Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 3.2

3.2.1

rājā---(ākarṇya, sarvān prati) sādhayata yūyamabhimatācaraṇāya /
ahamapi tāvadabhyantaraṃ praviśāmi /
(iti yathocitamutthāya parikramya niṣkrāntāḥ sarve)
iti nāṭakaprakaraṇe kalyāṇasvapno nāma prathamoṅkaḥ //
(atha dvitīyo 'ṅkaḥ)
nepathye)--- /
ido ido ajjo /
( /
ita ita āryaḥ / )
(tataḥ praviśati vṛddhakañcukī)
kañcukī---(saharṣaṃ) cirāya yauvanamatiśayānayā caritārthayā jarayānayā saṃcare /
yayā dīrghāyuṣā
pratāparudramahābhiṣekamanubhavitāsmi /
eṣa madhyāhnavarṇanayā vicchinnasya prakṛtārthasya punaravamarśādbinduḥ /
api ca---
pade pade skhalantaṃ māṃ vācā gatyātha ceṣṭayā /
avalokya hasannāste svāmī rudranareśvaraḥ

3.2.2

(savimarśāścaryam)
kākatīyanarendrasya rājyaśrīrmūlaveśmanaḥ /
yuvarājagṛhānadya gavākṣaiḥ svairamīkṣate

3.2.3

eṣa rājyalakṣmyāḥ pratāparudragatābhilāpādvilāsaḥ /
(puro 'valokya)
kathamayaṃ rājaputraparicārako dārakaḥ sasaṃbhramaṃ māmabhivartate /
(praviśya) dārakaḥ--- /
ayya paṇamāmi /
( /
ārtha praṇamāmi / )
kañcukī---bhadra kalyāṇāspadaṃ bhūyāḥ /
kimanumataṃ rājaputrasya digvijayaprasthānaṃ rudranareśvareṇa /
dārakaḥ---akahaṃ kahaṃ vi aṇubhadam /
(akathaṃ kathamapi anumatam / )
kañcukī---svanāmānuguṇamidaṃ rājaputrasya yat sajjīkṛtasādhanaṃ mahārājaṃ sapādopagrahaṃ nivārya svayameva jaitrayātrāyāmuttiṣṭhate /
dārakaḥ---aaayya aṇaṇuhūdajujhjhaparissamo juvarāo /
dukkharo khu diaṃtajao kahaṃ bhavissai /
(aaārya, ananubhūtayuddhapariśramo yuvarājaḥ /
duṣkaraḥ khulu digantajayaḥ kathaṃ bhaviṣyati / )
kañcukī---bhadra, niraṅkuśāḥ svayaṃbhūdevapravṛttayaḥ /
viṣṇoravatāraḥ khalvayaṃ vīrarudro 'pi acintyamahimā /
eṣa dṛṣṭanaṣṭabījānusaraṇarūpaḥ parisarpaḥ /
atra svapnavṛttāntakhyāpanāllakṣyasya digvijayayātrodyamenālakṣyasya bījasyotpādanādudbheda iti pratimukhasaṃdhirayam /
dārakaḥ--- /
evvaṃ edam /
amāṇuso khu so pahāvo /
( /
evametat /
amānuṣaḥ khalu sa prabhāvaḥ / )
kañcukī---kutredānīṃ rājaputraḥ ?
dārakaḥ---akāaīakuladuggādevīsamārāhaṇeṇa viaapatthāṇamaṃgalaṃ kāūṇa tattha haṇumadaalaperaṃtabahirujjāṇe ṇivesiakhaṃdhāvāro amaccaparivudo juvarāo ciṭṭhaī /
tā aṇujāṇīhi mama tattha patthāṇaṃ /
(akākatīyakuladurgādevīsamārādhanena vijayaprasthānamaṅgalaṃ kṛtvā tatra hanumadacalaparyantabahirudyāne niveśitaskandhāvāraḥ amātyaparivṛto yuvarājastiṣṭhati /
tadanujānīhi mama tatra prasthānam / )
kañcukī---bhadra ! sādhaya /
ahamapi rājakulaṃ praviśāmi /
(iti yathocitaṃ parikramya niṣkrāntau / )
iyaṃ cūlikā /
(tataḥ praviśati yathānirdiṣṭaḥ pratāparudro mantriṇaḥ parijanaśca / )
pratāparudraḥ---
kiṃ rājyena śamonmukhaṃ racayatā tātaṃ kulālambanaṃ
kiṃ cāsmin samudāharanti mahato doṣān bahūn sūrayaḥ /
dharmādhvā ca khilīkṛto 'yamadhunā kaḥ saṃcaredaskhalaṃs
tanneṣṭaṃ kila yauvarājyamapi me bālyotsave krīḍataḥ

3.2.4

tadvayaṃ mahārājabhujaparighamasṛṇiteṣu diganteṣu vijayayātrāvinodena viharāmahe /
etadrājye 'nicchābhidhānādvidhūtam /
mantriṇaḥ---rājaputra ! sarvapathīnayā kākatīyānvayabhāgyasaṃpadā tvāṃ dhuraṃdhuraṃ labdhvā narendraściramāsaktāṃ dhuraṃ śithilayitumadhyavasyati /
ācāraścāyaṃ kākatīśvarāṇāṃ yaddhaureye putre śamonmukhatvam /
kulasvāminā svayaṃbhuvāpyevamevānuśiṣṭam /
anatikramaṇīyā rājaputreṇa gurvorgarīyasī khalvājñā /
kalikāladoṣaśithiladharmapratiṣṭhāṃ nirvoḍhuṃ voḍhuṃ ca mahatīṃ mahīdhuramavatīrṇasya kākatīyaviṣṇostava na sāṃprataṃ pratyākhyātum /
pratāparudraḥ---(sānurodhaṃ)
svayaṃbhūstāta ityetāvīśvarau divyamānuṣau /
tayoranyataro rājā yuvarājo 'smi sarvathā

3.2.5

mantriṇaḥ---rājaputra ! sādhāraṇo 'yaṃ vinayaḥ kākatīśvarāṇāṃ svayaṃbhuvi mahārāje ca /
eṣa prakṛtaviṣayāratyupaśamācchamaḥ /
parijanaḥ--- /
kāaīakulaṭṭhaviro tattabhavaṃto saaṃbhūdevo dhuraṃ dhāredu /
rāautto uṇa rajjasiriaṃ aṃke ārovedu /
(kākatīyakulasthavirastatrabhavān svayaṃbhūdevo dhuraṃ dhārayatu /
rājaputraḥ punā rājyaśriyamaṅke āropayatu / )
(pratāparudraḥ samandasmitaṃ parijanamavalokayati / )
etat parihāsavacorūpaṃ narma /
parijanaḥ---acireṇa cariatthā meiṇī saṃvuttā /
(acireṇa caritārthā medinī saṃvṛttā /
gotragiriśikharaniṣṭhuravikaṭaśilāvasatibarbarāṅgyāḥ /
kṣoṇyā bhavatu vāso bāhau pratāparudrasya //)//
gottagirisiharāṇiṭhṭhuraviaḍasilāvasaibabbaraṃgīe /
khoṇīe hodu vāso bāhummi paāvaruddassa

3.2.6

ajaha haricaṃdassa bhue jaha rahuṇāhassa bāhuphalaammi /
kāailacchīpaiṇo bāhummi tahā mahī ramadu

3.2.7

(ayathā hariścandrasya bhuje yathā raghunāthasya bāhuphalake /
kākatilakṣmīpaterbāhau tathā mahī ramatām //)//
(pratāparudraḥ sabāhusphuraṇamadhomukhastiṣṭhati / )
eṣā parijanavacanotthā prītirnarmadyutiḥ /
mantriṇaḥ---rājaputra ! kākatīyapuruṣottamasya tava pāṇigrahaṇāya spṛhayantī rājyalakṣmīrvilambaṃ na sahate /
parijanaḥ--- /
vijjāvahūṇaṃ ahiaṃ daṭhṭhūṇa paimmi paṇaavissaṃbhaṃ /
khoṇī lacchī a kahaṃ vilaṃbiaṃ sahau juvarāe

3.2.8

(vidyāvadhūnāmadhikaṃ dṛṣṭravā patyau praṇayavisrambham /
kṣoṇī lakṣmīśca kathaṃ vilambitaṃ sahatāṃ yuvarāje) // //
mantriṇaḥ---itthameva /
svatejasā pariṣkṛtya pradhānāgāramutsukā /
pratīkṣate 'dya rājyaśrīryuvarājasamāgamam

3.2.9

eṣa mantriṇāṃ parijanasya ca vākyairbījānurāgaprakāśanāt pragamaḥ /
paridṛ--- //
kahaṃ aṃdario khu eso mahūsao disāvijaajattāe /
( //
kathamantaritaḥ khalveṣa mahotsavo digvijayayātrayā / )
etaddigantayātrayā prakṛtakāryavilambanānnirodhaḥ /
mantriṇaḥ---(sāvajñaṃ) kathaṃ cirayantyandhracamūpatayaḥ /
athavā kiṃ taiḥ ; vayamapi na kevalaṃ mantraśastrāḥ, kiṃtu bahuśaḥ samarāpadānārādhitasvāmina eva /
etanniṣṭhuravacanarūpaṃ vajram /
(praviśya) dauvārikaḥ--- /
jedu jedu juaroo /
ede khu camūpaiṇo paḍihārabhūmibhāammi sajjīkiacauraṃgabalā vaṭṭanti /
( /
jayatu jayatu yuvarājaḥ /
ete khalu camūpatayaḥ pratīhārabhūmibhāge sajjīkṛtacaturaṅgabalā vartante / )
mantriṇaḥ---aciraṃ bhoḥ praveśaya /
dauvārikaḥ---tathā /
(iti niṣkramya senādhipatibhiḥ saha punaḥ praviṣṭaḥ / )
senāpatayaḥ---(yathocitaṃ praṇamya) svāmin kākatīyakulatilaka ! sarvatomukhāṭopā vāhinyaḥ śauryodanvantaṃ bhavantamanuprāptā eva /
tadanugṛhayālunā kaṭākṣeṇa nirīkṣyantām /
etadanunayavacanarūpaṃ paryupāsanam /
mantriṇaḥ---rājaputra ! tarhi samāruhyatāṃ pratipakṣanivāraṇo vāraṇaḥ /
ālokyantāṃ nirantaraparipanthipramāthinyo varūthinyaḥ /
prastūyatāṃ senāpuraḥ-sarākrāntasakalasāmantavijayasthānaṃ prasthānam /
pratāparudraḥ---yathābhirucitamamātyebhyaḥ /
(iti gandhagajādhirohaṇaṃ nāṭayati / )
mantriṇaḥ---
karodagreṇa mahasā viṣvagākramituṃ diśaḥ /
ārohati gajaṃ vīrarudro bhāsvānivodayam

3.2.10

etat prakṛtānuguṇyena viśeṣabandhavacanaṃ puṣpam /
(sarve yuvarājahastinaṃ puraskṛtya sasaṃbādhaṃ kiṃcit parikrāmanti / )
senāpatayaḥ---(sotsāhapraṇāmaṃ) svāminnito dīyatāṃ dṛṣṭiḥ /
dhāvatpādātapādāhatidalitamahīrandhranīrandhraniryad-
dhūlījālāmbudāntarvilasadasilatāvidyududdāmadīptāḥ /
udyannissāṇarāṇastanitapaṭapaṭaddiktaṭāḥ prārabhante
prāvṛṭlakṣmīṃ dhvajinyaḥ karikaraṭataṭasyandidānāmbudhārāḥ

3.2.11

(anyato nirūpya)
bale calati saṃbhramapratibhaye vijetuṃ diśaḥ
purandaraharijjayavyavasitāḥ sahāyoddhatāḥ /
calanti ciramatsarāḥ śikhariṇo yathā dantino
bharāvanamadunnamadbhujagarājaphakkatphaṇāḥ

3.2.12

parijanaḥ---(vilokya sāścaryaṃ) /
mahaṃto khu eso tiliṅgasubhaḍāṇaṃ ussāho /
( /
mahān khalveṣa triliṅgasubhaṭānāmutsāhaḥ / )
(saṃskṛtamāśritya)
udyattomaraḍāmarāḥ pratipadaprotkṣiptakaukṣeyakāḥ
svairodgīrṇabhusuṇḍhayaḥ paṭutarākṛṣṭadhvanatkārmukāḥ /
bhrāmyadbhīmagadāḥ samagraviharatprāsāḥ sphuratpaṭṭasāḥ
khelantyandhracamūbhaṭāḥ savapuṣo raudraprakārā iva

3.2.13

mantriṇaḥ---aho turaṅgataraṅgāstriliṅgādhipateḥ /
utkṣipyotkṣipya pādau ravituragaśirastāḍanāyeva pūrvau
pāścāttyābhyāṃ padābhyāmapi dharaṇimavaṣṭabhya saṃrabdhanunnām /
vālairvyādhūyamānaiḥ pratinṛpatihayotsāhamunmārjayantaḥ
krāmantyaśvāḥ sahelakramaṇapariṇamatpañcadhārāprapañcāḥ

3.2.14

(vilokya) aho vidalitaparabalamanorathānāṃ rathānāṃ sabhraṃmaḥ /
tathā hi---
rathāḥ sarabhasaṃ bhramannibiḍahemanemikṣata-
kṣamātalasamuccaladbahuladhūlijālāmbudaiḥ /
tirohitamasūyayā sapadi bhānavīyaṃ rathaṃ
vidhāya mukharībhavantyanibhṛtākṣadhūrnisvanāḥ

3.2.15

pratāparudraḥ---(sarvato 'valokya sapramodaṃ) kathaṃ samagrasādhanāni sainyāni /
bṛṃhamāṇagajākīrṇā hreṣamāṇahayākulāḥ /
saṃkrīḍatsyandanāḥ kṣveḍasubhaṭāḥ sainyasaṃpadaḥ

3.2.16

mantriṇaḥ---yuvarājālokanādudvelaḥ sainyasāgaro vartate /
abhyāpatantīrabhito mahībhṛdvāhinīrbahūḥ /
kākatīyabalāmbhodhireṣa svairaṃ grasiṣyate

3.2.17

senāpatayaḥ---yadādiśantyamātyāḥ /
(iti sapraṇāmaṃ) vijayayātrākutūhalinyo dhvajinyaḥ sāṃprataṃ yuvarājasyājñāṃ pratipālayanti /
(pratāparudraḥ saprasādamamātyānālokayati / )
mantriṇaḥ---(sotsāhaṃ) pratiṣṭhantāṃ prācīṃ prati sainyāni /
senāpatayaḥ---yathā'diśantyamātyāḥ /
(iti prasthānanāṭitakena samantādavalokya saharṣātiśayam)
pavanenānukūlena prasāritapaṭāñcalāḥ /
udyuñjanta ivākraṣṭuṃ dhvajāḥ sautrāmaṇīṃ diśam

3.2.18

(sarve śakunamabhinandanti / )
eṣa prasthānānuguṇaśakunaguṇakathanādupanyāsaḥ /
pratāparudraḥ---(puro 'valokya) kathaṃ karābhyāmutkṣiptasākṣatakanakapātraḥ samāgata eva vipravaraḥ /
vipraḥ---(savinayamagrataḥ sthitvā prādhvaṃ dakṣiṇabhujamudyamya) vijayatāṃ vijayatāṃ vīrarudraḥ /
rājaputra ! svayaṃbhūdevamahotsavādyanantaraṃ mahīsuravarāśīrvādavāsitāḥ kākatīyamahārājena preṣitāḥ khalvime maṅgalākṣatāḥ /
pratāpadṛ---(sapraṇāmādaraṃ gṛhītvā tān nijottamāṅge gajamūrdhani ca nidhāya)
amūlāt phalitā prasattilatikā patyuḥ svayaṃbhūprabhor
ājñā kṣatriyamaulimaṇḍanamaṇestātasya sānugrahā /
viprāśīrvacanāni mantrasurabhīṇyākāṅkṣitānyanvahaṃ
paurāṇāṃ ca jayottarāṇi tadamūrīṣajjayāḥ syurdiśaḥ

Original text: Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc