikharādhirohaṇam
[IV.5.16-cakitam]
atha cakitam /
cakitaṃ bhayasaṃbhramaḥ /
yathā---
avijñātāyātaṃ svamakathitamālyāpi hasituṃ
haṭhādutpaśyantyāścakitacakitodañcitadṛśaḥ /
vilāsānudvelānuditamadanān vīkṣya sutanos
tathaiva pratyetuṃ punaravanipālaḥ spṛhayati
[IV.5.17-vihṛtam]
atha vihṛtam /
vihṛtaṃ prāptakālasya vākyasyākathanaṃ hriyā /
yathā---
pratāparudrasya bhujāntarasthāṃ kalhāramālāmamunā spṛśeti /
stanadvaye patralipiṃ likhantīṃ sakhīṃ vadhūḥ paśyati sābhimānam
[IV.5.18-hasitam]
atha hasitam /
ākasmikaṃ tu hasitaṃ yauvanādivikārajam
jaha jaha hasai miacchī jovvaṇalacchīe sikhkhiā mahuraṃ /
taha taha kusumesusarā viasaṃti piassa āsā a
(yathā yathā hasati mṛgākṣī yauvanalakṣmyā śikṣitā madhuram /
tathā tathā kusumeṣuśarā vikasanti priyasya āśā ca //)
manmathāvasthāḥ
IV.6.// atha manmathāvasthā dvādaśa nirūpyante //
atha śṛṅgārasyāṅkuritatvapallavitatvakusumitatvaphalītatvahetavo dvādaśāvasthā nirūpyan te /
cakṣuḥ prītirmanaḥ saṅgaḥ saṃkalpo 'tha pralāpitā /
jāgaraḥ kārśyamaratirlajjātyāgo 'tha saṃjvaraḥ
unmādo mūrcchanaṃ caiva maraṇaṃ caramaṃ viduḥ /
avasthā dvādaśa matāḥ kāmaśāstrānusārataḥ
kecittu daśāvasthā iti kathayanti /
āsāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[IV.6.1-cakṣuḥ prītiḥ]
ādarāddarśanaṃ cakṣuḥ prītirityabhidhīyate /
yathā---
sahi eso ruddaṇio ṇaaṇāṇa atakkiossao jāo /
maaṇo va muttimaṃto caṃdo via mukkalañchaṇo puṇṇo
(sakhi ! eṣa rudranṛpo nayanayoratarkitotsavo jātaḥ /
madana iva mūrtimān candra iva muktalāñchanaḥ pūrṇaḥ //)
[IV.6.2-manaḥ saṅaḥ]
atha manaḥ saṅgaḥ /
manaḥ saṅgaḥ priyatame nityaṃ cittasya viśramaḥ
yathā---
saha maha maṇo vilaggai ruddaṇarendammi kīsa kuviāo /
teṇāhaṃ vi vimukkā sahio tuhmesu kā vattā
(sadā mama mano vilagati rudranarendre kasmāt kupitāḥ /
tenāhamapi vimuktā sakhyo yuṣmāsu kā vārtā //)
[IV.6.3-saṃkalpaḥ]
atha saṃkalpaḥ /
saṃkalpo nāthaviṣayo manoratha udāhṛtaḥ /
yathā---
adarahasiagabbhiṇāiṃ siṇehasiṇiddhāi rāabhariāi /
ruddaṇivaviloiāiṃ kāhe ṇu mammi ṇivadaṃti
(adarahasitagarbhitāni snehasnigdhāni rāgabharitāni /
rudranṛpavilokitāni kadā nu mayi nipatanti //)
[IV.6.4-pralāpaḥ]
atha pralāpaḥ /
prālapaḥ priyasaṃśliṣṭaguṇālāpa udāhṛtaḥ
yathā---
taha ṇiuṇo taha mahuro taha suhao taha a sommasabbhāo /
ekko ruddaṇivo via idi goṭṭhī poḍhamahilāṇaṃ
(tathā nipuṇastathā madhurastathā subhagastathā ca saumyasvabhāvaḥ /
eko rudranṛpa eveti goṣṭhī prauḍhamahilānām //)
[IV.6.5-jāgaraḥ]
atha jāgaraḥ /
jāgarastu vinidratvam /
yathā---
agamiaṃ kaha kaha vi diṇaṃ caṃdādavadūsahā ṇisā dīhā /
maaṇo vi puṃkhiasaro ṇiddā vi ṇivo vi ṇovei
(agamitaṃ kathaṃ kathamapi dinaṃ candrātapaduḥ sahā niśā dīrghā /
madano 'pi puṅkhitaśaro nidrāpi nṛpo 'pi nopaiti //)
[IV.6.6-kārśyam]
atha kārśyam /
kārśyamaṅgasya tānavam /
yathā---
candrāsye ! kathamaṅgulīyakamidaṃ keyūritaṃ te sakhi !
premṇāṃ preyasi vaibhavaiḥ sa khalu ko bhūmeḥ sapatnī yataḥ /
jñātaṃ mānini ! kākatīyanṛpatau saktā'li ! satyaṃ śubhe !
śyāmāṅgīṃ sa khalu sthirāṃ ramayate tvāṃ tāṃ ca śailastanīm
[IV.6.7-aratiḥ]
athāratiḥ /
anyatrāprītiraratiḥ /
yathā---
dūsei caṃdasiṭṭiṃ ṇiṃdai malaāṇilassa māhappaṃ /
ūsavaparaṃmuhī sā suhaa ! tumaṃ kiṃ ṇu maṃtesi
(dūṣayati candrasṛṣṭiṃ nindati malayānilasya māhātmyam /
utsavaparāṅmukhī sā subhaga ! tvaṃ kiṃ nu mantrayase /)
[IV.6.8-lajjātyāgaḥ]
atha lajjātyāgaḥ /
yathā--
alaṃghiamahilāsamaaṃ taha bhaṇiaṃ maaṇaduvviṇīdāe /
jaha soūṇa guruaṇo osarai vilajjio dūraṃ
(alaṅghitamahilāsamayaṃ tathā bhaṇitaṃ madanadurvinītayā /
yathā śrutvā gurujano 'pasarati vilajjito dūram //)
[IV.6.9-jvaraḥ]
atha jvaraḥ /
tāpādhikyaṃ jvaro mataḥ
yathā---
amohasisirovaārā vahuā virahajjareṇa gurueṇa /
dāṇiṃ ruddaṇaresara ! kāṃkhai tuha daṃsaṇāmiaaṃ
(amoghaśiśiropacārā vadhūrvirahajvareṇa guruṇā /
idānīṃ rudranareśvara ! kāṅbhati tava darśanāmṛtam //)
unmādamaraṇayoḥ prāgevodāharaṇaṃ darśitam /
[IV.6.10-mūrcchā]
atha mūrcchā /
mūrcchā tvabhyantare 'vṛttirbāhyendriyanimīlanāt /
yathā---
aaciṃtaṃtīe ṇarendaṃ daṭṭhuṃ hiaaṭhṭhidaṃ miacchīe /
karaṇāi bāhirāiṃ visaṃti abbhaṃtaraṃ vi suṇṇāe
(aacintayantyā narendraṃ draṣṭuṃ hṛdayasthitaṃ mṛgākṣyāḥ /
karaṇāni bāhyāni viśanti abhyantaramapi śūnyāyāḥ //)
atha śṛṅgāraḥ / sa dvividhaḥ / saṃbhogo vipralambhaśceti / "saṃyuktayostu saṃbhogo vipralambho viyuktayoḥ '; iti 'śṛṅgāratilake'; / saṃbhogasya parasparāvalokanasaṃbhāṣaṇā'liṅganacumbanādyanekavyāpāramayatvenānantyādekavidhatvena gaṇanā kṛtā /
yathā--
rahaḥ pratyāsanne hṛdayadayite rudranṛpatau
nivṛttā mānājñā viralamapi lajjāvilasitam /
kimanyat te gopyaṃ bahirabahirānandamasṛṇaḥ
smarāveśaḥ ko 'pi priyasakhi ! nṛpeṇaikayati mām
vipralambhaḥ punarabhilāṣerṣyāvirahapravāsahetukatvena caturvidhaḥ /
[IV.6.11-saṃbhogaśṛṅgāraḥ]
abhilāṣo nāma saṃbhogāt prāganurāgaḥ /
yathā---
anyonyabhāṣaṇamanaṅgavilāsagoṣṭhī
śayyā ca sārdhamapadāni manorathānām /
premānuviddhamudayadbahulānurāgaṃ
labhyate rudranṛpateravalokitaṃ vā
[IV.6.12-īrṣyāśṛṅgāraḥ]
īrṣyā nāma nāyakasyānyāsaktabhāvāt cittavikriyā /
[IV.6.13-vipralambhaśṛṅgāraḥ]
tayā vipralambho yathā---
lakṣmīrasya vilocanābjavasatiḥ sorṣyā tvadālokane
vaktrasthā ca sassvatī na sahate sākaṃ tvayā bhāṣaṇam /
līlākarṣaṇavighnakṛt tvayi mahī bāhusthitā kākati-
kṣoṇīndre na hi kaitavāni subhage mānena kiṃ tāmyasi
[IV.6.14-virahavipralambhaśṛṅgāraḥ]
viraho nāma labdhasaṃyogayornāyakayoḥ kenacit kāraṇena punaḥ samāgamakālātikṣepaḥ /
yathā---
aṅgeṣu jīrṇeṣu vibhūṣaṇānāṃ vyatyāsamārgo 'pi muhūrtaśobhī /
sakhyastadāstāṃ parikarmarītirānīyatāṃ rudranṛpaḥ kimanyat
[IV.6.15-pravāsavipralambhaḥ]
yūnordeśāntaravṛttitvaṃ pravāsaḥ /
tena vipralambho yathā---
sevyo 'stu rudranṛpatirnikhilairnṛpālai-
rabhyutsaveṣu sulabhā na hi vallabhā naḥ /
itthaṃ kaliṅgasudṛśāṃ virahārtitāpā-
daṅgāni yānti tanutāṃ divasā yuganti
[IV.6.16-rasābhāsaḥ]
rasābhāso yathā---
prāsādagarbhavalabhīṣu kapotapālyāṃ
pārāvatīṃ ramaṇacumbitacañcukoṭim /
āvirbhavatsuratakūjitaraktakaṇṭhī-
mālokya kākativibhuḥ smitamātanoti
[IV.6.17-bhāvodayaḥ]
bhāvodayo yathā---
mugdhe ! kastava vartate hṛdi manojanmaiva nānyaḥ śape
sakhyetasya kimatra kāryamaparaṃ kiṃ janmasadmādarāt /
ko 'nyastatpratibimba eva nipuṇe ! jānāsi kāmādhikaḥ
preyān rudranṛpastaveti kathitā namrānanābhūd vadhūḥ
atra lajjāyā udayaḥ /
[IV.6.18-bhāvaśamaḥ]
bhāvaśamo yathā---
lakṣmīstvaṃ puruṣottamastava patiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ
sṛṣṭyāmambujaviṣṭarasya sadṛśoryogaści rāt saṃbhṛtaḥ /
tasmāt kṛtrimamapyasāmpratimidaṃ vāṃ vaimanasyaṃ manā-
gityāliṃ praṇatāṃ vilokya vikasadvaktrāmbujā māninī
atra kopasya praśamaḥ /
[IV.6.19-bhāvasandhiḥ]
bhāvasandhiryathā---
pratāparudrasya digantajaitrayātrāprabhūtaiḥ paṭahapraṇādaiḥ /
priyānulāpaiśca tathā bhaṭānāṃ raumāñcavarmāvṛtamaṅgamāsīt
atra vīraśṛṅgārakṛtayorharṣayoḥ sandhiḥ /
[IV.6.20-bhāvaśabalatā]
bhāvaśabalatā yathā---
nindantvadya kulastriyaḥ priyatamo labhyaḥ sukhaṃ kena vā
bhāgyenānumataṃ na kiṃ gurujanaiḥ kā vā sakhī preṣyate /
kiṃ lokasya bhavet prasiddhamacirāt svacchandamaṅkaṃ kadā-
rokṣyāmi sthiratā kadā hṛdi bhaved yātavya eva priyaḥ
atrautsukyādīnāṃ śabalatā /
atha rasasaṃkarasyodāharaṇam /
[IV.6.21-śruṅgārakaruṇayoḥ saṅkaraḥ]
tatra śṛṅgārakaruṇayoḥ saṃkaro yathā---
āsanne 'pi mahotsave kathamitastyaktvā pravāsaṃ vraje-
rdhigū dhik sāhasamāvayorvighaṭanaṃ ko vā vidhiḥ kāṅkṣati /
itthaṃ svapnanivāritapriyatamaprasthānabuddhistato
buddhvā mūrcchati kākatīyanṛpate ! tvadvairinārījanaḥ
atha raudrabībhatsayoḥ saṃkaro yathā---
[IV.6.22-raudrabībhatsayoḥ saṅkaraḥ]
pītvā māṃsopadaṃśaṃ dviradagalagaladraktamaireyadhārāṃ
matto mastiṣkalagnairdalitanṛpavapuḥ kīkasaiḥ spaṣṭadaṃṣṭraḥ /
bibhrad raudrāntramālāṃ janitajanabhayo bhairavākāraghoraḥ
saṃgrāmorvyāḥ kaliṅgairbalividhimakarod vīrarudrasya khaḍgaḥ
evamanyadapi yathāsaṃbhavamudāhāryam /
atra raso nāyakāśraya eva / yadiparaṃ nipuṇanaṭaceṣṭayā tathāvidhakāvyaśravaṇabalena ca sāmājikaiḥ sākṣād bhāvyate, tadā paragatasyāpi rasasya samyagbhāvanayā paratra niratiśayānandajananamaviruddham / athavā mālatyādiśabdebhyo yoṣinmātrapratītau (rāvaṇādiśabdebhyaḥ śatrumātrapratītau ca) smṛtyārūḍhena tattadyoṣidviśeṣeṇa anukāryeṇa sāmājikāśrayatvamapi na viruddham / naṭasyānukaraṇamātraparatayā naiva rasāśrayayogyatā / tasya bhāvukatvābhyupagame 'pi sāmājikatvameva / anubhāvādīnāṃ prakāśanaṃ tu śikṣābhyāsapāṭavenaiva ghaṭate / rasādīnāṃ parasparavirodhe 'pi kaviprauḍhoktisamāśrayaṇenaikatra samāveśo na viruddhaḥ / virodhakramaḥ 'śṛṅgāratilake'; kathitaḥ---
"śṛṅgārabībhatsarasau tathā vīrabhayānakau /
raudrādbhutau tathā hāsyakaruṇau vairiṇau mithaḥ" //
iti/
rasād rasotpattirapi matā / tathā coktaṃ 'śṛṅgāratilake'---
"hāsyo bhavati śṛṅgārāt karuṇo raudrakarmaṇaḥ /
adbhutaśca tathā vīrād bībhatsācca bhayānakaḥ" //
vyabhicāribhāvānāṃ tattadrasānuguṇyamevaṃ pratipāditaṃ 'śṛṅgāratilake'; / tathā hi---
"śaṅkāsūyā bhayaṃ glānirvyādhiścintā smṛtirdhṛtiḥ /
autsukyavismayāvegā vrīḍonmādau madastathā //
viṣādo jaḍatā nidrāvahitthaṃ cāpalaṃ mṛtiḥ /
iti bhāvāḥ prayoktavyāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ //
śramaścapalatā nidrā spapno glānistathaiva ca /
śaṅkāsūyāvahitthaṃ ca hāsye bhāvā bhavantyamī //
saṃtrāso maraṇaṃ dainyaṃ glāniścaiva bhayānake /
apasmāro viṣādaśca bhayaṃ vego mṛtirmadaḥ //
unmādaśceti vijñeyā bhāvā bībhatsasaṃbhavāḥ /
āvego jaḍatā moho harṣaṇaṃ vismayaḥ smṛtiḥ //
iti bhāvā nibaddhavyā rasajñairadbhute rase /
dainyaṃ cintā tathā glānirnirvedo jaḍatā smṛtiḥ //
vyādhiśca karuṇe vācyā bhāvā bhāvaviśāradaiḥ /
harṣo 'sūyā tathā garva utsāho mada eva ca //
cāpalyamugratā caiva raudre bhāvāḥ prakīrtitāḥ /
amarṣaḥ pratibodhaśca vitarko 'tha matirdhṛtiḥ //
krodho 'sūyātha saṃmoha āvegaścopaharṣaṇam /
garvo madastathogratvaṃ bhāvā vīre bhavantyamī" //
iti/
"rasaḥ sarvo 'pi saṃpūrṇastirodhatte rasāntaram //ḥ
iti bhāratīyoktaprakrīyayā yadyapyeka eva rasaḥ, tathāpi mahākaviprasiddhyā rasasaṅakaraḥ svīkriyate /
tatra rasāderaprādhānye rasavadādyalaṃkārā bhavanti / anyāṅgatvena rasanibandhane rasavadalaṃkāraḥ / bhāvanibandhane preyo 'laṃkāraḥ / rasābhāsabhāvābhāsanibandhane ūrjasvidalaṃkāraḥ / bhāvaśāntinibandhane samāhitālaṃkāraḥ / tathā bhāvodayādayo 'pi /
etad alaṅkārasarvasve prapañcenoktam---
"rasabhāvatadābhāsatatpraśamananibandhane rasavatpreyaūrjasvisamāhitāni / bhāvodayabhāvasandhibhāvaśabalatāśca pṛthagalaṃkārāḥ 'iti / eteṣāmudāharaṇamalaṃkaraṇe bhaviṣyati /
guṇālaṃkāraśrīkṛtaparikaro bhāvavibhavaḥ
sphuratprādurbhāvaḥ kramagalitavedyāntaramatiḥ /
sukhaṃ vā duḥ khaṃ vā nibiḍayatu yūnoḥ sahṛdaye
tvamandānandātmā pariṇamati pūrṇo rasabharaḥ
raso vākyārthaḥ san vilasati padārthāḥ punaramī
vibhāvādyā yasmin kila dadhati viśrāntimucitām /
ato bhāvā eva kramasamuditānyonyavibhavā
rasībhāvaṃ bibhratyatha ca paṭatāṃ tantava iva
bhāve sthāyini vardhamānavibhave ratyādike sindhuvat
kallolā iva saṃbhavanti vilayaṃ cāyānti bhāvā muhuḥ /
nirvedādyupabhogabhāvitanijāsvādātireko raso
loke syādanukārya eva kathito nāṭye tu sāmājike
Original text: Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0