પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 4

એષાં શુભાશંસનરૂપા પ્રશસ્તિઃ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે । ) ઇતિ પ્રતાપરુદ્રરાજ્યાભિષેકો નામ પઞ્ચમો ઽઙ્કઃ ॥
એવં સાઙ્ગં નાટકમુદાહૃતમ્ ।
ઇતિ શ્રીવિદ્યાનાથકૃતૌ પ્રતાપરુદ્રયશોભૂષણે ઽલંકારશાસ્ત્રે નાટકપ્રકરણં સમાપ્તમ્
॥ અથ રસપ્રકરણમ્ ॥
ઇવ્.1.અથ સર્વેષાં પ્રબન્ધાનાં જીવિતભૂતસ્ય રસસ્ય સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
[ઇવ્.1.1-રસસ્વરૂપમ્]
વિભાવાનુભાવસાત્ત્વિકવ્યભિચારિસામગ્રીસમુલ્લાસિતઃ સ્થાયી ભાવો રસઃ ।
તથા ચોક્તં ઽદશરૂપકેઽ---
"વિભાવૈરનુભાવૈશ્ચ સાત્ત્વિકૈર્વ્યભિચારિભિઃ ।
આનીયમાનઃ સ્વાદુત્વં સ્થાયી ભાવો રસઃ સ્મૃતઃ" ॥
ઇતિ ।
ભાવસ્ય સ્થાયિત્વં નામ સજાતીયવિજાતીયાનભિભૂતતયા યાવદનુભવમવસ્થાનમ્ ।
તથા ચોક્તં ઽદશરૂપકેઽ---
"સજાતીયૈર્વિજાતીયૈરતિરસ્કૃતમૂર્તિમાન્ ।
યાવદ્રસં વર્તમાનઃ સ્થાયી ભાવ ઉદાહૃતઃ" ॥
[ઇવ્.1.2-રસવિશેષઃ]
અથ રસવિશેષાઃ---
શૃઙ્ગારહાસ્યકરુણા રૌદ્રવીરભયાનકાઃ ।
બીભત્સાદ્ભુતશાન્તાશ્ચ રસાઃ પૂર્વૈરુદાહૃતાઃ ॥
[ઇવ્.1.3-સ્થાયીભાવઃ]
એષાં સ્થાયિભાવાઃ---
રતિર્હાસશ્ચ શોકશ્ચ ક્રોધોત્સાહૌ ભયં તથા ।
જુગુપ્સાવિસ્મયશમાઃ સ્થાયિભાવા નવ ક્રમાત્

[ઇવ્.1.4-વિભાવઃ]
અથ વિભાવઃ---
વિભાવઃ કથ્યતે તત્ર રસોત્પાદનકારણમ્ ।
આલમ્બનોદ્દીપનાત્મા સ દ્વિધા પરિકીર્ત્યતે

રસસમવાયિકારણમાલમ્બનવિભાવઃ । ઇતરત્ કારણજાતમુદ્દીપનવિભાવઃ ।
સ ચતુર્વિધઃ । તથા ચોક્તં શૃઙ્ગારતિલકે---
"આલમ્બનગુણશ્ચૈવ તચ્ચેષ્ટા તદલંકૃતિઃ ।
તટસ્થશ્ચેતિ વિજ્ઞેયશ્ચતુર્ધોદ્દીપનક્રમઃ ॥
આલમ્બનગુણો રૂપયૌવનાદિરુદાહૃતઃ ।
તચ્ચેષ્ટા યૌવનોદ્ભૂતહાવભાવાદિકા મતાઃ ॥
નૂપુરાઙ્ગદહારાદિ તદલઙ્કરણં મતમ્ ।
મલયાનિલચન્દ્રાદ્યાસ્તટસ્થાઃ પરિકીર્તિતાઃ ॥
[ઇવ્.1.5-અનુભાવઃ]
અથાનુભાવઃ--
કાર્યભૂતો ઽનુભાવઃ સ્યાત્ કટાક્ષાદિઃ શરીરજઃ

[ઇવ્.1.6-સાત્ત્વિકભાવાઃ]
અથ સાત્ત્વિકભાવાઃ---
પરગતસુખાદિભાવનાભાવિતાન્તઃ કરણત્વં સત્ત્વમ્ । તતો ભવાઃ સાત્ત્વિકાઃ ।
સ્તમ્ભઃ પ્રલયરોમાઞ્ચૌ સ્વેદો વૈવર્ણ્યવેપથૂ ।
અશ્રુ વૈસ્વર્યમિત્યષ્ટૌ સાત્ત્વિકાઃ પરિકીર્તિતાઃ

અથ વ્યભિચારિભાવાઃ---
નિર્વેદગ્લાનિશઙ્કાખ્યાસ્તથાસૂયામદશ્રમાઃ ।
આલસ્યં ચૈવ દૈન્યં ચ ચિન્તા મોહઃ સ્મૃતિર્ધૃતિઃ

વ્રીડા ચપલતા હર્ષ આવેગો જડતા તથા ।
ગર્વો વિષાદ ઔત્સુક્યં નિદ્રાપસ્માર એવ ચ

સુપ્તિર્વિબોધો ઽમર્ષશ્ચાપ્યવહિત્થમથોગ્રતા ।
મતિર્વ્યાધિસ્તથોન્માદસ્તથા મરણમેવ ચ

ત્રાસશ્ચૈવ વિતર્કશ્ચ વિજ્ઞેયા વ્યભિચારિણઃ ।
ત્રયસ્ત્રિંશદમી ભાવા રસસ્ય સહકારિણઃ

તથા ચોક્તં કાવ્યપ્રકાશે---
"કારણાન્યથ કાર્યાણિ સહકારીણિ યાનિ ચ ।
રત્યાદેઃ સ્થાયિનો લોકે તાનિ ચેન્નાટ્યકાવ્યયોઃ ।
વિભાવાશ્ચાનુભાવાશ્ચ કથ્યન્તે વ્યભિચારિણઃ" ॥
ઇતિ।
લોકે કાર્યકારણસહકારિશબ્દવાચ્યા નાયિકાનાયકકટાક્ષભ્રૂવિક્ષેપનિર્વેદાદયઃ, કાવ્યનાટ્યયોસ્તુ વિભાવાનુભાવવ્યભિચારિશબ્દવ્યપદેશ્યા ભવન્તિ । શૃઙ્ગારવીરરૌદ્રાદ્ભુતાનાં લોકોત્તરનાયકાશ્રયત્વેન પરિપોષાતિશયઃ । અત એવ શૃઙ્ગારસ્ય મ્લેચ્છાદિવિષયત્વે ત્વાભાસત્વમ્ । તથા ચોક્તમ્---
"એકત્રૈવાનુરાગશ્ચેત્ તિર્યઙ્મ્લેચ્છગતો ઽપિ વા ।
યોષિતો બહુસક્તિશ્ચેદ્રસાભાસસ્ત્રિધા મતઃ" ॥
ઇતિ।
વ્યભિચારિભાવાનામુદયેન, પ્રશામ્યદવસ્થયા, પરસ્પરવિરુદ્ધરસાશ્રિતયોર્ભાવયોઃ સ્પર્ધયા સંબન્ધેન અન્યોન્યોપમર્દકતયા બહૂનાં સમાવેશેન ચ ચાતુર્વિધ્યમ્ । તથા ચોક્તં દશરૂપકે---
"ભાવસ્ય શાન્તિરુદયઃ સંધિઃ શબલતા તથાઽ; ।
ઇતિ ।
॥ રત્યાદિસ્થાયિભાવલક્ષણોદાહરણાનિ ॥
અથ યથાક્રમં સ્થાયિભાવાનાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[ઇવ્.1.8-રતિઃ]
તત્ર સંભોગવિષય ઇચ્છાવિશેષો રતિઃ ।
યથા---
શૃઙ્ગારૈકરસઃ સ્મરો ઽસ્તુ જગદાનન્દૈકનિષ્યન્દભૂ-
રિન્દુસ્તિષ્ઠતુ વિભ્રમૈકવસતિર્જાગર્તુ પુષ્પાકરઃ ।
સન્ત્વન્યે ઽપિ ગુણપ્રિસાદિતદૃશઃ કિં તૈરશેષોન્નતો
જાતઃ કાકતિવલ્લભો મમ પતિઃ કામસ્ય કામોત્સવઃ

[ઇવ્.1.9-હાસઃ]
વિકૃતિદર્શનાદિજન્યો મનોવિકારો હાસઃ ।
યથા---
બિભ્રાણાન્ કબરીર્ધૃતાઞ્જનદૃશઃ કૃત્વા કુચૌ કૃત્રિમૌ
સ્ત્રીવેષાન્ નિશિ કાકતીન્દ્રનગરે પ્રચ્છન્નરૂપાન્ નૃપાન્ ।
દૃષ્ટ્વા ક્ષૌમમપાસ્ય વક્ષસિ કુચાવાકૃષ્ય નીવીસ્પૃશો
હી હી કષ્ટમિતિ ત્યજન્તિ વિપણિશ્રેણીષુ ધૂર્તા વિટાઃ

[ઇવ્.1.10-શોકઃ]
ઇષ્ટજનવિયોગાદિનાઽત્મનિ દુઃ ખાતિભૂમિઃ શોકઃ ।
યથા---
ધાતર્નિષ્કરુણો ઽસિ શિક્ષયસિ કિં વન્યાં શરીરસ્થિતિં
તત્તાદૃગ્વિભવા ગૃહાઃ ક્વ નુ ગતાઃ સ્થાનં મરુઃ કલ્પિતમ્ ।
હા નાથાઃ પતિતાઃ પ્રતાપનૃપતેઃ ક્રોધાર્ચિષીતિ દ્વિષદ્-
યોષાણાં તદનૂપમશ્રુભિરહો જાતં સ્થલં મારવમ્

[ઇવ્.1.11-ક્રોધઃ]
શત્રુકૃતાપચારેણ મનઃ પ્રજ્વલનં ક્રોધઃ ।
યથા---
રે રે સેવણ ! કસ્તવાયમનિદંપૂર્વો ઽદ્ય ગર્વો મહાન્
ઉત્તીર્ણા કિલ યેન ગૌતમનદી પ્રાપ્તો ઽસિ મૃત્યોર્મુખમ્ ।
એષા કાકતિવીરરુદ્ર ઇતિ કિં નાશ્રાવિ સપ્તાક્ષરી
પ્રક્ષુભ્યત્પ્રતિપક્ષપાર્થિવમહાભૂતગ્રહોચ્ચાટની

[ઇવ્.1.12-ઉત્સાહઃ]
લોકોત્તરેષુ કાર્યેષુ સ્થેયાન્ પ્રયત્ન ઉત્સાહઃ ।
યથા---
ક્ષુબ્ધેષ્વબ્ધિષુ સંભ્રમાત્ ત્રિભુવનગ્રાસેચ્છયા સર્વતઃ
સંનદ્ધેષ્વપિ પર્વતેષુ પરિતો ગણ્ડોપલાન્ વર્ષિતુમ્ ।
શક્તા એવ વયં નિવારણવિધૌ ક્ષુદ્રક્ષમાભૃજ્જયે
શ્લાઘા નઃ કિયતીતિ કાકતિવિભોર્ગર્જન્તિ સૈન્યે ભટાઃ

[ઇવ્.1.13-ભયમ્]
રૌદ્રસંદર્શનાદિભિરનર્થાશઙ્કનં ભયમ્ ।
યથા---
દૂરાદાકર્ણ્ય વિશ્વપ્રસૃમરમહસો વીરરુદ્રસ્ય જૈત્ર-
પ્રસ્થાનારનમેરીનિનદમરિનૃપાઃ પૂર્ણકર્ણજ્વરાર્તાઃ ।
આરુહ્યાદ્રીન્ વિશન્તો ગહનમતિમહત્ કણ્ટકાકૃષ્ટકેશાસ્
ત્રાયધ્વં મુઞ્ચતેતિ પ્રતિનૃપતિધિયા પાદપાન્ પ્રાર્થયન્તે

[ઇવ્.1.14-જુગિપ્સા]
અર્થાનાં દોષસંદર્શનાદિભિર્ગર્હણા જુગુપ્સા ।
યથા---
વિષ્વઙ્મસ્તિષ્કપઙ્કે મહતિ નિપતિતોચ્છૂનમાતઙ્ગદેહ-
શ્રેણીલબ્ધપ્રચારાઃ પ્રવહદુરુવસામજ્જરક્તપ્રવાહાઃ ।
રાશીભૂતાસ્થિકૂટસ્થપુટિતનિકટા નિસ્સરદ્વિસ્રગન્ધાઃ
કુર્વન્ત્યાયોધનોર્વ્યો ભયમવનિભૃતાં વીરરુદ્રેણ સૃષ્ટાઃ

[ઇવ્.15-વિસ્મયઃ]
અપૂર્વાર્થસંદર્શનાચ્ચિત્તવિસ્તારો વિસ્મયઃ ।
યથા---
ઔન્નત્યં મહદન્યદેવ મહિતઃ કો ઽપ્યેષ ગમ્ભીરિમા
કાપ્યન્યા સરણિઃ પ્રતાપયશસોરન્યૈવ બાહ્વોઃ પ્રથા ।
સર્વં નૂતનમેવ રુદ્રનૃપતેર્જાને ન તન્નિર્મિતૌ
સામગ્રી ચતુરાનનેન કિયતી કીદૃક્ક્રમા કલ્પિતા

[ઇવ્.16.-શમઃ]
શમો વૈરાગ્યાદિના નિર્વિકારચિત્તત્વમ્ ।
યથા---
કિં લબ્ધં ચતુરાનનેન મહતીમાયુષ્પ્રથાં ગચ્છતા
લબ્ધ્વા સંપદમપ્યનન્યસુગમામિન્દ્રેણ કિં વા કૃતમ્ ।
ઇત્યસ્તાન્તરુપપ્લવાઃ સુકૃતિનો નો જાનતે બાહ્યમ્
અપ્યદ્યોપપ્લવમન્ધ્રનાથતિલકે વિશ્વંભરાં બિભ્રતિ

અથ શૃઙ્ગારસ્યાલમ્બનવિભાવો યથા---
લાવણ્યૈકખનિર્વિધાતૃરચનાશિલ્પપ્રતિજ્ઞાવધિઃ
શૃઙ્ગારપ્રતિભૂર્વિલાસવિપણિઃ કન્દર્પઘણ્ટાપથઃ ।
નારીણાંમધિદેવતા ચ તરુણી સેયં કિમન્યૈર્ગુણૈર્
અસ્યા મન્મથમન્મથઃ પ્રિયતમઃ શ્રીવીરરુદ્રો નૃપઃ

ઉદ્દીપનવિભાવો યથા---
ઉરોમાત્રોત્સેધં ભવદપિ વિલાસૈરભિનવૈ-
મૃગાક્ષ્યાસ્તરુણ્યં ત્રિભુવનમિદં વ્યાકુલયતિ ।
સ્તનાભોગસ્ફીતં યદિ કિલ ભવેત્ કા ખલુ કથા
ભવિત્રી કિં વાન્યદ્વિજિતમખિલં પુષ્પધનુષા

અનુભાવો યથા---
સ્મરસ્મેરાન્ મન્દસ્મિતમધુરસૌરભ્યસુભગાન્
મનાગ્વ્રીડાજાડ્યાન્ પ્રણયરસકલ્લોલભરિતાન્ ।
કૃતાનેકસ્કન્ધાન્ મનસિજસહસ્રાણિ સૃજતઃ
કટાક્ષાન્ વામાક્ષી કિરતિ પરિતો રુદ્રનૃપતિમ્

॥ સાત્ત્વિકાનાં સ્વરૂપોદાહરણાનિ ॥
[ઇવ્.2]અથ સાત્ત્વિકાનાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[ઇવ્.2.1-સ્તમ્ભઃ]
સ્તમ્ભઃ સ્યાન્નિષ્ક્રિયાઙ્ગત્વં રાગભીત્યાદિસંભવમ્ ।
યથા---
કાઐપુરેત્થિઆઓ પેખ્ખંતીઓ ણરેંદકંદપ્પં ।
મઅણસરુક્કિણણાઓ વિઅ ટ્ઠિઆ ણિચ્ચળંગીઓ

(કાકતિપુરસ્ત્રિયઃ પશ્યન્ત્યો નરેન્દ્રકન્દર્પમ્ ।
મદનશરોત્કીર્ણા ઇવ સ્થિતા નિશ્ચલાઙ્ગ્યઃ ॥)
[ઇવ્.2.2-પ્રલયઃ]
પ્રલયઃ સુખદુઃખાદ્યૈર્ગાઢમિન્દ્રિયમૂર્ચ્છનમ્

યથા---
જિઅમઅણરૂવસારો સહિ એસો વીરરુદ્દણિવચંદો ।
જં દઠ્ઠૂણ ણિમજ્જૈ મુચ્છાએ ઇંદિઅગ્ગામો

(જિતમદનરૂપસારઃ સખિ એષ વીરરુદ્રનૃપચન્દ્રઃ ।
યં દૃષ્ટ્વા નિમજ્જતિ મૂર્ચ્છાયામિન્દ્રિયગ્રામઃ ॥)
[ઇવ્.2.3-રોમાઞ્ચઃ વેપથુશ્ચ]
સુખાદ્યતિશયાઞ્જાતા રોમાઞ્ચો રોમવિક્રિયા ।
રાગરોષભયાદિભ્યો વેપથુર્ગાત્રકમ્પનમ્

દ્વયોરુદાહરણં યથા---
અદૈઆલિઙ્ગણણિભ્ભકંપા અ વહૂ વિઓઅજિણ્ણંગી ।
ઉગ્ગિરૈ અંતરટ્ઠિદમઅણસરે પુલઅચમ્મેણ

(અદયિતાલિઙ્ગનનિર્ભરકમ્પા ચ વધૂર્વિયોગજીર્ણાઙ્ગી ।
ઉદ્ગિરત્યન્તરસ્થિતમદનશરાન્ પુલકચ્છદ્મના ॥)
[ઇવ્.2.4-સ્વેદઃ]
વપુર્જલોદ્ગમઃ સ્વેદો રતિધર્મશ્રમાદિભિઃ ।
યથા---
શૃણ્વતી પ્રિયસંદેશં પ્રેયસઃ કાકતીશિતુઃ ।
સ્મરરાજ્યાભિષિક્તેવ સ્વિન્નાઙ્ગી વામલોચના

[ઇવ્.2.5-વિવર્ણાતા]
વિષાદમદરોષાદેર્વર્ણાન્યત્વં વિવર્ણતા

યથા---
ણરણાહ ચંદધવલે તુજ્ઝ ગુણે સાહુ સહ્મરંતીએ ।
અંગાઇ પાંડુરાઇં એહ્ણિં જાઆઇ સામાએ

(નરનાથ ચન્દ્રધવલાન્ તવ ગુણાન્ સાધુ સંસ્મરન્ત્યાઃ ।
અઙ્ગાનિ પાણ્ડુરાણિ ઇદાનીં જાતાનિ શ્યામાયાઃ ॥)
[ઇવ્.2.6-અશૃઃ]
અશ્રુ નેત્રોદ્ભવં વારિ દુઃ ખરોષપ્રહર્ષજમ્ ।
યથા---
વીરરુદ્રનૃપાદ્ભીતં પાણ્ડ્યં મગ્નં પયોનિધૌ ।
અન્વેષ્ટુમિવ તદ્યોષિદશ્રુધારાઽપગાયતે

[ઇવ્.2.7-વેશ્વર્યમ્]
મતં ગદ્ગદભાષિત્વં વૈસ્વર્યં પ્રમદાદિજમ્

યથા--
અવિઅણમ્મિ પિએણ સમં ખામક્ખામક્ખરં ભણંતીએ ।
એક્કો મુણૈ અણંગો અત્થં બહુઆએ ભણિઆણં

(અવિજને પ્રિયેણ સમં ક્ષામક્ષામાક્ષરં ભણન્ત્યાઃ ।
એકો જાનાત્યનઙ્ગો ઽર્થં વધ્વા ભણિતાનામ્ ॥)
ઇવ્.3.॥ વ્યભિચારિભાવાનાં સ્વરૂપોદાહરણે ॥
અથ વ્યભિચારિણાં નિર્વેદાદીનાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[ઇવ્.3.1-નિવેદઃ]
દુઃ ખેર્ષ્યાતત્ત્વબોધાદેર્નિર્વેદો નિષ્ફલત્વધીઃ ।
તત્ર ચિન્તાશ્રુનિઃ શ્વાસદીનતાઃ સંભવન્તિ ચ

યથા---
સહિ કપ્પૂરેણ કિઅં કિં કત્થૂરીએ મલઅજો ઠાઉ ।
ગુણસિસિરં જસસુરહિં આણેહિઅપઆવરુદ્દં અ

(સખિ કર્પૂરેણ કૃતં કિં કસ્તૂર્યા મલયજસ્તિષ્ઠતુ ।
ગુણશિશિરં યશઃ સુરભિમાનય પ્રતાપરુદ્રં ચ ॥)
(અ ઠપઆવરુદ્દણિવચંદંઽ---પ્રતાપરુદ્રનૃપચન્દ્રમ્ ઇતિ પાઠાન્તરમ્ ।)
[ઇવ્.3.2-ગ્લાનિઃ]
ગ્લાનિર્બલસ્યાપચયો વૈવર્ણ્યારતિકારણમ્ ।
યથા---
અઅતેઌળોક્કં વહૈ મહી તં ધરૈ ભુઓ પઆવરુદ્દસ્સ ।
તં હિઅએણ ધરંતી સાહસિઈ દુબ્બલંગિ મ્હિ

(અઅત્રૈલોક્યં વહતિ મહી તાં ધરતિ ભુજઃ પ્રતાપરુદ્રસ્ય ।
તં હૃદયેન ધરન્તી સાહસિકી દુર્બલાઙ્ગ્યસ્મિ ॥)
[ઇવ્.3.3-શઙકા]
અથ શઙ્કા ।
અનિષ્ટાભ્યાગમોત્પ્રેક્ષા શઙ્કા રોષાદિકારણમ્

યથા---
ણ મુણદુ અણ્ણો ત્તિ મએ હિઅએ પરિચઓ પિઅસ્સ કિદો ।
કિં પઅઢ મ્હિ જણાણં સવ્વંગીણેહિં પુલએહિં

(ન જાનાત્વન્ય ઇતિ મયા હૃદયે પરિચયઃ પ્રિયસ્ય કૃતઃ ।
કિં પ્રકટાસ્મિ જનાનાં સર્વાઙ્ગીણૈઃ પુલકૈઃ ॥)
[ઇવ્.3.4-અસુયા]
અથાસૂયા ।
પરોત્કર્ષાસહિષ્ણુત્વમસૂયા પરિકીર્તિતા ।
યથા---
અઅહિઆઈએ ગુણેહિં રૂવેણ અ મજ્ઝ કિં મહી અહિઆ ।
જં તં પઆવરુદ્દો બહુમણ્ણૈ ભાઅહેઅં તં

(અઅભિજાત્ય ગુણૈ રૂપેણ ચ મત્તઃ કિં મહી અધિકા ?।
યત્તાં પ્રતાપરુદ્રો બહુમન્યતે ભાગધેયં તત્ ॥)
[ઇવ્.3.5-મદઃ]
અથ મદઃ ।
મદિરાદિકૃતો મોહહર્ષવ્યતિકરો મદઃ

યથા---
અઅભણૈ અ અસંગઅત્થં હસૈ અમંદં અ રાઅભરિઅચ્છી ।
પિઅચિંતામૈરાએ પરવસા ઉવૈ સામંગી

(અઅભણતિ ચાસંગતાર્થં હસત્યમન્દં ચ રાગભરિતાક્ષી ।
પ્રિયચિન્તામદિરયા પરવશા પશ્યત શ્યામાઙ્ગી ॥)
[ઇવ્.3.6-શ્રમઃ]
અથ શ્રમઃ ।
શ્રમઃ ખેદો ઽધ્વરત્યાદેર્જાતઃ સ્વેદાતિભૂમિકૃત્ ।
યથા---
આઅચ્છૈ એવ્વ પિએ કીસ કરેંતી ગઆગઆઆસં ।
તમ્મસિ સેદજલેહિં સુંદરિ લુલિઅંગરાઆસિ

(આગચ્છત્યેવ પ્રિયે કસ્માત્કુર્વતી ગતાગતાયાસમ્ ।
તામ્યસિ સ્વેદજલૈઃ સુન્દરિ લુલિતાઙ્ગરાગાસિ ॥)
[ઇવ્.3.7-આલસ્યમ્]
અથાલસ્યમ્ ।
મન્દોદ્યમત્વમાલસ્યં કર્તવ્યેષુ પ્રકીર્ત્યતે

યથા---
આસ્તાં મૃગાક્ષ્યા ગૃહકૃત્યવાર્તા સ્વાઙ્ગોપચારેષ્વપિ યત્નમાન્દ્યમ્ ।
કર્તવ્યમગ્રે દયિતસ્ય યત્ સ્યાન્નૂનં બલાત્કારયતિ સ્મરસ્તત્

[ઇવ્.3.8-દૈન્યમ્]
અથ દૈન્યમ્ ।
સત્ત્વત્યાગાદનૌદ્ધત્યં દૈન્યં કાર્પણ્યસંભવમ્ ।
યથા---
આણેદું ણરણાહં ગદો ક્ખુ સહીજણો વિલંબેઇ ।
મમ્મહ ણમામિ ચંદં સિક્ખઅ ચિરેહ ઈસિ ત્તિ

(આનેતું નરનાથં ગતઃ ખલુ સખીજનો વિલમ્બતે ।
મન્મથ નમામિ ચન્દ્રં શિક્ષય ચિરય ઈષદિતિ ॥)
[ઇવ્.3.9-ચિન્તા]
અથ ચિન્તા ।
ઇષ્ટાનભિગમાત્ ધ્યાનં ચિન્તા શૂન્યત્વતાપકૃત્

યથા---
અસણ્ણિહિઅં વિ ગુરુઅણં ણ અ પેખ્ખૈ પુચ્છિઆ વિ ણઆળવૈ ।
એસા વિ મગ્ગૈ ગૈં હિઅઅસ્સ પિઆણુબંધસ્સ

(અસંનિહિતમપિ ગુરુજનં ન ચ પ્રેક્ષતે પૃષ્ટાપિ નાલપતિ ।
એષાપિ માર્ગતે ગતિં હૃદયસ્ય પ્રિયાનુબન્ધસ્ય ॥)
[ઇવ્.3.10-મોહઃ]
અથ મોહઃ ।
મોહસ્તુ મૂર્ચ્છનં ભીતિદુઃ ખાવેશાનુચિન્તનૈઃ ।
યથા---
કથમપિ ગમયિત્વા વાસરં દીર્ઘદીર્ઘં
વિરચિતનવવેષા પ્રેષયિત્વાથ દૂતીઃ ।
ચિરયતિ હૃદયેશે પ્રાંશુભિશ્ચન્દ્રપાદૈર્
અભિહતસકલાઙ્ગી મૂર્ચ્છિતા કોમલાઙ્ગી

[ઇવ્.3.11-સ્મૃતિઃ]
અથ સ્મૃતિઃ ।
પૂર્વાનુભૂતવિષયં જ્ઞાનં સ્મૃતિરુદાહૃતા

યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય ભુજે વસન્ત્યા ક્ષોણ્યાતપઃ કીદૃશમાર્જિતં સ્યાત્ ।
સ્પૃષ્ટં સકૃદ્ યેન મદીયમઙ્ગં પ્રાપ્નોતિ વિષ્વક્ સુખવજ્રલેપમ્

[ઇવ્.4.12-ધૃતિઃ]
અથ ધૃતિઃ ।
ધૃતિશ્ચિત્તસ્ય નૈસ્સ્પૃહ્યં જ્ઞાનાભીષ્ટાગમાદિભિઃ ।
યથા---
વીરરુદ્રનૃપતૌ હૃદય ! ત્વદ્વલ્લભે ત્રિભુવનૈકધુરીણે ।
સાધુ સાધુ કૃતકૃત્યમસિ ત્વં મન્યસે જગદશેષમસારમ્

[ઇવ્.4.13-વ્રીઙા]
અથ વ્રીડા ।
ચેતઃ સંકોચનં વ્રીડાનઙ્ગરાગસ્તવાદિભિઃ

યથા---
તથા સમાલોકનકૌતુકાનાં મનોરથૈરન્ધ્રપુરાઙ્ગનાનામ્ ।
વિલોકિતે રુદ્રનૃપે ભવન્તિ પર્યસ્તપક્ષ્માણિ વિલોચનાનિ

[ઇવ્.4.14-ચપલતા]
અથ ચપલતા ।
ચાપલં ત્વનવસ્થાનં રાગદ્વેષાદિસંભવમ્ ।
યથા---
દૃષ્ટ્વા રુદ્રનરેન્દ્રં તરલતરાક્ષી વિલાસમૃદુહાસા ।
કલયતિ મૌક્તિમહારં સ્પૃશતિ ચ કર્ણોત્પલં બાલા

[ઇવ્.4.15-હર્ષઃ]
અથ હર્ષઃ ।
પ્રસત્તિરુત્સવાદિભ્યો હર્ષઃ સ્વેદાશ્રુકમ્પકૃત્

યથા---
યત્ પૂર્વં સરસીષુ પદ્મમુકુલવ્યાજાત્ તપઃ સંચિતં
વક્ષોજૌ યુવયોસ્તદદ્ય ફલિતં જાતૌ કૃતાર્થૌ યુવામ્ ।
દત્તા કાકતિવલ્લભેન ભવતોરેષા સ્વવક્ષઃ સ્થલી-
કસ્તૂરીદ્વિગુણભવત્પરિમલા કલ્હારમાલા યતઃ

[ઇવ્.4.16-આવેગઃ]
અથાવેગઃ ।
ઇષ્ટાનિષ્ટાગમાઞ્જાત આવેગશ્ચિત્તસંભ્રમઃ ।
યથા---
નિસ્સાણધ્વનિમાકલય્ય સહસા હેલાવિહારોદ્યતં
દ્રષ્ટું કાકતિવીરરુદ્રનૃપતિં પ્રત્યગ્રકૌતૂહલાઃ ।
અર્ધાલમ્બિતમણ્ડનાઃ પ્રતિપદં વ્યત્યસ્તભૂષા જવાદ્
આરોહન્તિ સુવર્ણસૌધવલભીશૃઙ્ગાણિ પૌરસ્ત્રિયઃ

[ઇવ્.4.17-જડતા]
અથ જડતા ।
જાડ્યમપ્રતિપત્તિઃ સ્યાદિષ્ટાનિષ્ટાગમોદ્ભવા

યથા---
સમાયાતે નાથે પ્રમહસિ ગૃહાન્ રુદ્રનૃપતૌ
વપુઃ સૌન્દર્યશ્રીવિજિતમદનોદારયશસિ ।
વધૂરન્તસ્તોષવ્યતિકરવશાન્નોપચરિતું
પુરસ્તાદાલીનાં ન ચલતિ તથા નો વિરમતિ

[ઇવ્.4.18-ગર્વઃ]
અથ ગર્વઃ ।
અન્યધિક્કરણાદાત્મોત્કર્ષો ગર્વો બલાદિજઃ ।
યથા---
કો વા શસ્ત્રગ્રહણસમયો માદૃશામીદૃશાનાં
કીદૃગ્વૈરં પ્રતિધરણિભૃત્ખેટકીટેષ્વમીષુ ।
ઇત્યાવેશપ્રતિભયભુજાટોપદુર્વારગર્વાઃ
સંક્રીડન્તે રણભુવિ ભટાઃ કાકતીન્દ્રસ્ય જેતુઃ

[ઇવ્.4.19.વિષાદઃ]
અથ વિષાદઃ ।
વિષાદશ્ચેતસો ભઙ્ગ ઉપાયાપાયચિન્તનૈઃ

યથા---
પેસેમિ મણ ત્તિ મુહા તં મં મોક્ખૂણ વલ્લહે લગ્ગં ।
મં ઉજ્ઝિઅ ણો ગચ્છૈ મઅણો સહિ કિં ણુ કાદવ્વં

(પ્રેષયામિ મન ઇતિ મુધા તન્માં મુક્ત્વા વલ્લભે લગ્નમ્ ।
મામુજ્ઝિત્વા નો ગચ્છતિ મદનઃ સખિ કિં નુ કર્તવ્યમ્ ॥)
[ઇવ્.4.20-ઔત્સુક્યમ્]
અથૌત્સુક્યમ્ ।
કાલાક્ષમત્વમૌત્સુક્યં મનસ્તાપત્વરાદિકૃત્ ।
યથા---
અઅંધવુરભામિણિજણો અંગાઇ પસાહિઊણ તુવરંતો ।
રુદ્દણરેંદાગમણે વિલંબિઅં સહૈ કિચ્છેણ

(અઅન્ધ્રપુરભામિનીજનો ઽઙ્ગાનિ પ્રસાધ્ય ત્વરમાણઃ ।
રુદ્રનરેન્દ્રાગમને વિલમ્બિતં સહતે કૃચ્છ્રેણ ॥)
[ઇવ્.4.21-નિદ્રા]
અથ નિદ્રા ।
નિદ્રા ચિત્તનિમીલનમ્ ।
યથા---
સિવિણે દિટ્ઠં દૈઅં વહુઆ આલિઙ્ગિદું કિદોજ્જોઆ ।
ઉવહ દરમીલિઅચ્છી ગઅણમ્મિ કરે પસારેઇ

(।સ્વપ્ને દૃષ્ટં દયિતં વધૂરાલિઙ્ગિતું કૃતોદ્યોગા ।
પશ્યત દરમીલિતાક્ષી ગગને કરૌ પ્રસારયતિ ॥)
[ઇવ્.4.22-અપસ્મારઃ]
અથાપસ્મારઃ ।
આવેશો મોહદુઃ ખાદ્યૈરપસ્મારો ઽઙ્ગતાપકૃત્

યથા---
દૃષ્ટ્વા સ્વપ્ને કુપિતવદનં કાકતીયક્ષિતીન્દ્રં
હા હા રક્ષેત્યસકલગિરઃ સંભ્રમોત્થાનભાજઃ ।
ધાવન્ત્યન્તર્વર્ણભુવિ લુઠન્ત્યાહ્વયન્ત્યાત્મબન્ધૂન્
આરાદ્ભૂતાનપિ રિપુગણા વ્યસ્તનામગ્રહેણ

[ઇવ્.4.23-સામૃતિઃ]
અથ સુપ્તિઃ ।
સુપ્તિર્નિદ્રાસમુદ્રેકઃ ।
યથા---
વિશ્વૈકરક્ષાજુષિ કાકતીન્દ્રે નિશ્ચિન્તતાં પ્રાપ્તવતો મુરારેઃ ।
તત્કીર્ત્તિચન્દ્રાતપવર્ધિતો ઽપિ દુગ્ધામ્બુધિર્નૈવ ભિનત્તિ નિદ્રામ્

[ઇવ્.4.24-વિબોધઃ]
અથ વિબોધઃ ।
વિબોધશ્ચેતનાવાપ્તિર્જૃમ્ભાક્ષિપરિમાર્ગકૃત્ ।
યથા---
પ્રતાપરુદ્રે નૃપમૌલિરત્ને વિશ્વંભરાં રક્ષતિ શિક્ષિતારૌ ।
વિજૃમ્ભમાણાઃ પરિતઃ પ્રજાનાં ભાગ્યશ્રિયસ્તત્ક્ષણમુન્મિષન્તિ

[ઇવ્.ઇવ્.4.25-અનર્ષઃ]
અથામર્ષઃ ।
અમર્ષઃ સાપરાધેષુ ચેતઃ પ્રજ્વલનં મતમ્

યથા---
અરે ! ભૂપાશ્ચાપાન્ નમયત શિરાંસ્યુન્નમયત
પ્રવૃત્તાઃ સ્વસ્ત્રીણામહમહમિકા વીરવરણે ।
ત્વરન્તે નઃ ખઙ્ગાઃ પ્રવિદલનકેલ્યામિતિ ભટા
રણાગ્રે ગર્જન્તિ પ્રકટિતરુષો રુદ્રનૃપતેઃ

[ઇવ્.4.26-અવિહિત્યા]
અથાવહિત્થા ।
હર્ષાદ્યાકારસંગુપ્તિરવહિત્થેતિ કથ્યતે ।
યથા---
ગોટ્ઠીએ મહિલાણં સોઊણ પઆવરુદ્દચરિઆઇ ।
આલિહૈ ઓણઅમુહી મુદ્ધા ચલણેણ મહિપટ્ઠં

(ગોષ્ઠ્યાં મહિલાનાં શ્રુત્વા પ્રતાપરુદ્રચરિતાનિ ।
આલિખત્યવનતમુખી મુગ્ધા ચરણેન મહીપૃષ્ટમ્ ॥)
[ઇવ્.4.27-ઉગ્રતા]
અથોગ્રતા ।
દૃષ્ટે ઽપરાધે ચણ્ડત્વમુગ્રતા તર્જનાદિકૃત્

યથા---
પ્રિયમાનીય માનિન્યા વિરહાર્તિર્નિવાર્યતામ્ ।
યદેતસ્યાઃ કટાક્ષોલ્કાપાતૈરિન્દુર્મષીકૃતઃ

[ઇવ્.4.28-મતિઃ]
અથ મતિઃ ।
તત્ત્વમાર્ગાનુસંધાનાદર્થનિર્ધારણં મતિઃ ।
યથા---
કો સંસઓ મહિઅલં ચંદો એવ્વ વીરરુદ્દણરણાહો ।
જસ્સ (ખુ) કરપ્પસ્સાદો અંગાઇ મિઅંકરઅણંતિ

(કઃ સંશયો મહીતલે ચન્દ્ર એવ વીરરુદ્રનરનાથઃ ।
યસ્ય (ખલુ) કરસ્પર્શાદઙ્ગાનિ મૃગાઙ્કરત્નન્તિ ॥)
[ઇવ્.4.29-વ્યાધિઃ]
અથ વ્યાધિઃ ।
મનસ્તાપાદ્યભિભવાજ્જ્વરાદિર્વ્યાધિરિષ્યતે

યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય દિશાં જિગીષોઃ પ્રત્યર્થિનારીજનદેહજન્મા ।
સ્મરજ્વરોષ્મા હિમવત્પ્રદેશાન્ સ્મર્તવ્યનીહારકથાન્ કરોતિ

[ઇવ્.4.30-ઉન્માદઃ]
અથોન્માદઃ ।
ઉન્માદસ્તુલ્યવર્તિત્વં ચેતનાચેતનેષ્વપિ ।
યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય જયપ્રયાણભેરીધ્વનૌ મૂર્ચ્છતિ દિઙ્મુખેષુ ।
ત્રાસાકુલા ભ્રાન્તિમુપેત્ય વૃક્ષાન્ પૃચ્છન્તિ માર્ગં રિપુભૂમિપાલાઃ

[ઇવ્.4.31-મરણમ્]
અથ મરણમ્ ।
મરણં મરણાર્થસ્તુ પ્રયત્નઃ પરિકીર્તિતઃ

યથા--
પિઅવિરહં અસહંતી વહુઆ ણિઅજીવિઅં ઉવેક્ખંતી ।
સેવ્વૈ જોહ્ણં દખ્ખિણપવણસ્સ તણું સમપ્પેઇ

(।પ્રિયવિરહમસહમાના વધૂર્નિજજીવિતમુપેક્ષમાણા ।
સેવતે જ્યોત્સ્નાં દક્ષિણપવનસ્ય તનું સમર્પયતિ ॥)
સાક્ષાન્મરણસ્યામઙ્ગલત્વાન્નોદાહરણત્વમુચિતમ્ ।
[ઇવ્.4.32-ત્રાસઃ]
અથ ત્રાસઃ ।
આકસ્મિકભયાચ્ચિત્તક્ષોભસ્ત્રાસઃ પ્રકીર્ત્યતે ।
યથા---
અપણઅકુવિઆ ચિરેણ વિ વહુઆ સોઊણ ઘણઘણત્થણિઅં ।
દૈઅં સરહસવલિઆ આલિઙ્ગૈ વેવમાણંગી

(અપ્રણયકુપિતા ચિરેણાપિ વધૂઃ શ્રુત્વા ઘનઘનસ્તનિતમ્ ।
દયિતં સરભસવલિતા આલિઙ્ગતિ વેપમાનાઙ્ગી ॥)
[ઇવ્.4.33-વિતર્કઃ]
અથ વિતર્કઃ ।
સંદેહાત્ કલ્પનાઽનન્ત્યં વિતર્કઃ પરિકીર્તિતઃ

યથા---
ગુણૈસ્તત્રાસક્તં મમ હૃદયમન્યન્ન ગણિતં
સખીભિર્નાલોચિ ક્ષિતિપતિરસૌ દુર્લભ ઇતિ ।
ઉપાયઃ કો વા સ્યાત્ તદભિગમને મુહ્યતિ મનઃ
કિયાન્ કો ઽયં કીદૃક્ કિયદવધિરન્તર્વ્યતિકરઃ

તત્ર સાત્ત્વિકાનાં વ્યભિચારિણાં ચાનેકરસસાધારણત્વાન્ન વિશેષમપેક્ષ્યોદાહરણં કૃતમ્ । તથા હિ શૃહ્ગારે સર્વેષામનુપ્રવેશઃ સંભવતિ । હાસ્યે ગ્લાનિશ્રમચપલત્વહર્ષાવહિત્થાનાં સંભવઃ । કરુણે મદધૃતિવ્રીડાહર્ષગર્વૌત્સુક્યોગ્રતાભિર્વિનાન્યે સંભવન્તિ । રૌદ્રે ગ્લાનિશઙ્કાઽલસ્યદૈન્યચિન્તાવ્રીડાવેગજડતાવિષાદસુપ્તિનિદ્રાપસ્મારાવહિત્થાવ્યાધ્યુન્માદશમત્રાસાઃ ન સંભવન્તિ । વીરે રૌદ્રાન્નિર્વેદો ઽધિકઃ । ભયાનકે ઽસૂયામદધૃતિવ્રીડાહર્ષગર્વનિદ્રાસુપ્ત્યમર્ષાવહિત્થોગ્રતામતિભિર્વિનાન્યે સંભવન્તિ । બીભત્સે ઽદ્ભુતે ચ ચિન્તાત્રાસાદયો યથાસંભવમૂહ્યાઃ । શાન્તે નિર્વેદધૃતી સંભવતઃ ।
શૃઙ્ગારચેષ્ટાઃ
ઇવ્.5અથ શૃઙ્ગારચેષ્ટા નિરૂપ્યન્તે ।
ભાવો હાવશ્ચ હેલા ચ માધુર્યં ધૈર્યમિત્યપિ ।
લીલા વિલાસો વિચ્છિત્તિર્વિભ્રમઃ કિલકિઞ્ચિતમ્

મોટ્ટાયિતં કુટ્ટમિતં બિબ્બોકો લલિતં તથા ।
કુતૂહલં ચ ચકિતં વિહૃતં હાસ ઇત્યપિ

એવં શૃઙ્ગારચેષ્ટાઃ સ્યુરષ્ટાદશવિધા મતાઃ ।
તત્રાસાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[ઇવ્.5.1-ભાવઃગ]
ભાવઃ ।
રસાભિજ્ઞાનયોગ્યત્વં ભાવ ઇત્યભિધીયતે

યથા---
રુદ્દણરેંદસ્ય ગુણે ગાઐ બાલત્તણમ્મિ વિસ્સદ્ધં ।
લજ્જૈ દરપુલૈઓ જુવૈજણો જોવ્વણે ગાઉં

(।રુદ્રનરેન્દ્રસ્ય ગુણાન્ ગાયતિ બાલત્વે વિસ્રબ્ધમ્ ।
લજ્જતે દરપુલકિતો યુવતિજનો યૌવને ગાતુમ્ ॥)
[ઇવ્.5.2-હાવઃ]
અથ હાવઃ ।
ઈષદ્દૃષ્ટવિકારઃ સ્યાદ્ભાવો હાવઃ પ્રકીર્ત્યતે ।
યથા---
અત્રૈવેષત્પુલકિત ઇતિ ।
[ઇવ્.5.3-હેલા]
અથ હેલા ।
સુવ્યક્તવિક્રિયો ભાવો હેલેતિ પ્રતિપાદ્યતે

યથા---
મા હોદુ કસ્સ વિ ફ્ફુડં ઇઅ મુદ્ધે કુણસિ વલ્લહં હિઅએ ।
ઘોસિજ્જૈ તુહ ભાઓ સવ્વંગીણેહિ પુલએહિં

(મા ભવતુ કસ્યાપિ સ્ફુટમિતિ મુગ્ધે કરોષિ વલ્લભં હૃદયે ।
ઘોષ્યતે તવ ભાવઃ સર્વાઙ્ગીણૈઃ પુલકૈઃ ॥)
[ઇવ્.5.4-માધુર્યમ્]
અથ માધુર્યમ્ ।
અભૂષણે ઽપિ રમ્યત્વં માધુર્યમિતિ કથ્યતે ।
યથા---
જિતત્રૈલોક્યલાવણ્યા પ્રકૃત્યા હરિણેક્ષણા ।
કિં તુ ભૂષયિતું ધત્તે ભૂષણાનીતિ મે મતિઃ

[ઇવ્.5.5-ધૈર્યમ્]
અથ ધૈર્યમ્ ।
શીલાદ્યલઙ્ઘનં નામ ધૈર્યમિત્યભિધીયતે

યથા---
અકુલવહુઆણં ણ જુજ્જૈ મજ્જાઆલંઘણં ખુ વિસમે વિ ।
રુદ્દણરિંદગુણા ઉણ હિઅઅહરા કિં ણુ કાદવ્વં

(અકુલવધૂનાં ન યુજ્યતે મર્યાદાલઙ્ઘનં ખલુ વિષમે ઽપિ ।
રુદ્રનરેન્દ્રગુણાઃ પુનર્હૃદયહરાઃ કિં નુ કર્તવ્યમ્ ॥)
[ઇવ્.5.6-લીલા]
અથ લીલા ।
પ્રિયાનુકરણં લીલા વાગ્ભિર્ગત્યાથ ચેષ્ટિતૈઃ ।
યથા---
અઅપેછ્છહ સહિઓ એસા લચ્છી રણ્ણો પઆવરુદ્દસ્સ ।
ચરિઆઇ અણુકુણંતી રણ્ણીસુ પૈવ્વઆ જાઆ

(અઅપ્રેક્ષધ્વં સખ્ય એષા લક્ષ્મી રાજ્ઞઃ પ્રતાપરુદ્રસ્ય ।
ચરિતાન્યનુકુર્વતી રાજ્ઞીષુ પતિવ્રતા જાતા ॥)
[ઇવ્.5.7-વિલાસઃ]
અથ વિલાસઃ ।
તાત્કાલિકો વિકારઃ સ્યાદ્વિલાસો દયિતેક્ષણે

યથા---
સહેલં પશ્યન્ત્યાઃ પ્રકૃતિસુભગં રુદ્રનૃપતિં
તદાત્વપ્રત્યુદ્યદ્વિવિધલલિતાટોપમધુરમ્ ।
રસપ્રાદુર્ભાવાદ્ યુગપદુદયત્સાત્ત્વિકમહો
મૃગાક્ષ્યાસ્તારુણ્યે કુસુમશરશિલ્પં વિજયતે

[ઇવ્.5.8-વિચ્છિત્તિઃ]
અથ વિચ્છિત્તિઃ ।
વિચ્છિત્તિરતિરમ્યત્વં સ્વલ્પૈરપિ વિભૂષણૈઃ ।
યથા---
કસ્સ કિએ કેણ કિઅં કાઐપુરૈત્થિઆણ સુંદેરં ।
સાહારણભૂસાએ જં સહિ તેઌળોક્કરમણિજ્જં

(કસ્ય કૃતે કેન કૃતં કાકતિપુરસ્ત્રીણાં સૌન્દર્યમ્ ।
સાધારણભૂષયા યત્સખિ ત્રૈલોક્યરમણીયમ્ ॥)
[ઇવ્.5.9-વિભ્રમઃ]
અથ વિભ્રમઃ ।
વિભ્રમસ્ત્વરયા કાલે ભૂષાસ્થાનવિપર્યયઃ

યથા---
અસોઊણ સહિમુહાદો દિઅહો વિરતો ત્તિ સંભમેણ વહૂ ।
હત્થેસુ ણોઉરાઇં ચરણેસુ અ કુણૈ વલઆઇં

(અશ્રુત્વા સખીમુખાદ્દિવસો વિરત ઇતિ સંભ્રમેણ વધૂઃ ।
હસ્તયોર્નૂપુરે ચરણયોશ્ચ કરોતિ વલયાનિ ॥)
[ઇવ્.5.10-કિલકિઞચિતમ્]
અથ કિલકિઞ્ચિતમ્ ।
રોષાશ્રુહર્ષભીત્યાદેઃ સંકરઃ કિલકિઞ્ચિતમ્ ।
યથા---
ગેહ્ણૈ કાઐણાહે વિઅણંમિ પડંચલં મિઅછ્છીએ ।
વેવૈ તણૂ વિ ણચ્ચૈ ભિઉડી અવિ ગગ્ગઆ વાઆ

(ગૃહ્ણતિ કાકતિનાથે વિજને પટાઞ્ચલં મૃગાક્ષ્યાઃ ।
વેપતે તનુરપિ નૃત્યતિ ભ્રુકુટ્યપિ ગદ્ગદા વાચઃ ॥)
[ઇવ્.5.11-મોટ્ટાયિતમ્]
અથ મોટ્ટાયિતમ્ ।
મોટ્ટાયિતં સ્યાદિષ્ટસ્ય કથાદૌ ભાવસૂચનમ્

યથા---
અમહુરાઇ રુદ્દણરવૈચરિઆઇ વહૂએ ણં સુણંતીએ ।
તણુગોવણએણ પઅડો જહ ભાઓ ણ તહ પુલએહિં

(અમધુરાણિ રુદ્રનરપતિચરિતાનિ વધ્વા નનુ શૃણ્વત્યાઃ ।
તનુગોપનેન પ્રકટો યથા ભાવો ન તથા પુલકૈઃ ॥)
[ઇવ્.5.12-કુટટ્ટમિતમ્]
અથ કુટ્ટમિતમ્ ।
સંમર્દે ઽપિ સુખાધિક્યં રતૌ કુટ્ટમિતં મતમ્ ।
યથા---
નિર્મર્યાદમનોભવોત્સવકથાવિસ્રમ્ભકર્ણેજપૈ-
રઙ્ગેર્વિસ્મિતમાનસાં પ્રિયસખીમાલોક્ય જાતત્રપા ।
વૈયાત્યં નિજમાત્મવલ્લભકૃતાં રાગાન્ધતાં જાનતી
સદ્યો નમ્રમુખેન્દુરિન્દુવદના ક્ષોણીં લિખન્તી સ્થિતા

[ઇવ્.5.13-બિબ્બોકઃ]
અથ બિબ્બોકઃ ।
મનાક્ પ્રિયકથાલાપે બિબ્બોકો ઽનાદરક્રિયા

યથા---
લક્ષ્મીઃ સદ્મનિ નિર્ભરં વિહરતાં, ક્ષોણી ભુજાલમ્બન-
ક્રીડાં નૈવ જહાતુ, કિં ચ સતતં વાણી મુખે તિષ્ઠતુ ।
જ્ઞાતં રુદ્રનરેશ્વરસ્ય બહુભિર્વિજ્ઞાતપૂર્વૈઃ પ્રિય-
વ્યાહારૈઃ કૃતમેવ દૂતિ ! મદનશ્ચાપાય સંનહ્યતુ

[ઇવ્.5.14-લલિતમ્]
અથ લલિતમ્ ।
સુકુમારો ઽઙ્ગવિન્યાસો લલિતં પરિકીર્ત્યતે ।
યથા---
પદન્યાસક્રીડારણિતમણિમઞ્જીરરશનં
સહેલં વ્યાવલ્ગત્કરવલયનિક્વાણસુભગમ્ ।
સ્મિતજ્યોત્સ્નાવીચીતરલવચનં રુદ્રનૃપતેઃ
પુરન્ધ્રીણામાસીદનુરહસસેવાવિલસિતમ્

[ઇવ્.5.15-કુતૂહલમ્]
અથ કુતૂહલમ્ ।
કુતૂહલં રમ્યદૃષ્ટૌ ચાપલં પરિકીર્ત્યતે

યથા---
વીરરુદ્રમધિરૂઢસિન્ધુરં દ્રષ્ટુમન્ધ્રનગરીપુરન્ધ્રયઃ ।
કુર્વતે રચિતસંક્રમત્વરાસ્તુઙ્ગસદ્મશિખરાધિરોહણમ્

[ઇવ્.5.16-ચકિતમ્]
અથ ચકિતમ્ ।
ચકિતં ભયસંભ્રમઃ ।
યથા---
અવિજ્ઞાતાયાતં સ્વમકથિતમાલ્યાપિ હસિતું
હઠાદુત્પશ્યન્ત્યાશ્ચકિતચકિતોદઞ્ચિતદૃશઃ ।
વિલાસાનુદ્વેલાનુદિતમદનાન્ વીક્ષ્ય સુતનોસ્
તથૈવ પ્રત્યેતું પુનરવનિપાલઃ સ્પૃહયતિ

[ઇવ્.5.17-વિહૃતમ્]
અથ વિહૃતમ્ ।
વિહૃતં પ્રાપ્તકાલસ્ય વાક્યસ્યાકથનં હ્રિયા ।
યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય ભુજાન્તરસ્થાં કલ્હારમાલામમુના સ્પૃશેતિ ।
સ્તનદ્વયે પત્રલિપિં લિખન્તીં સખીં વધૂઃ પશ્યતિ સાભિમાનમ્

[ઇવ્.5.18-હસિતમ્]
અથ હસિતમ્ ।
આકસ્મિકં તુ હસિતં યૌવનાદિવિકારજમ્

જહ જહ હસૈ મિઅચ્છી જોવ્વણલચ્છીએ સિખ્ખિઆ મહુરં ।
તહ તહ કુસુમેસુસરા વિઅસંતિ પિઅસ્સ આસા અ

(યથા યથા હસતિ મૃગાક્ષી યૌવનલક્ષ્મ્યા શિક્ષિતા મધુરમ્ ।
તથા તથા કુસુમેષુશરા વિકસન્તિ પ્રિયસ્ય આશા ચ ॥)
મન્મથાવસ્થાઃ
ઇવ્.6.॥ અથ મન્મથાવસ્થા દ્વાદશ નિરૂપ્યન્તે ॥
અથ શૃઙ્ગારસ્યાઙ્કુરિતત્વપલ્લવિતત્વકુસુમિતત્વફલીતત્વહેતવો દ્વાદશાવસ્થા નિરૂપ્યન્ તે ।
ચક્ષુઃ પ્રીતિર્મનઃ સઙ્ગઃ સંકલ્પો ઽથ પ્રલાપિતા ।
જાગરઃ કાર્શ્યમરતિર્લજ્જાત્યાગો ઽથ સંજ્વરઃ

ઉન્માદો મૂર્ચ્છનં ચૈવ મરણં ચરમં વિદુઃ ।
અવસ્થા દ્વાદશ મતાઃ કામશાસ્ત્રાનુસારતઃ

કેચિત્તુ દશાવસ્થા ઇતિ કથયન્તિ ।
આસાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[ઇવ્.6.1-ચક્ષુઃ પ્રીતિઃ]
આદરાદ્દર્શનં ચક્ષુઃ પ્રીતિરિત્યભિધીયતે ।
યથા---
સહિ એસો રુદ્દણિઓ ણઅણાણ અતક્કિઓસ્સઓ જાઓ ।
મઅણો વ મુત્તિમંતો ચંદો વિઅ મુક્કલઞ્છણો પુણ્ણો

(સખિ ! એષ રુદ્રનૃપો નયનયોરતર્કિતોત્સવો જાતઃ ।
મદન ઇવ મૂર્તિમાન્ ચન્દ્ર ઇવ મુક્તલાઞ્છનઃ પૂર્ણઃ ॥)
[ઇવ્.6.2-મનઃ સઙઃ]
અથ મનઃ સઙ્ગઃ ।
મનઃ સઙ્ગઃ પ્રિયતમે નિત્યં ચિત્તસ્ય વિશ્રમઃ

યથા---
સહ મહ મણો વિલગ્ગૈ રુદ્દણરેન્દમ્મિ કીસ કુવિઆઓ ।
તેણાહં વિ વિમુક્કા સહિઓ તુહ્મેસુ કા વત્તા

(સદા મમ મનો વિલગતિ રુદ્રનરેન્દ્રે કસ્માત્ કુપિતાઃ ।
તેનાહમપિ વિમુક્તા સખ્યો યુષ્માસુ કા વાર્તા ॥)
[ઇવ્.6.3-સંકલ્પઃ]
અથ સંકલ્પઃ ।
સંકલ્પો નાથવિષયો મનોરથ ઉદાહૃતઃ ।
યથા---
અદરહસિઅગબ્ભિણાઇં સિણેહસિણિદ્ધાઇ રાઅભરિઆઇ ।
રુદ્દણિવવિલોઇઆઇં કાહે ણુ મમ્મિ ણિવદંતિ

(અદરહસિતગર્ભિતાનિ સ્નેહસ્નિગ્ધાનિ રાગભરિતાનિ ।
રુદ્રનૃપવિલોકિતાનિ કદા નુ મયિ નિપતન્તિ ॥)
[ઇવ્.6.4-પ્રલાપઃ]
અથ પ્રલાપઃ ।
પ્રાલપઃ પ્રિયસંશ્લિષ્ટગુણાલાપ ઉદાહૃતઃ

યથા---
તહ ણિઉણો તહ મહુરો તહ સુહઓ તહ અ સોમ્મસબ્ભાઓ ।
એક્કો રુદ્દણિવો વિઅ ઇદિ ગોટ્ઠી પોઢમહિલાણં

(તથા નિપુણસ્તથા મધુરસ્તથા સુભગસ્તથા ચ સૌમ્યસ્વભાવઃ ।
એકો રુદ્રનૃપ એવેતિ ગોષ્ઠી પ્રૌઢમહિલાનામ્ ॥)
[ઇવ્.6.5-જાગરઃ]
અથ જાગરઃ ।
જાગરસ્તુ વિનિદ્રત્વમ્ ।
યથા---
અગમિઅં કહ કહ વિ દિણં ચંદાદવદૂસહા ણિસા દીહા ।
મઅણો વિ પુંખિઅસરો ણિદ્દા વિ ણિવો વિ ણોવેઇ

(અગમિતં કથં કથમપિ દિનં ચન્દ્રાતપદુઃ સહા નિશા દીર્ઘા ।
મદનો ઽપિ પુઙ્ખિતશરો નિદ્રાપિ નૃપો ઽપિ નોપૈતિ ॥)
[ઇવ્.6.6-કાર્શ્યમ્]
અથ કાર્શ્યમ્ ।
કાર્શ્યમઙ્ગસ્ય તાનવમ્ ।
યથા---
ચન્દ્રાસ્યે ! કથમઙ્ગુલીયકમિદં કેયૂરિતં તે સખિ !
પ્રેમ્ણાં પ્રેયસિ વૈભવૈઃ સ ખલુ કો ભૂમેઃ સપત્ની યતઃ ।
જ્ઞાતં માનિનિ ! કાકતીયનૃપતૌ સક્તાઽલિ ! સત્યં શુભે !
શ્યામાઙ્ગીં સ ખલુ સ્થિરાં રમયતે ત્વાં તાં ચ શૈલસ્તનીમ્

[ઇવ્.6.7-અરતિઃ]
અથારતિઃ ।
અન્યત્રાપ્રીતિરરતિઃ ।
યથા---
દૂસેઇ ચંદસિટ્ટિં ણિંદૈ મલઆણિલસ્સ માહપ્પં ।
ઊસવપરંમુહી સા સુહઅ ! તુમં કિં ણુ મંતેસિ

(દૂષયતિ ચન્દ્રસૃષ્ટિં નિન્દતિ મલયાનિલસ્ય માહાત્મ્યમ્ ।
ઉત્સવપરાઙ્મુખી સા સુભગ ! ત્વં કિં નુ મન્ત્રયસે ।)
[ઇવ્.6.8-લજ્જાત્યાગઃ]
અથ લજ્જાત્યાગઃ ।
યથા--
અલંઘિઅમહિલાસમઅં તહ ભણિઅં મઅણદુવ્વિણીદાએ ।
જહ સોઊણ ગુરુઅણો ઓસરૈ વિલજ્જિઓ દૂરં

(અલઙ્ઘિતમહિલાસમયં તથા ભણિતં મદનદુર્વિનીતયા ।
યથા શ્રુત્વા ગુરુજનો ઽપસરતિ વિલજ્જિતો દૂરમ્ ॥)
[ઇવ્.6.9-જ્વરઃ]
અથ જ્વરઃ ।
તાપાધિક્યં જ્વરો મતઃ

યથા---
અમોહસિસિરોવઆરા વહુઆ વિરહજ્જરેણ ગુરુએણ ।
દાણિં રુદ્દણરેસર ! કાંખૈ તુહ દંસણામિઅઅં

(અમોઘશિશિરોપચારા વધૂર્વિરહજ્વરેણ ગુરુણા ।
ઇદાનીં રુદ્રનરેશ્વર ! કાઙ્ભતિ તવ દર્શનામૃતમ્ ॥)
ઉન્માદમરણયોઃ પ્રાગેવોદાહરણં દર્શિતમ્ ।
[ઇવ્.6.10-મૂર્ચ્છા]
અથ મૂર્ચ્છા ।
મૂર્ચ્છા ત્વભ્યન્તરે ઽવૃત્તિર્બાહ્યેન્દ્રિયનિમીલનાત્ ।
યથા---
અઅચિંતંતીએ ણરેન્દં દટ્ઠું હિઅઅઠ્ઠિદં મિઅચ્છીએ ।
કરણાઇ બાહિરાઇં વિસંતિ અબ્ભંતરં વિ સુણ્ણાએ

(અઅચિન્તયન્ત્યા નરેન્દ્રં દ્રષ્ટું હૃદયસ્થિતં મૃગાક્ષ્યાઃ ।
કરણાનિ બાહ્યાનિ વિશન્તિ અભ્યન્તરમપિ શૂન્યાયાઃ ॥)
અથ શૃઙ્ગારઃ । સ દ્વિવિધઃ । સંભોગો વિપ્રલમ્ભશ્ચેતિ । "સંયુક્તયોસ્તુ સંભોગો વિપ્રલમ્ભો વિયુક્તયોઃ ઽ; ઇતિ ઽશૃઙ્ગારતિલકેઽ; । સંભોગસ્ય પરસ્પરાવલોકનસંભાષણાઽલિઙ્ગનચુમ્બનાદ્યનેકવ્યાપારમયત્વેનાનન્ત્યાદેકવિધત્વેન ગણના કૃતા ।
યથા--
રહઃ પ્રત્યાસન્ને હૃદયદયિતે રુદ્રનૃપતૌ
નિવૃત્તા માનાજ્ઞા વિરલમપિ લજ્જાવિલસિતમ્ ।
કિમન્યત્ તે ગોપ્યં બહિરબહિરાનન્દમસૃણઃ
સ્મરાવેશઃ કો ઽપિ પ્રિયસખિ ! નૃપેણૈકયતિ મામ્

વિપ્રલમ્ભઃ પુનરભિલાષેર્ષ્યાવિરહપ્રવાસહેતુકત્વેન ચતુર્વિધઃ ।
[ઇવ્.6.11-સંભોગશૃઙ્ગારઃ]
અભિલાષો નામ સંભોગાત્ પ્રાગનુરાગઃ ।
યથા---
અન્યોન્યભાષણમનઙ્ગવિલાસગોષ્ઠી
શય્યા ચ સાર્ધમપદાનિ મનોરથાનામ્ ।
પ્રેમાનુવિદ્ધમુદયદ્બહુલાનુરાગં
લભ્યતે રુદ્રનૃપતેરવલોકિતં વા

[ઇવ્.6.12-ઈર્ષ્યાશૃઙ્ગારઃ]
ઈર્ષ્યા નામ નાયકસ્યાન્યાસક્તભાવાત્ ચિત્તવિક્રિયા ।
[ઇવ્.6.13-વિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારઃ]
તયા વિપ્રલમ્ભો યથા---
લક્ષ્મીરસ્ય વિલોચનાબ્જવસતિઃ સોર્ષ્યા ત્વદાલોકને
વક્ત્રસ્થા ચ સસ્સ્વતી ન સહતે સાકં ત્વયા ભાષણમ્ ।
લીલાકર્ષણવિઘ્નકૃત્ ત્વયિ મહી બાહુસ્થિતા કાકતિ-
ક્ષોણીન્દ્રે ન હિ કૈતવાનિ સુભગે માનેન કિં તામ્યસિ

[ઇવ્.6.14-વિરહવિપ્રલમ્ભશૃઙ્ગારઃ]
વિરહો નામ લબ્ધસંયોગયોર્નાયકયોઃ કેનચિત્ કારણેન પુનઃ સમાગમકાલાતિક્ષેપઃ ।
યથા---
અઙ્ગેષુ જીર્ણેષુ વિભૂષણાનાં વ્યત્યાસમાર્ગો ઽપિ મુહૂર્તશોભી ।
સખ્યસ્તદાસ્તાં પરિકર્મરીતિરાનીયતાં રુદ્રનૃપઃ કિમન્યત્

[ઇવ્.6.15-પ્રવાસવિપ્રલમ્ભઃ]
યૂનોર્દેશાન્તરવૃત્તિત્વં પ્રવાસઃ ।
તેન વિપ્રલમ્ભો યથા---
સેવ્યો ઽસ્તુ રુદ્રનૃપતિર્નિખિલૈર્નૃપાલૈ-
રભ્યુત્સવેષુ સુલભા ન હિ વલ્લભા નઃ ।
ઇત્થં કલિઙ્ગસુદૃશાં વિરહાર્તિતાપા-
દઙ્ગાનિ યાન્તિ તનુતાં દિવસા યુગન્તિ

[ઇવ્.6.16-રસાભાસઃ]
રસાભાસો યથા---
પ્રાસાદગર્ભવલભીષુ કપોતપાલ્યાં
પારાવતીં રમણચુમ્બિતચઞ્ચુકોટિમ્ ।
આવિર્ભવત્સુરતકૂજિતરક્તકણ્ઠી-
માલોક્ય કાકતિવિભુઃ સ્મિતમાતનોતિ

[ઇવ્.6.17-ભાવોદયઃ]
ભાવોદયો યથા---
મુગ્ધે ! કસ્તવ વર્તતે હૃદિ મનોજન્મૈવ નાન્યઃ શપે
સખ્યેતસ્ય કિમત્ર કાર્યમપરં કિં જન્મસદ્માદરાત્ ।
કો ઽન્યસ્તત્પ્રતિબિમ્બ એવ નિપુણે ! જાનાસિ કામાધિકઃ
પ્રેયાન્ રુદ્રનૃપસ્તવેતિ કથિતા નમ્રાનનાભૂદ્ વધૂઃ

અત્ર લજ્જાયા ઉદયઃ ।
[ઇવ્.6.18-ભાવશમઃ]
ભાવશમો યથા---
લક્ષ્મીસ્ત્વં પુરુષોત્તમસ્તવ પતિઃ શ્રીવીરરુદ્રો નૃપઃ
સૃષ્ટ્યામમ્બુજવિષ્ટરસ્ય સદૃશોર્યોગશ્ચિ રાત્ સંભૃતઃ ।
તસ્માત્ કૃત્રિમમપ્યસામ્પ્રતિમિદં વાં વૈમનસ્યં મના-
ગિત્યાલિં પ્રણતાં વિલોક્ય વિકસદ્વક્ત્રામ્બુજા માનિની

અત્ર કોપસ્ય પ્રશમઃ ।
[ઇવ્.6.19-ભાવસન્ધિઃ]
ભાવસન્ધિર્યથા---
પ્રતાપરુદ્રસ્ય દિગન્તજૈત્રયાત્રાપ્રભૂતૈઃ પટહપ્રણાદૈઃ ।
પ્રિયાનુલાપૈશ્ચ તથા ભટાનાં રૌમાઞ્ચવર્માવૃતમઙ્ગમાસીત્

અત્ર વીરશૃઙ્ગારકૃતયોર્હર્ષયોઃ સન્ધિઃ ।
[ઇવ્.6.20-ભાવશબલતા]
ભાવશબલતા યથા---
નિન્દન્ત્વદ્ય કુલસ્ત્રિયઃ પ્રિયતમો લભ્યઃ સુખં કેન વા
ભાગ્યેનાનુમતં ન કિં ગુરુજનૈઃ કા વા સખી પ્રેષ્યતે ।
કિં લોકસ્ય ભવેત્ પ્રસિદ્ધમચિરાત્ સ્વચ્છન્દમઙ્કં કદા-
રોક્ષ્યામિ સ્થિરતા કદા હૃદિ ભવેદ્ યાતવ્ય એવ પ્રિયઃ

અત્રૌત્સુક્યાદીનાં શબલતા ।
અથ રસસંકરસ્યોદાહરણમ્ ।
[ઇવ્.6.21-શ્રુઙ્ગારકરુણયોઃ સઙ્કરઃ]
તત્ર શૃઙ્ગારકરુણયોઃ સંકરો યથા---
આસન્ને ઽપિ મહોત્સવે કથમિતસ્ત્યક્ત્વા પ્રવાસં વ્રજે-
ર્ધિગૂ ધિક્ સાહસમાવયોર્વિઘટનં કો વા વિધિઃ કાઙ્ક્ષતિ ।
ઇત્થં સ્વપ્નનિવારિતપ્રિયતમપ્રસ્થાનબુદ્ધિસ્તતો
બુદ્ધ્વા મૂર્ચ્છતિ કાકતીયનૃપતે ! ત્વદ્વૈરિનારીજનઃ

અથ રૌદ્રબીભત્સયોઃ સંકરો યથા---
[ઇવ્.6.22-રૌદ્રબીભત્સયોઃ સઙ્કરઃ]
પીત્વા માંસોપદંશં દ્વિરદગલગલદ્રક્તમૈરેયધારાં
મત્તો મસ્તિષ્કલગ્નૈર્દલિતનૃપવપુઃ કીકસૈઃ સ્પષ્ટદંષ્ટ્રઃ ।
બિભ્રદ્ રૌદ્રાન્ત્રમાલાં જનિતજનભયો ભૈરવાકારઘોરઃ
સંગ્રામોર્વ્યાઃ કલિઙ્ગૈર્બલિવિધિમકરોદ્ વીરરુદ્રસ્ય ખડ્ગઃ

એવમન્યદપિ યથાસંભવમુદાહાર્યમ્ ।
અત્ર રસો નાયકાશ્રય એવ । યદિપરં નિપુણનટચેષ્ટયા તથાવિધકાવ્યશ્રવણબલેન ચ સામાજિકૈઃ સાક્ષાદ્ ભાવ્યતે, તદા પરગતસ્યાપિ રસસ્ય સમ્યગ્ભાવનયા પરત્ર નિરતિશયાનન્દજનનમવિરુદ્ધમ્ । અથવા માલત્યાદિશબ્દેભ્યો યોષિન્માત્રપ્રતીતૌ (રાવણાદિશબ્દેભ્યઃ શત્રુમાત્રપ્રતીતૌ ચ) સ્મૃત્યારૂઢેન તત્તદ્યોષિદ્વિશેષેણ અનુકાર્યેણ સામાજિકાશ્રયત્વમપિ ન વિરુદ્ધમ્ । નટસ્યાનુકરણમાત્રપરતયા નૈવ રસાશ્રયયોગ્યતા । તસ્ય ભાવુકત્વાભ્યુપગમે ઽપિ સામાજિકત્વમેવ । અનુભાવાદીનાં પ્રકાશનં તુ શિક્ષાભ્યાસપાટવેનૈવ ઘટતે । રસાદીનાં પરસ્પરવિરોધે ઽપિ કવિપ્રૌઢોક્તિસમાશ્રયણેનૈકત્ર સમાવેશો ન વિરુદ્ધઃ । વિરોધક્રમઃ ઽશૃઙ્ગારતિલકેઽ; કથિતઃ---
"શૃઙ્ગારબીભત્સરસૌ તથા વીરભયાનકૌ ।
રૌદ્રાદ્ભુતૌ તથા હાસ્યકરુણૌ વૈરિણૌ મિથઃ" ॥
ઇતિ।
રસાદ્ રસોત્પત્તિરપિ મતા । તથા ચોક્તં ઽશૃઙ્ગારતિલકેઽ---
"હાસ્યો ભવતિ શૃઙ્ગારાત્ કરુણો રૌદ્રકર્મણઃ ।
અદ્ભુતશ્ચ તથા વીરાદ્ બીભત્સાચ્ચ ભયાનકઃ" ॥
વ્યભિચારિભાવાનાં તત્તદ્રસાનુગુણ્યમેવં પ્રતિપાદિતં ઽશૃઙ્ગારતિલકેઽ; । તથા હિ---
"શઙ્કાસૂયા ભયં ગ્લાનિર્વ્યાધિશ્ચિન્તા સ્મૃતિર્ધૃતિઃ ।
ઔત્સુક્યવિસ્મયાવેગા વ્રીડોન્માદૌ મદસ્તથા ॥
વિષાદો જડતા નિદ્રાવહિત્થં ચાપલં મૃતિઃ ।
ઇતિ ભાવાઃ પ્રયોક્તવ્યાઃ શૃઙ્ગારે વ્યભિચારિણઃ ॥
શ્રમશ્ચપલતા નિદ્રા સ્પપ્નો ગ્લાનિસ્તથૈવ ચ ।
શઙ્કાસૂયાવહિત્થં ચ હાસ્યે ભાવા ભવન્ત્યમી ॥
સંત્રાસો મરણં દૈન્યં ગ્લાનિશ્ચૈવ ભયાનકે ।
અપસ્મારો વિષાદશ્ચ ભયં વેગો મૃતિર્મદઃ ॥
ઉન્માદશ્ચેતિ વિજ્ઞેયા ભાવા બીભત્સસંભવાઃ ।
આવેગો જડતા મોહો હર્ષણં વિસ્મયઃ સ્મૃતિઃ ॥
ઇતિ ભાવા નિબદ્ધવ્યા રસજ્ઞૈરદ્ભુતે રસે ।
દૈન્યં ચિન્તા તથા ગ્લાનિર્નિર્વેદો જડતા સ્મૃતિઃ ॥
વ્યાધિશ્ચ કરુણે વાચ્યા ભાવા ભાવવિશારદૈઃ ।
હર્ષો ઽસૂયા તથા ગર્વ ઉત્સાહો મદ એવ ચ ॥
ચાપલ્યમુગ્રતા ચૈવ રૌદ્રે ભાવાઃ પ્રકીર્તિતાઃ ।
અમર્ષઃ પ્રતિબોધશ્ચ વિતર્કો ઽથ મતિર્ધૃતિઃ ॥
ક્રોધો ઽસૂયાથ સંમોહ આવેગશ્ચોપહર્ષણમ્ ।
ગર્વો મદસ્તથોગ્રત્વં ભાવા વીરે ભવન્ત્યમી" ॥
ઇતિ।
"રસઃ સર્વો ઽપિ સંપૂર્ણસ્તિરોધત્તે રસાન્તરમ્ ॥ઃ
ઇતિ ભારતીયોક્તપ્રક્રીયયા યદ્યપ્યેક એવ રસઃ, તથાપિ મહાકવિપ્રસિદ્ધ્યા રસસઙકરઃ સ્વીક્રિયતે ।
તત્ર રસાદેરપ્રાધાન્યે રસવદાદ્યલંકારા ભવન્તિ । અન્યાઙ્ગત્વેન રસનિબન્ધને રસવદલંકારઃ । ભાવનિબન્ધને પ્રેયો ઽલંકારઃ । રસાભાસભાવાભાસનિબન્ધને ઊર્જસ્વિદલંકારઃ । ભાવશાન્તિનિબન્ધને સમાહિતાલંકારઃ । તથા ભાવોદયાદયો ઽપિ ।
એતદ્ અલઙ્કારસર્વસ્વે પ્રપઞ્ચેનોક્તમ્---
"રસભાવતદાભાસતત્પ્રશમનનિબન્ધને રસવત્પ્રેયઊર્જસ્વિસમાહિતાનિ । ભાવોદયભાવસન્ધિભાવશબલતાશ્ચ પૃથગલંકારાઃ ઽઇતિ । એતેષામુદાહરણમલંકરણે ભવિષ્યતિ ।
ગુણાલંકારશ્રીકૃતપરિકરો ભાવવિભવઃ
સ્ફુરત્પ્રાદુર્ભાવઃ ક્રમગલિતવેદ્યાન્તરમતિઃ ।
સુખં વા દુઃ ખં વા નિબિડયતુ યૂનોઃ સહૃદયે
ત્વમન્દાનન્દાત્મા પરિણમતિ પૂર્ણો રસભરઃ

રસો વાક્યાર્થઃ સન્ વિલસતિ પદાર્થાઃ પુનરમી
વિભાવાદ્યા યસ્મિન્ કિલ દધતિ વિશ્રાન્તિમુચિતામ્ ।
અતો ભાવા એવ ક્રમસમુદિતાન્યોન્યવિભવા
રસીભાવં બિભ્રત્યથ ચ પટતાં તન્તવ ઇવ

ભાવે સ્થાયિનિ વર્ધમાનવિભવે રત્યાદિકે સિન્ધુવત્
કલ્લોલા ઇવ સંભવન્તિ વિલયં ચાયાન્તિ ભાવા મુહુઃ ।
નિર્વેદાદ્યુપભોગભાવિતનિજાસ્વાદાતિરેકો રસો
લોકે સ્યાદનુકાર્ય એવ કથિતો નાટ્યે તુ સામાજિકે