Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 3.5

etat prakṛtānuguṇapraśaṃsanād vicalanam /
purodhasaḥ---rājaputra ! sajjīkṛteyaṃ mahābhiṣekasāmagrī /
kākatīyanareśvarakramādhiṣṭhiṃta bhadrāsanaṃ bhavadadhirohaṇaṃ pratīkṣate /
tat paripālaya svayaṃbhūdevānugṛhītāṃ mahārājasyājñām /
etat kāryasaṃgraharūpamādānam /
pratāparudraḥ---tarhi kuladevatāṃ svayaṃbhūdevaṃ namaskṛtya, gurvājñāṃ voḍhumicchāmi /
purodhasaḥ---sadṛśo 'yamācāraḥ kākatīyakulapradīpasya bhavataḥ /
kiṃ tu pratyāsīdati mahābhiṣekasamayaḥ /
tadacireṇaiva vihitakartavyena rājaputreṇāgantavyam /
vayamitaḥ karaṇīyaśeṣaṃ prati (pari) pālayāmaḥ /
pratāparudraḥ---yadādiśanti kākatīyānvayapratyāyayitāraḥ /
(ityutthāya yathocitaṃ parikramya niṣkrāntāḥ sarve / ) // iti tvaritamahotsavo nāma caturtho 'ṅkaḥ //)//
// atha pañcamo 'ṅkaḥ //
(tataḥ praviśanti jyotirvidaḥ / ) jyotirvidaḥ---(sasaṃbhramaṃ parikramya) bho bhoḥ ! tvaradhvam /
kutra purodhasaḥ /
kutra vā mantriyāḥ ? samānīyatāṃ svayaṃbhūdevasamārādhanāsaktacitatayā vilambamāno rājaputraḥ /
yena pratyāsannataro vartate mahābhiṣekamuhūrtaḥ /
etaduttarāṅkasya pūrvāṅkārthānusaṃgatvādaṅkāvataraṇam /
(savimarśāścaryaṃ) aho viśvātiśāyinī kākatīyakulapratiṣṭhā /
yataḥ---
ādeṣṭā kuladevatā sa bhagavān yasya svayaṃbhūḥ
śivo yaṃ sajja kurute parākramajitaḥ kṣoṇīpatīnāṃ gaṇaḥ /
yasmai ca spṛhayatyaśeṣajagatī taṃ vīrarudrākṛter
viṣṇorvīkṣya mahābhiṣevanavidhiṃ nandanti sarve janāḥ

eṣa svayaṃbhūdevopadeśanareśvaravijayapramukhamukhasaṃdhyādibījanānārthānāṃ mahāprayojanībhūtamahābhiṣekārthatayā yojanānnirvahaṇasaṃdhiḥ /
(sollāsaṃ) nūnamidānīṃ
svapne 'pyāsūtritāmājñāṃ pālayantaṃ kulodvaham /
na māntyantarmudaḥ śaṃbhorvibhorapyabhinandataḥ

eṣa mukhasaṃdhau prasiddhasya svapnopadeśarūpasya bījasyopagamāt saṃdhiḥ /
(kiṃciduccaiḥ)
kalyāṇī sakalāpi bhūtasaraṇiḥ kṣemapradā devatāḥ
śreyaḥ prasravanirbharā dvijanuṣāmāśīrgiro jāgrati /
ārūḍhā padamunnataṃ grahagaṇāḥ śreyān muhūrtaḥ śubhaiḥ
nakṣatrāṇi śivaṃkarāṇi śubhadāścānye nimittodayāḥ

tadvayameva rājaputrānayanāya prayatiṣyāmahe /
eṣa prakṛtakāryamārgaṇādvirodhaḥ /
(satvaraṃ parikramya puro 'valokya ca saharṣasaṃbhram) nanvāgata eva pratāparudraḥ !
viprairmaṅgalasūktipāṭhamukharairālokaśabdodyatair
bhūpālaiḥ karasaṃbhṛtopakaraṇairāptairamātyātmajaiḥ /
ślāghyairvandijanairdigantavijayaślāghāsamudghoṣaṇaiḥ
strīvargaiśca yathocitaṃ parivṛto nīrājanodyogibhiḥ

tadvayaṃ cāsthānīmeva gatvā samucitamācariṣyāmaḥ /
(iti parikrāmanti .) (tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ pratāparudro mantriṇaśca / ) mantriṇaḥ---(savinayamagrato bhūtvā) kākatīyakulatilaka ! ita itaḥ /
idaṃ rājyalakṣmīśuddhāntapradhānāgāraṃ praviśatu svāmī /
na vilambārhāḥ kuladevatāyā manorathāḥ /
etat paṭṭabandharūpakāryasyopakṣepaṇād grathanam /
jyotirvidaḥ---(kiṃciduccaiḥ) bhoḥ bhoḥ kulāmātyāḥ !
saṃnahyadhvamupāharadhvamucitadravyāṇyupādhvaṃ surān
saṃprāptaḥ sumuhūrta eṣa vijayī kalyāṇasaṃpatkhaniḥ /
yasmin prāpya mahābhiṣekavibhavaṃ kṣoṇīṃ pralīnākhila-
kṣmāpālāṃ ciramanvaśādgaṇapatirbhūbhṛtkulagrāmaṇīḥ

eṣa jyotirvidbhiranubhūtārthakhyāpanānnirṇayaḥ /
parijanaḥ---(śrutvā) /
paccāsaṇṇe vi muhūte kiṃ vilaṃbiadi mahāmaccehiṃ /
( / pratyāsanne 'pi muhūrte kiṃ vilambyate mahāmātyaiḥ / )
mantriṇaḥ---(upasṛtya) nātha ! kiṃ vismṛtā gurvājñā /
nāyamavasaro nareśvaravijñāpanākarṇanasya /
mahāsthānyāmevānugṛhyantāmamī /
pratāparudraḥ---śirasi dhṛtaiva khalu tātasyājñā /
kiṃ tu nopadiśyate punaranantarakaraṇīyam /
etat prakṛtānuguṇyenānyonyaparibhāṣaṇāt paribhāṣaṇam /
purodhasaḥ---(savinayasaṃbhramamupasṛtya) svīkṛtamahābhiṣekocitaveṣaḥ kanakavedikāmārohatu pratāparudraḥ /
nṛpāḥ---deva ! mahārājaparyāyeṇa bhavadbhujaśikharamārohatu medinī /
pratāparudraḥ---tathā bhavatu /
(iti vedikāmārohati / ) nṛpāḥ---(sapraṇāmaṃ maṅgalavedikāṃ parivārya) vijayatāṃ vijayatāṃ kākatīyakulasvāmī /
eṣa nareśvaraparyupāsanāt prasādaḥ /
parijayaḥ---(vilokya sāmodakautukam) a puvvapavvaakaṇaasāṇuṃ sahassarassī via sumerukaṇaataḍaṃ mahendro via pakhkhivakkavaṭṭiṇaṃ cakkadharo via kaṇaavediṃ ārūḍho paāvaruddo /
(a pūrvaparvatakanakasānuṃ sahasraraśima reva, sumerukanakataṭaṃ mahendra iva, pakṣicakravartinaṃ cakradhara iva, kanakavedimārūḍhaḥ pratāparudraḥ / ) mantriṇaḥ---kākatīśvara ! samāruhyatāmidaṃ bhadrāsanam /
amī purodhaso mahābhiṣekāya tīrthasalilapūrṇān kanakakalaśān dhārayanti /
pratāparudraḥ---tathā bhavatu /
(iti svayaṃbhūdevaṃ kākatīyakulavṛddhāṃśca praṇaman siṃhāsane samupaviśati / ) purodhasaḥ---(trayīsamabhimantraṇasurabhīkṛtasalilān kanakakalaśānamātyahasteṣu vidhāya sādaram )
pratāparudranṛpate ! kākatīyakulocitaiḥ /
prajānurañjanaiḥ kṣoṇīṃ pālayācandratārakam

(ityāśīrvādasādhuvādāyamānaṃ pāṇigrahaṇakautukatvaramāṇarājyalakṣmīmañjīraśiñjitānumoditaṃ svayaṃbhūdevapramodāṭṭahāsopabṛṃhitaṃ kākatīyakulaśreyaḥ prastāvanāḍiṇḍimaṃ cirāvalambitadharaṇībhārakhinnānāṃ phaṇipatiprabhṛtīnāṃ praharṣakṣveḍāviḍambitaṃ dharmapratiṣṭhāmaṅgalakāhalīkolāhalamanoharaṃ mahābhiṣekamuhūrtapraśaṃsinaṃ kanakajayaghaṇṭikāninādamanusaṃdadhānāḥ satvaraṃ pratāparudramabhiṣiñcanti / ) eṣa vāñchitārthaprāptirānandaḥ /
ekato vaitālikāḥ---(saharṣātiśayamuccaiḥ)
he lokāḥ ! pibata śravaḥ prasṛtibhiḥ kalyāṇavārtāmṛtaṃ
jātaḥ kākativīrarudranṛpate rājyābhiṣekotsavaḥ /
adyārabhya kaliḥ kṛtaḥ kṛtayugaṃ rājanvatī medinī
devāḥ pūrṇahavirbhujastadadhunā yūyaṃ kṛtārthīkṛtāḥ

anyato vaitālikāḥ---
ārūḍhe varavīrarudranṛpatau siṃhāsanaṃ śāsituṃ
tasyājñā kṣitipālamaulivalabhīḥ svacchandamārohati /
lokāṃstrīnadhirohato niravadhī kīrttipritāpau haṭhād
ārohanti ca vindhyabhūdharataṭān pratyarthinaḥ pārthivāḥ

dakṣiṇato vaitālikāḥ---
gāyantīranumodate nijavadhūḥ śeṣaḥ śiraḥ kampanair
lakṣmīṃ prīṇayate 'dya kacchapapatirvakṣassthalīdarśanāt /
diṅnāgāśca kareṇukāśucamapākurvantyanuvrajyayā
doṣṇā kākativīrarudranṛpatau viśvaṃbharāṃ bibhrati

uttarato vaitālikāḥ---
prasthebhyaḥ kulabhūbhṛtāmapi hariddantāvalānāṃ mahā-
kumbhebhyo 'pi phaṇābhṛtāmadhipatermūrdhnāṃ sahasrādapi /
kūrmendrasya ca karparādapi jagadvikhyātasāronnatau
bāhau saṃprati vīrarudranṛpateḥ prāptapratiṣṭhā mahī

eṣa sarvaduḥ khaśamanāt samayaḥ /
mantriṇaḥ---aho ! prabhāvaḥ kākatīyānvayasya /
yadidānīṃ---
pratāparudrasya mahābhiṣekapayaḥ kaṇā ye nipatanti rājñām /
praṇāmanamreṣu śirassu teṣāṃ taiḥ kalpitaḥ svasvapadābhiṣekaḥ

purodhasaḥ---kākatīyakulottaṃsa ! rājyalakṣmīsaṃvaraṇasragiyamuttaṃsīkriyatām /
(iti paṭṭabandhamācaranti / ) sarve---(sapramodātiśayaṃ) priyaṃ naḥ priyaṃ naḥ /
eṣā prakṛtakāryasthirīkaraṇāt kṛtiḥ /
mantriṇaḥ---(sarvato 'valokya) kasko 'tra bhoḥ ! ānīyatāṃ chatraṃ cāmarayugalaṃ ca /
(praviśya pradhānapratīhāraḥ) pratīhāraḥ---yadājñāpayanti mahāmātyāḥ /
(iti parikramya tānyupānayati / ) (prāntavartino narapatayo 'bhyupetya tāni sādaraṃ gṛhītvā yathocitamācaranti / ) purodhasaḥ---(saharṣātiśayaṃ)
śrūyante bahavo mahānṛpatayaḥ kiṃ tairanīdṛkkramair
īdṛgviśvajanīnaśauryagarimā jāgarti kaḥ kṣmātale /
bālyakrīḍitadigjayastribhuvanakṣemaṃkaraprakriyaḥ
kiṃkurvāṇasamastabhūpatigaṇaḥ śrīvīrarudro yathā

etadakhilātiśāyitvakathanamukhena prakṛtakāryānumodanādābhāṣaṇam /
tadidānīṃ khalu---
yat kākatīyanṛparājyavilāsacihnaṃ yacchāyayā vasumatī vijahāti tāpam /
chatreṇa tena kṛtalakṣmaṇi vīrarudre muktātapatravibhavāḥ suhṛdo dviṣaśca

eṣa rājyaprāptihetubhūtacchatrāropaṇarūpakāryadarśanāt pūrvabhāvaḥ /
mantriṇaḥ---(savinayamupasṛtya) nātha ! kākatīyalakṣmīpate ! sanāthāḥ sarvāḥ prakṛtayaḥ surājānaṃ tvāṃ didṛkṣante /
tat sāṃprataṃ mahāsthānīṃ prasādhayatu devaḥ /
purodhasaḥ---ācāro 'yaṃ kākatīśvarāṇāṃ yanmahābhiṣekānantaraṃ prajānāṃ yogakṣemaparīkṣaṇam /
rājā---yadājñāpayanti dharmavidaḥ /
(ityuttiṣṭhati / ) kākatīyakulavṛddhāḥ (sasaṃbhramamuccaiḥ)
prakrāntamurvīścaramauliratnaiḥ kurvanti nīrājanamambujākṣyaḥ /
pratāparudrasya lasatpratāpapradīpanīrājitadiṅmukhasya

nṛpatayaḥ---(śirasyañjaliṃ baddhvā) aho ! caritārthā sāṃpratamāsmākī cakṣuṣmattā, yayā khalvīdṛganubhūyate /
yataḥ
nīrājayantyandhrapurīramaṇyaḥ pradīpajālairvaravīrarudram /
candrānanā gotrapatiṃ rajanyastārāgaṇairmerumiva sphuradbhiḥ

(sarve jayaśabdaṃ kurvanti / ) mantriṇaḥ---mahārāja ! kākatīśvara ! sajjīkṛtaṃ siṃhāsanaṃ sarvataḥ pariṣkṛtamidaṃ mahāsthānamaṇṭapaṃ sanāthīkriyatām /
pratīhāraḥ---(sasaṃbhramaṃ puro bhūtvā) deva ! ita itaḥ /
(rājā sagauravaṃ parikramya mahāsthānyāṃ siṃhāsanamārohati / ) (sarve praṇamya yathārhamupaviśanti / ) pratīhāraḥ---(samayocitaṃ parikramya vandamānān mūrdhābhiṣiktān sābhimānaṃ kanakavetralatayā nirdiśan)
kāliṅgātra niṣīda, koṅkaṇapate ! dūre bhavāṅgeśvara !
prāntaṃ saṃśraya, mālavendra, śanakaiḥ svopāyanaṃ prāpaya /
pāṇḍyāgre bhava, sevaṇakṣitipate ! paścādbhavādyaiva vaḥ
svāmī kākativīrarudranṛpatiḥ sarvān kramādīkṣate

(nṛpatayaḥ praṇamya yathārhamupaviśanti / ) purodhasaḥ---svasti kākatīyakulāvatīrṇāya kuparṇaketanāya mahāmahimne adya suprajasā kākatīyānvayena sanāthāni trīṇyapi jaganti /
śāsitaryavinītānāṃ narendra ! tvayi śāsati /
madhyasthatāsya lokasya cireṇānvarthatāṃ gatā

rājā---(savinayaṃ) svayambhūcha devavarānukūlānāṃ bhavadāśīrvādānāṃ phalamidaṃ yatkākatīyakṣātraṃ vardhate /
mantriṇaḥ---rājan ! pratāparudra !
sarveṣāṃ kākatīyānāṃ bhāgadheyavibhūtayaḥ /
evaṃrūpā vivartante yatkulaprabhavo bhavān

(/ ‘yatkulālambanaṃ bhavān'; iti pāṭhāntaram / ) purodhasaḥ---na kevalaṃ kākatīyānāmeṣa puṇyaparipākaḥ, api tu sarvāsāmapi prajānām /
(praviśya pratīhāraḥ) pratihāraḥ---deva ! sarvāḥ prakṛtayo varṇavṛddhān puraskṛtya pratīhāramadhyāsate /
mantriṇaḥ---śīghraṃ praveśyantām /
pratīhāraḥ---yadājñāpayantyamātyāḥ /
(iti niṣkramya tābhiḥ saha punaḥ praviśati / ) (tataḥ praviśanti varṇavṛddhāḥ / ) varṇavṛddhāḥ---(saharṣaṃ rājānamavalokya)
varaḥ pratāparudro 'yaṃ vadhūreṣā vasuṃdharā /
tayorghaṭayitā devaḥ svayaṃbhūḥ sadṛśaḥ kramaḥ

etat svayaṃbhūdevasya svayaṃ saṃdhātṛtvādadbhutaprāpterupagūhanam /
(savinayamupasṛtya) svāmin viśvaṃbharāvallabha pratāparudra !
sarvāśīḥ phalaviśramaikavasateḥ kiṃ vā tavāśāsmahe
yadvā viśvavibhau svayaṃbhuvi śive nastanvatāmāśiṣaḥ /
kiṃ citraṃ sa vibhurbhavānapi samo gaurīśriyorvallabhā
vācandrārkamimāṃ kṣamāṃ kṛtayaśorakṣau yuvāṃ rakṣatam

mantriṇaḥ---svāminnete svāyaṃbhuvāḥ sudhiyaḥ /
(rājā sādaraṃ praṇamati / ) anye---(saharṣātiśayamagrataḥ sthitvā) mahārāja kākatīśvara !
yastvadgotramahattarasya jagatāṃ trātuḥ svayaṃbhūvibhos tattādṛkcaritādbhutairmahimabhiḥ svīyairdvitīyo 'bhavat /
devo 'sau gaṇapeśvaraḥ pratikalaṃ sphāraprasādonmukho
nuptuste kulamaṇḍanasya mahatīṃ puṣṇātu rājyaśriyam

purodhasaḥ---rājannete gāṇapetaśvarāḥ sūrayaḥ /
(rājā sādaraṃ namaskaroti / ) apare---(sapraśrayapramodaṃ)
svāmiṃstriliṅgadeśaparameśvara !
yairdeśastribhireṣa yāti mahatīṃ khyātiṃ triliṅgākhyayā
yeṣāṃ kākatirājakīrttivibhavaiḥ kailāsaśailāḥ kṛtāḥ /
te devāḥ prasaratprasādamadhurāḥ śrīśailakāleśvara-
drākṣārāmanivāsinaḥ pratidinaṃ tvacchreyase jāgratu

purodhasaḥ---(sollāsaṃ) rājannekaśilānagaravāsino mahādvijāstvete /
(rājā yathocitaṃ vandate / ) mantriṇaḥ---sādhīyān āśīrvādakramaḥ /
(iti yathocitaṃ sarvānupaveśayanti / ) purodhasaḥ---(sollāsaṃ) rājannekaśilānagarīvallabha !
sāhasrāṃśavamaindavaṃ ca mahatī ye dve kule nirmite
te jāte laghunī guṇairvijayini śrīkākatīyānvaye /
bhūpāleṣu bhavatpratāpayaśasoḥ pūrṇārkacandraśriyoḥ
prāpyānugrahamūrjiteṣu punarapyete labhete sthitim

(rājā sarvān paśyati /
purodhaso yathārhaṃ sarvānupaveśayanti / ) prakṛtayaḥ---vijayatāṃ vijayatāṃ pratāparudramahārājaḥ /
bhūpāḥ santu cirāya saṃśṛṇumahe bhāsvatkulālaṃkṛtī
rāmo 'yaṃ na jagāma locanapathaṃ tenaiva khinnā vayam /
adya tvāṃ varavīrarudranṛpate ! tasyāvatārāntaraṃ
vīkṣyaivaṃ caritārthatāṃ sumahatīmahnāya gāhāmahe

mantriṇaḥ---svāmin sāṃprataṃ yathārhamarhaṇayā mānanīyāḥ paurāṇāṃ śreṇayaḥ /
rājā---(sānandaudāryaṃ)
jāgartu rājaśabdo 'yaṃ mamaivājñāphalaikabhūḥ /
rājyopabhogavibhavaḥ sarvasādhāraṇo hi naḥ

sarve---(sapramodaṃ) sadṛśo 'yaṃ prasādaḥ kākatīyakulatilakasya bhavataḥ /
rājā---prasīdatu bhagavān svayaṃbhūdevaḥ /
(iti purohitāvarjitakanakakalaśasasiladhārāpuraḥ saraṃ sakalabhogasamagrān sapraśrayādaraṃ viprasāt karoti /
anyeṣāmapi nagaravāsināṃ yathāpradhānaṃ saṃbhāvanāmācarati / ) nṛpatayaḥ---(sāmātyānurodhamutthāya mahārghāṇi gajaturagarathābharaṇaviśeṣarūpāṇyupāyanāni yathāvakāśamupanīya viracitāñjalayaḥ) svāmin kākatīyamahārāja !
trāyasvetyanuvāda eva bhuvanatrāṇaikabaddhavrate
tvadbhṛtyā iti siddhasādanamidaṃ viśvaikanāthe tvayi /
tvadgarbhe vasatiṃ gatāḥ sma iti ca spaṣṭārthamaṃśe hareḥ
kukṣisthākhilaviṣṭapasya sadṛśaṃ kiṃ vātra vijñāpyate

(rājā saprasādamamātyānavalokayati / ) mantriṇaḥ---svāminnete somārkavaṃśyā narapatayo mahatīmarhaṇāmarhanti /
tena sveṣu sveṣu padeṣu pratiṣṭhāpanīyāḥ prasthāpanīyāśca /
rājā---tathā /
(iti narapatīn yathocitaṃ saṃbhāvya prasthānamādiśati / ) (rājānaḥ saharṣātiśayaṃ praṇamya kākatīśvarakṛpāvalokananirvartitaprayāṇamaṅgalā digantavihāraṇodyatayā tadājñayā kṛtasāhāyyā niṣkrāntāḥ / ) prakṛtayaḥ---ciramanuvartitavyā kākatīyanareśvaraparipālanaparipāṭī mahārojena /
(iti niṣkrāntāḥ / ) purodhasaḥ---(sāścaryapratyabhijñānaṃ)
cihnānyasya padābjayoḥ piśunayantyurvīśvaropāsyatāṃ
pāṇī sūcayataḥ sacāpakuliśāvudvāhalīlāṃ bhuvaḥ /
netre śāradapuṇḍarīkarucinī līlāvatāraṃ harer
ākhyātastaditīha siddhavacanaṃ pratyakṣamīkṣāmahe

rājā---(savinayavrīḍaṃ) kimasādhyaṃ svayaṃbhūdevamūrtyantarāṇāṃ bhūdevatānāṃ bhavatāmanugrahasya /
purodhasaḥ---(sādaraṃ) mahārāja ! kākatīśvarakulavāsanāvāsitayā bhavadupāsanayā paraṃ prasedivān paraḥ sahasraprasādonmukhaḥ svayaṃbhūnāthaḥ kiṃ te bhūyaḥ priyamupakarotu /
eṣā vākyārthasamāptirūpā saṃhṛtiḥ /
rājā---(sapraṇāmādaraṃ) kākatīyarājyadhurāyāmavahitameva svayaṃbhūdevena; tathāpīdamastu /
bhūrastu saṃpannasamastasasyā bhūdevatāḥ pūrṇamanorathāśca /
bhūpāśca dharmapravaṇaikacittāḥ sarve janāḥ santu nirāmayāśca