Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 3.3

eṣa brāhmaṇakṣatriyādivarṇakīrtanādvarṇasaṃhāraḥ /
mantriṇaḥ---rājaputra ! svabhāvanirargalasya tava bhujārgalayorojāyitasya kiyatī bhūtalavijayaviḍambanā /
parijanaḥ--- /
viaalacchīpāṇiggahaṇasamaadiṇṇā via maṅgalakhkhadā juvarāassa sīse dīsaṃdi /
( / vijayalakṣmīpāṇigrahaṇasamayadattā iva maṅgalākṣatā yuvarājasya śīrṣe dṛśyante / )
vipraḥ---rājaputra ! tattaddigvijayayātrāvārtāhāriṇaḥ puruṣā nāticirādeva preṣaṇīyā iti mahārājasyājñā /
pratāparudraḥ---śirasi kṛtastātasya niyogaḥ /
(amātyān prati) katicana yūyaṃ kākatīśvarasevārthaṃ nivartadhvam /
katipaye vijayayātrāparāḥ pravartadhvam /
amātyāḥ---(sapraṇāmaṃ) yadājñāpayati yuvarājaḥ /
vipraḥ---svasti vijayāya śivāḥ panthānaḥ santu rājaputrāya /
pratāparudraḥ---(sapraśrayaṃ) bhagavannanujānīhi /
vayamitaḥ pratiṣṭhāmahe /
(iti yathocitaṃ parikramya niṣkrāntāḥ sarve / )
// iti vijayayātrāvilāso nāma dvitīyo 'ṅkaḥ //
(atha tṛtīyo 'ṅkaḥ)
(tataḥ praviśato lekhahastau jāṅghikau / )
etatpūrvāṅkāntapātreṇa vipreṇa nirdiṣṭayoḥ pātrayoruttarāṅke praveśādaṅkāsyam /
prathamaḥ---(sānusaṃdhānāścaryaṃ) aho pratāparudrasya mahimānubhāvaḥ, yasya vijayayātrāsaṃbhrameṇaiva vyākulīkṛtāni dvayeṣāmapi bhūbhṛtāṃ kaṭakāni /
dvitīyaḥ---vayasya, kimucyate---
kākatīyapradīpo 'yamaṃśaścāturbhujaḥ svayam /
yadvajrakavacāyante prasādāśca svayaṃbhuvaḥ

eṣa svayaṃbhūdevaprasādarūpasya bījasyānveṣaṇād garbhasandhiḥ /
prathamaḥ---(adhvaklamamabhinīya puro 'valokya) prāpteyamandhranagarī /
(kiṃcit praveśanāṭitakena samantato nirūpya) aho ! niratiśayamaudāryaṃ rudranareśvarasya /
yadete vaitālikāḥ sarvāto bhogāvalīpramukhāṃścāṭuprabandhānuccaiḥ paṭhantaḥ svabhāvaramaṇīyāḥ pratiraveṇa pāṭhayanti ca kakubhaḥ /
dvitīyaḥ---(samyaṅnirvaṇya sapratyabhijñā'ścaryamapavārya) sakhe ! paśya paśya /
samyaṅmāgadhaveṣadhāraṇatirobhūtā api kṣamābhujaḥ
sūcyante prabhutārahasyapiśunairāviṣkṛtailakṣaṇaiḥ /
hastāgrairdhvajacakralāñchinatalairvakṣaḥ sthalairvistṛtair
ākāraraimanuṣyamātrasulabhairvṛttairanīcairapi

prathamaḥ---nūnamete pratāparudrasamaraparāṅmukhā vakṣaḥ sthalaviracitavarāhalakṣmāṇaḥ prāṇatrāṇārthamanayā rītyā kākatīyamahārājaṃ prasādayitumadhyavasyantīti tarkayāmi /
etat prastutopayogipratirājacchadmācaraṇādabhūtāharaṇam /
jāṅghikena punastaistairlakṣaṇairnareśvarābhyūhanādanumānaṃ ca /
dvitīyaḥ---aho ! vijayayātrāśravaṇakutūhalitā paurāṇām, yadāvāmanusaranti punaḥ punaḥ praśramālayā /
tat sakhe ! prakāśyatāṃ pratāparudrasya bhujayorvijayodāharaṇam /
prathamaḥ---(kiṃciduccaiḥ) bho bhoḥ ! śrūyatāṃ kākatīyakulaślāghākāmadhenuḥ priyodantaḥ /
jetrā kākativīrarudravibhunā sarvā diśo nirjitāḥ
kṣmāpālāḥ karadīkṛtāḥ kṛtamidaṃ nirvīramurvītalam /
yasyodyadbhujavaibhavaṃ sarabhasārohaddviṣatkāminī-
mañjīradhvanipūrṇakandaramukhairvyākurvate parvatāḥ

eṣa tattvānukīrtanarūpo mārgaḥ /
dvitīyaḥ---sakhe ! nūnameṣu divaseṣu kākatīyamahārājo nirantaraṃ puraskṛtapurodhaḥ pravarāmātyavṛddho yuvarājavijayamāśaṃsamāno gamayati vāsarāṇi /
prathamaḥ---ucitamanucintitaṃ vayasyena /
dvitīyaḥ---(puro 'valokya saharṣaṃ) kathamasmadīyaṃ vacanamākarṇya nūnaṃ mahārājāya nivedayitumamātyaputraḥ saharṣasaṃbhramaṃ rājakulābhyantaraṃ praviśati /
tadāvāmapi pratīhārabhūmimadhyāsya kākatīśvarāvasaraṃ pratipālayiṣyāvaḥ /
(iti
parikrāmataḥ / )
etad vitarkapratipādanādrūpam /
(tataḥ praviśatyamātyaputraḥ / )
amātyaputraḥ---(sapramodaṃ) aho mama dhanyatā, yadīdṛśānāṃ mahotsavānāṃ nivedayitāsmi saṃvṛttaḥ /
yanmayā vijñāpitaiḥ śravaṇapriyaṃkaraṇairvārtāmṛtaiḥ svapnasākṣātkṛtādapi svayaṃbhūdevaprasādāt pramodayiṣyate kākatīyavṛṣā /
eṣotkarṣavacanarūpodāhṛtiḥ /
(puro 'valokya) kathamayaṃ mahārājaḥ purohitairamātyairanyena parijanena ca parivṛto mahāsthānamaṇṭapamadhitiṣṭhati /
tadahamupasarpāmi /
(iti parikrāmati / )
(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo rājā, mantriṇaśca purodhasaśca / )
rājā---(savimarśāścaryamamātyān prati)---aho śaiśave 'pyucitakāritvaṃ vatsasya vīrarudrasya /
yadasmadanurodhārthamimānamātyān nivartya svayameva jigīṣuḥ prasthitaḥ /
mantriṇaḥ---(sabahumānaṃ) mahārāja ! bhavatā khalu pitṛmān kumāraḥ /
purodhasaḥ---vijayaprasthānātprabhṛti naktaṃdivamunmiṣanti kalyāṇāni /
tadvijitā eva diśo rājaputreṇa /
rājā---bhavatāmāśiṣa eva kākatīyakulaśreyāṃsi svayaṃ praduhate /
parijanaḥ--- /
kāaīakulassa kiṃ ṇu ṇa saṃpuṇṇaṃ puṇṇeṇa, jassiṃ avaiṇṇo bhuvaṇekkabhaddo paāvaruddo /
(kākatīyakulasya kiṃ nu saṃpūrṇaṃ puṇyena, yasminnavatīrṇo bhuvanaikabhadraḥ pratāparudraḥ / )
rājā---(sautsukyaṃ) kathaṃ cirayati vatsasya vijayayātrāśravaṇamahotsavaḥ ?
amātyaputraḥ---(savinayasaṃbhramamupasṛtya sapraṇāmaṃ deva madhyamalokapāla ! yuvarājapraṣretau vijayavārtāhāriṇau praghāṇaprāṅgaṇamadhivasataḥ /
eṣa saṃcintyamānārthaprāptirūpaḥ kramaḥ /
(sarve saharṣātiśayaṃ nirūpayanti / )
mantriṇaḥ--bhadra ! śīghraṃ praveśaya /
amātyaputraḥ---yadādiśanti mahāmantriṇaḥ /
(iti niṣkramya saha tābhyāṃ punaḥ praviṣṭaḥ / )
puruṣau---(praṇamantāvupasṛtya) deva ! viśvaikavijayinā putreṇa vardhase /
bāḍhamaprameyamahimā pratāparudrabhujasthemā, yacchaiśave 'pyatiśayitataruṇakākatīyaparākramastasya vikramaḥ /
rājā---(saharṣātiśayamamātyānavalokya) manorathābhyāmiva cintitopagatābhyāṃ mahārghaṃ pāritoṣikaṃ pratipādyatām /
dviguṇīkṛtaharṣayoranayormukhādvatsasya vijayalakṣmīparigrahavṛttāntaśravaṇamahotsavena caritārthayāmaḥ śrotravṛttim /
mantriṇaḥ---yadājñāpayati devaḥ /
(iti bhaurikamukhāt tathā kurvanti)
eṣa sāmadānācaraṇarūpaḥ saṃgrahaḥ /
(puruṣau sapraṇāmaṃ gṛhītvā mūrdhni nidhāya mahārājaprasādamabhinandataḥ / )
mantriṇaḥ---bhadrāvita etya yuvarājavijayavihṛtayaḥ parākramapallavitā mahārājasadasaḥ karṇapūrīkriyantām /
puruṣau---sāvadhānamavadhārayatu mahārājaḥ /
prathamaḥ---deva ! devasya prasādena vājinīrājanāsamidhyamānasya vītihotrasya vijayapradānena dviguṇitodagrapratāpe pratāparudre pratiṣṭhāmāne,
yātrārambhamaheṣvahaṃprathamikāniryaccamūḍambara-
kṣuṇṇakṣoṇitalotthite 'tibahule pāṃsau viyadvyāpini /
jetavyāḥ sakalā diśaḥ svavibhutāmantaḥ pidhāyādhika-
trāsāt kvāpi palāyitā iva dṛśāṃ naivābhavan gocarāḥ

anantaraṃ ca---
udvellaccaturarṇavīkalakalo nāyaṃ camūḍambaro
nedaṃ dundubhigarjitaṃ tripurajitkalpāntaḍhakkāravaḥ /
ityāṭopapaṭīyasīṣu parito dhāṭīṣu bhārānama-
ccheṣāśeṣaphaṇāsu vismitamatha trastaṃ digīśairapi

purodhasaḥ---aho niraṅkuśamojāyitamandhracamūpatīnām /
dvitīyaḥ---atha yuvarājājñayā prathamaṃ māghavanīṃ diśaṃ pracalitāni sainyāni /
rathenābhimukhyātaṃ vīrarudro vilokya mām /
mṛṣyate nāyamityarkaḥ sainyareṇau tirohitaḥ

mantriṇaḥ---tatastataḥ /
dvitīyaḥ---anantaraṃ senāgragaireva paurastyān kṣudrakṣatriyānnirjitya sarvapathīnenāṭopena paṭīyasi tasmin mahati bale pracalati,
yuddhāya samanahyanta kaliṅgāḥ sphuṭapauruṣāḥ /
mādyaddvipaghaṭoddāmasaṃbhramāḍambaroddhatāḥ

taiḥ sārdhamandhracamūpatīnāṃ parākramadhane mahatyāyodhane,
pītvā māṃsopadaṃśaṃ dviradagalagaladraktamaireyadhārāṃ
matto mastiṣkalagnairdalitanṛpavapuḥ kīkasaiḥ sṛṣṭadaṃṣṭraḥ /
bibhradraudrāntramālāṃ janitajanabhayo bhairavākāraghoraḥ
saṃgrāmorvyāḥ kaliṅgairbalividhimakarodvīrarudrasya khaṅgaḥ

purodhasaḥ---mānuṣaveṣatirohitenāpi kākatīyaviṣṇunā kiṃcidāviṣkṛto nijaprabhāvaḥ /
mantriṇaḥ---(saharṣātiśayādbhutaṃ) aho parākramātibhūmiḥ pratāparudrasya /
parijanaḥ--- /
sarisaṃ khu edaṃ, jaṃ mahārāaruddaṇaresaraṇaṃdaṇeṇa kādavvaṃ, jaṃ kāaikulappasavāṇaṃ khamaṃ, jaṃ kuladevadāe saaṃbhūdevassa ppasattivisesāṇaṃ juttaṃ, taṃ khu kiaṃ juvarāeṇa /
( /
sadṛśaṃ khalvetat---yanmahārājarudranareśvaranandanena kartavyaṃ, yat kākatikulaprasavānāṃ kṣamaṃ, yat kuladevatāyāḥ svayaṃbhūdevasya prasattiviśeṣāṇāṃ yuktaṃ, tat khalu kṛtaṃ yuvarājena / )
rājā---(sapramodagadgadaṃ) tatastataḥ /
prathamaḥ---anantaram-
chinnodyadvairivīrapratibhayamukuṭāṭopasaṃjātarāhu-
bhrāntibhraśyatpataṅgābhayakarapṛtanāreṇubaddhāndhakārā /
āsīt saṃgrāmavelā viharadasilatodbhinnamattebhakumbha-
prodyanmuktaughatārānikaraparivṛtasvarvadhūvaktracandrā

anantaraṃ yuvarājājñayā
vṛtrārātidigantarālavijayaprakhyātavikrāntayaḥ
pārepūrvapayodhi kalpitajayastambhāḥ sphurattejasaḥ /
velākānanavāsigītavibhavaṃ devasya dorvikramaṃ
śṛṇvanto muhurandhrasainyapatayaḥ prāptā diśaṃ dakṣiṇām

tatra ca
munau lopāmudrāsuhṛdi nikaṭasthe 'pi mahatā
bhavantyetā nadyaḥ kaluṣapayasaḥ sainyarajasā /
itīva vyomāgre kalayapavanāndolitaśikhāḥ
patākāḥ sotprāsāḥ pratipadamanṛtyannatitarām

anantaraṃ pāṇḍyapramukhān dākṣiṇātyān kṣitīśvarān śaraṇamupagatān kākatīyavīrarudraḥ svacamūpatinirviśeṣaṃ saṃbhāvya taiḥ saha pratīcīṃ diśaṃ pracalitaḥ /
mantriṇaḥ---sādhu sādhu samācaritamātmanīnaṃ pāṇḍyairyat pūrvameva devasya caraṇamūlaṃ prāptāḥ /
tatastataḥ /
dvitīyaḥ---tatra ca
pāścāttyānāṃ dhvajeṣu sthitamadhikabharasrastadaṇḍeṣu gṛdhra-
vrātairyaccaṇḍatuṇḍāhativihatapaṭeṣvāhatakṣiptapakṣaiḥ /
astraṃ gārutmataṃ tat samajani vijayaprārthināmandhrasainya-
praṣṭhānāṃ janyamanyannijanibiḍabhujādaṇḍakaṇḍūviḍambaḥ

anantaraṃ---
jitvā pratīcīmatha vīrarudraḥ pratyarthinārīnayanāmbupūrṇām /
revāṃ samuttīrya gajānubaddhasetuṃ vijetuṃ gatavānudīcīm

tatrāṅgavaṅgakaliṅgamālavaprabhṛtayaḥ sarve bhūpālā militvā yuddhāya baddhādarāḥ purataḥ prādurabhavan /
mantriṇaḥ---aho paramanātmaveditodīcyānāṃ yatpratāparudrasyāpi paripanthino bhavanti /
rājā---tatastataḥ /
prathamaḥ---anantaraṃ samamanīkinībhirāpatantībhiḥ rājakāni vilokya sagarvamevamuktaṃ senāpatibhiḥ---
re re ghūrjara jarjaro 'si samare lampāka ! kiṃ kampase
vaṅga ! tvaṅgasi kiṃ mudhā balarajaḥ kāṇo 'si kiṃ koṅkaṇa ! /
prāṇatrāṇaparāyaṇo bhava mahārāṣṭrāparāṣṭro 'syamī
yoddhāro vayamityarīnabhibhavantyandhrakṣamābhṛdbhaṭāḥ

(/‘vayamandhranāthasubhaṭāḥ pratyarthidāvānalāḥ'; iti pāṭhāntaram //)//
etadroṣasaṃrabdhavacanarūpaṃ toṭakam /
parijanaḥ--- //
sāhu sāhu camūvariṇaṃ vaaṇaṃ /
evvaṃ phaṇiā uṇa kīrisaṃ uvakkaṃdaṃ tehiṃ /
(//sādhu sādhu camūpatīnāṃ vacanam /
etat bhaṇittvā punaḥ kīdṛśamupakrāntaṃ taiḥ /)
prathamaḥ---
kiṃ kathyate ? sainikānāṃ nirupamaḥ parākramaḥ /
yastatrābhavadāhavastamakhilaṃ jānāti bhāgīrathī
yātyākṣīt surabhūyakāraṇanijāhaṃkāramucchṛṅkhalam /
ārādvīkṣya samagramandhrasubhaṭaprodghūrṇakhaḍragāvalī-
dhārātīrthamupetya divyanagarīmārohato bhūpatīn

anantaraṃ tatra tatra pralīnātmanaḥ pratipakṣamūlānanveṣṭukāmāstriliṅgasainikāstattaddeśaveṣabhāṣādikamāviṣkurvāṇāḥ sarvataḥ paryaṭanti sma /
jīvagrāhaṃ gṛhītvā samānayanti sma yuvarājāntikam /
mantriṇaḥ---sādhīyān khalu sainikānāmudyamaḥ /
etat prakṛtopayogitvena vañcanādadhibalam /
rājā---tatastataḥ /
dvitīyaḥ---anantaraṃ narapatayo nijaparijaneṣvapyakṛtaviśvāsāḥ pratāparudrasya pādamūlameva śaraṇamupagatāḥ /
parijanaḥ--- /
aho ṇaravariṇaṃ jujjhakāarattaṇaṃ /
( / aho narapatīnāṃ yuddhakātaratvam / )
eṣa bhayapratipādanādudvegaḥ /
prathamaḥ---kimucyate kātaryamiti /
aṅgāḥ saṃgarabhīravaḥ samabhavaṃścolāḥ palāyākulāḥ
kāśmīrāḥ smaraṇīyavikramakathā hūṇā nirīṇaśriyaḥ /
lampākā bhayakampamānavapuṣo vaṅgā niraṅgīkṛtā
nepālāḥ paripālanavyasaninaḥ suhmāśca nīraṃhasaḥ

(a:‘pralāpākulāḥ'; iti pāṭhāntaram //)
api ca
kāmbhojāḥ kṣatakumbhinīparicayāḥ prāptavraṇāḥ sevaṇāḥ
gauḍāḥ pīḍitavigrahāḥ śritakulagrāvāṅkaṇāḥ koṅkaṇāḥ /
lāṭāḥ pāṭitamūrtayaḥ parilasa(gala) dbhīvihvalāḥ siṃhalāḥ
karṇāṭāḥ paripūrṇavepathubhṛtastandrālavo mālavāḥ

kiṃ ca
bhojā vyarthabhujāyudhāḥ kṣatanijastrīkelayaḥ keralāḥ
pāṇḍyāḥ khaṇḍitavikramāḥ prakaṭitahrījarjarā ghūrjarāḥ /
pāñcālāḥ praṇatiprapañcitabhiyaścāṭūtkaṭāḥ kīkaṭāḥ
kāmpilyāḥ śritapallayaḥ kṛtayaśobhaṅgāḥ kaliṅgā api

(sarve harṣātiśayaṃ nāṭayanti /)
parijanaḥ---(sāścaryaṃ) /
aho vīraruddassa aisaidatihuvaṇāi jujjhāvadāṇāi /
(/ aho vīrarudrasyātiśayitatribhuvanāni yuddhāpadānāni /)
rājā---(saharṣaṃ) mahatīṃ pratiṣṭhāmāropitaṃ khalu kākatīyakulaṃ viśvaikavijayinā vatsena /
purodhasaḥ---āmūlacūḍaṃ phalitāḥ prasattayaḥ kākatīyānvayadevatānām /
rājā---tatastataḥ /
prathamaḥ---anantaraṃ sakaladigvijayasamuttejitejovilāsaḥ sarvanareśvarāṇāṃ tāni tānyupāyanāni svīkṛtya samagrasainyaiḥ sapakṣairmahībhṛdgaṇairāśritena mahatā balārṇavena nyavartata viśvaikavīro vīrarudraḥ /
mantriṇaḥ---(saharṣaṃ) kutredānīṃ rājaputraḥ ? dvitīyaḥ---sāmprataṃ kiṃkurvāṇarājalokaḥ sarvānapi senāpatīn nagaraṃ prasthāpya katipayamaulaparivṛtaḥ kākatīyavīraḥ svairaṃ godāvarīparisarāraṇyeṣu mṛgayākutūhalī viharate /
mantriṇaḥ---(savimarśaṃ) mahārāja ! nūnaṃ tvayyeva śāsati vasumatīṃ yauvarājyameva bahumanyate rājaputraḥ /
eṣā prāptyāśā /
digvijayākṛṣṭanareśvaravṛttāntasya vyāpitvāt patākā nirūpitā /
rājā---tadacirameva yuṣmābhirānetavyo vatsaḥ, anunetavyaścarājyābhiṣekāya /
mantriṇaḥ---yadājñāpayati devaḥ /
(iti niṣkrāntāḥ / ) nepathye---(sasaṃbhramaṃ) bho bho nāgarikāḥ ! satvaramapasarata dūram /
yadidānīm-
ālānaṃ tarasā nipāṭya nigalānyucchidya dhūtāṅkuśo
vegotpātitadhūrgataḥ kaṭataṭīniryanmadāmbusrutiḥ /
bhraśyatpaṇyapathaṃ caladgajahayaṃ bibhyajjanaughaṃ puraṃ
viṣvagvyākulayatyamandarabhasaḥ svairaṃ karigrāmaṇīḥ

eṣa śaṅkātrāsarūpaḥ saṃbhramaḥ /
rājā---(ākarṇya sasmitaṃ) kathaṃ vyākulayati kaṭakaṃ karīndraḥ /
puruṣaḥ---mahārāja ! nūnamidānīṃ nagaraṃ praviśatāṃ nareśvaropāyanānāṃ dvipānāṃ gandhānilāya saṃkru dhyan nirargalo jātaḥ pradhānahastī /
purodhasaḥ---
pitrā svayaṃbhūpatinopadiṣṭaṃ pratāparudrasya mahābhiṣekam /
nirvighnamāpādayituṃ gajāsyaḥ kareṇurājākṛtirabhyupaiti