પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 3.3

એષ બ્રાહ્મણક્ષત્રિયાદિવર્ણકીર્તનાદ્વર્ણસંહારઃ ।
મન્ત્રિણઃ---રાજપુત્ર ! સ્વભાવનિરર્ગલસ્ય તવ ભુજાર્ગલયોરોજાયિતસ્ય કિયતી ભૂતલવિજયવિડમ્બના ।
પરિજનઃ--- ।
વિઅઅલચ્છીપાણિગ્ગહણસમઅદિણ્ણા વિઅ મઙ્ગલખ્ખદા જુવરાઅસ્સ સીસે દીસંદિ ।
( । વિજયલક્ષ્મીપાણિગ્રહણસમયદત્તા ઇવ મઙ્ગલાક્ષતા યુવરાજસ્ય શીર્ષે દૃશ્યન્તે । )
વિપ્રઃ---રાજપુત્ર ! તત્તદ્દિગ્વિજયયાત્રાવાર્તાહારિણઃ પુરુષા નાતિચિરાદેવ પ્રેષણીયા ઇતિ મહારાજસ્યાજ્ઞા ।
પ્રતાપરુદ્રઃ---શિરસિ કૃતસ્તાતસ્ય નિયોગઃ ।
(અમાત્યાન્ પ્રતિ) કતિચન યૂયં કાકતીશ્વરસેવાર્થં નિવર્તધ્વમ્ ।
કતિપયે વિજયયાત્રાપરાઃ પ્રવર્તધ્વમ્ ।
અમાત્યાઃ---(સપ્રણામં) યદાજ્ઞાપયતિ યુવરાજઃ ।
વિપ્રઃ---સ્વસ્તિ વિજયાય શિવાઃ પન્થાનઃ સન્તુ રાજપુત્રાય ।
પ્રતાપરુદ્રઃ---(સપ્રશ્રયં) ભગવન્નનુજાનીહિ ।
વયમિતઃ પ્રતિષ્ઠામહે ।
(ઇતિ યથોચિતં પરિક્રમ્ય નિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે । )
॥ ઇતિ વિજયયાત્રાવિલાસો નામ દ્વિતીયો ઽઙ્કઃ ॥
(અથ તૃતીયો ઽઙ્કઃ)
(તતઃ પ્રવિશતો લેખહસ્તૌ જાઙ્ઘિકૌ । )
એતત્પૂર્વાઙ્કાન્તપાત્રેણ વિપ્રેણ નિર્દિષ્ટયોઃ પાત્રયોરુત્તરાઙ્કે પ્રવેશાદઙ્કાસ્યમ્ ।
પ્રથમઃ---(સાનુસંધાનાશ્ચર્યં) અહો પ્રતાપરુદ્રસ્ય મહિમાનુભાવઃ, યસ્ય વિજયયાત્રાસંભ્રમેણૈવ વ્યાકુલીકૃતાનિ દ્વયેષામપિ ભૂભૃતાં કટકાનિ ।
દ્વિતીયઃ---વયસ્ય, કિમુચ્યતે---
કાકતીયપ્રદીપો ઽયમંશશ્ચાતુર્ભુજઃ સ્વયમ્ ।
યદ્વજ્રકવચાયન્તે પ્રસાદાશ્ચ સ્વયંભુવઃ

એષ સ્વયંભૂદેવપ્રસાદરૂપસ્ય બીજસ્યાન્વેષણાદ્ ગર્ભસન્ધિઃ ।
પ્રથમઃ---(અધ્વક્લમમભિનીય પુરો ઽવલોક્ય) પ્રાપ્તેયમન્ધ્રનગરી ।
(કિંચિત્ પ્રવેશનાટિતકેન સમન્તતો નિરૂપ્ય) અહો ! નિરતિશયમૌદાર્યં રુદ્રનરેશ્વરસ્ય ।
યદેતે વૈતાલિકાઃ સર્વાતો ભોગાવલીપ્રમુખાંશ્ચાટુપ્રબન્ધાનુચ્ચૈઃ પઠન્તઃ સ્વભાવરમણીયાઃ પ્રતિરવેણ પાઠયન્તિ ચ કકુભઃ ।
દ્વિતીયઃ---(સમ્યઙ્નિર્વણ્ય સપ્રત્યભિજ્ઞાઽશ્ચર્યમપવાર્ય) સખે ! પશ્ય પશ્ય ।
સમ્યઙ્માગધવેષધારણતિરોભૂતા અપિ ક્ષમાભુજઃ
સૂચ્યન્તે પ્રભુતારહસ્યપિશુનૈરાવિષ્કૃતૈલક્ષણૈઃ ।
હસ્તાગ્રૈર્ધ્વજચક્રલાઞ્છિનતલૈર્વક્ષઃ સ્થલૈર્વિસ્તૃતૈર્
આકારરૈમનુષ્યમાત્રસુલભૈર્વૃત્તૈરનીચૈરપિ

પ્રથમઃ---નૂનમેતે પ્રતાપરુદ્રસમરપરાઙ્મુખા વક્ષઃ સ્થલવિરચિતવરાહલક્ષ્માણઃ પ્રાણત્રાણાર્થમનયા રીત્યા કાકતીયમહારાજં પ્રસાદયિતુમધ્યવસ્યન્તીતિ તર્કયામિ ।
એતત્ પ્રસ્તુતોપયોગિપ્રતિરાજચ્છદ્માચરણાદભૂતાહરણમ્ ।
જાઙ્ઘિકેન પુનસ્તૈસ્તૈર્લક્ષણૈર્નરેશ્વરાભ્યૂહનાદનુમાનં ચ ।
દ્વિતીયઃ---અહો ! વિજયયાત્રાશ્રવણકુતૂહલિતા પૌરાણામ્, યદાવામનુસરન્તિ પુનઃ પુનઃ પ્રશ્રમાલયા ।
તત્ સખે ! પ્રકાશ્યતાં પ્રતાપરુદ્રસ્ય ભુજયોર્વિજયોદાહરણમ્ ।
પ્રથમઃ---(કિંચિદુચ્ચૈઃ) ભો ભોઃ ! શ્રૂયતાં કાકતીયકુલશ્લાઘાકામધેનુઃ પ્રિયોદન્તઃ ।
જેત્રા કાકતિવીરરુદ્રવિભુના સર્વા દિશો નિર્જિતાઃ
ક્ષ્માપાલાઃ કરદીકૃતાઃ કૃતમિદં નિર્વીરમુર્વીતલમ્ ।
યસ્યોદ્યદ્ભુજવૈભવં સરભસારોહદ્દ્વિષત્કામિની-
મઞ્જીરધ્વનિપૂર્ણકન્દરમુખૈર્વ્યાકુર્વતે પર્વતાઃ

એષ તત્ત્વાનુકીર્તનરૂપો માર્ગઃ ।
દ્વિતીયઃ---સખે ! નૂનમેષુ દિવસેષુ કાકતીયમહારાજો નિરન્તરં પુરસ્કૃતપુરોધઃ પ્રવરામાત્યવૃદ્ધો યુવરાજવિજયમાશંસમાનો ગમયતિ વાસરાણિ ।
પ્રથમઃ---ઉચિતમનુચિન્તિતં વયસ્યેન ।
દ્વિતીયઃ---(પુરો ઽવલોક્ય સહર્ષં) કથમસ્મદીયં વચનમાકર્ણ્ય નૂનં મહારાજાય નિવેદયિતુમમાત્યપુત્રઃ સહર્ષસંભ્રમં રાજકુલાભ્યન્તરં પ્રવિશતિ ।
તદાવામપિ પ્રતીહારભૂમિમધ્યાસ્ય કાકતીશ્વરાવસરં પ્રતિપાલયિષ્યાવઃ ।
(ઇતિ
પરિક્રામતઃ । )
એતદ્ વિતર્કપ્રતિપાદનાદ્રૂપમ્ ।
(તતઃ પ્રવિશત્યમાત્યપુત્રઃ । )
અમાત્યપુત્રઃ---(સપ્રમોદં) અહો મમ ધન્યતા, યદીદૃશાનાં મહોત્સવાનાં નિવેદયિતાસ્મિ સંવૃત્તઃ ।
યન્મયા વિજ્ઞાપિતૈઃ શ્રવણપ્રિયંકરણૈર્વાર્તામૃતૈઃ સ્વપ્નસાક્ષાત્કૃતાદપિ સ્વયંભૂદેવપ્રસાદાત્ પ્રમોદયિષ્યતે કાકતીયવૃષા ।
એષોત્કર્ષવચનરૂપોદાહૃતિઃ ।
(પુરો ઽવલોક્ય) કથમયં મહારાજઃ પુરોહિતૈરમાત્યૈરન્યેન પરિજનેન ચ પરિવૃતો મહાસ્થાનમણ્ટપમધિતિષ્ઠતિ ।
તદહમુપસર્પામિ ।
(ઇતિ પરિક્રામતિ । )
(તતઃ પ્રવિશતિ યથાનિર્દિષ્ટો રાજા, મન્ત્રિણશ્ચ પુરોધસશ્ચ । )
રાજા---(સવિમર્શાશ્ચર્યમમાત્યાન્ પ્રતિ)---અહો શૈશવે ઽપ્યુચિતકારિત્વં વત્સસ્ય વીરરુદ્રસ્ય ।
યદસ્મદનુરોધાર્થમિમાનમાત્યાન્ નિવર્ત્ય સ્વયમેવ જિગીષુઃ પ્રસ્થિતઃ ।
મન્ત્રિણઃ---(સબહુમાનં) મહારાજ ! ભવતા ખલુ પિતૃમાન્ કુમારઃ ।
પુરોધસઃ---વિજયપ્રસ્થાનાત્પ્રભૃતિ નક્તંદિવમુન્મિષન્તિ કલ્યાણાનિ ।
તદ્વિજિતા એવ દિશો રાજપુત્રેણ ।
રાજા---ભવતામાશિષ એવ કાકતીયકુલશ્રેયાંસિ સ્વયં પ્રદુહતે ।
પરિજનઃ--- ।
કાઅઈઅકુલસ્સ કિં ણુ ણ સંપુણ્ણં પુણ્ણેણ, જસ્સિં અવૈણ્ણો ભુવણેક્કભદ્દો પઆવરુદ્દો ।
(કાકતીયકુલસ્ય કિં નુ સંપૂર્ણં પુણ્યેન, યસ્મિન્નવતીર્ણો ભુવનૈકભદ્રઃ પ્રતાપરુદ્રઃ । )
રાજા---(સૌત્સુક્યં) કથં ચિરયતિ વત્સસ્ય વિજયયાત્રાશ્રવણમહોત્સવઃ ?
અમાત્યપુત્રઃ---(સવિનયસંભ્રમમુપસૃત્ય સપ્રણામં દેવ મધ્યમલોકપાલ ! યુવરાજપ્રષ્રેતૌ વિજયવાર્તાહારિણૌ પ્રઘાણપ્રાઙ્ગણમધિવસતઃ ।
એષ સંચિન્ત્યમાનાર્થપ્રાપ્તિરૂપઃ ક્રમઃ ।
(સર્વે સહર્ષાતિશયં નિરૂપયન્તિ । )
મન્ત્રિણઃ--ભદ્ર ! શીઘ્રં પ્રવેશય ।
અમાત્યપુત્રઃ---યદાદિશન્તિ મહામન્ત્રિણઃ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રમ્ય સહ તાભ્યાં પુનઃ પ્રવિષ્ટઃ । )
પુરુષૌ---(પ્રણમન્તાવુપસૃત્ય) દેવ ! વિશ્વૈકવિજયિના પુત્રેણ વર્ધસે ।
બાઢમપ્રમેયમહિમા પ્રતાપરુદ્રભુજસ્થેમા, યચ્છૈશવે ઽપ્યતિશયિતતરુણકાકતીયપરાક્રમસ્તસ્ય વિક્રમઃ ।
રાજા---(સહર્ષાતિશયમમાત્યાનવલોક્ય) મનોરથાભ્યામિવ ચિન્તિતોપગતાભ્યાં મહાર્ઘં પારિતોષિકં પ્રતિપાદ્યતામ્ ।
દ્વિગુણીકૃતહર્ષયોરનયોર્મુખાદ્વત્સસ્ય વિજયલક્ષ્મીપરિગ્રહવૃત્તાન્તશ્રવણમહોત્સવેન ચરિતાર્થયામઃ શ્રોત્રવૃત્તિમ્ ।
મન્ત્રિણઃ---યદાજ્ઞાપયતિ દેવઃ ।
(ઇતિ ભૌરિકમુખાત્ તથા કુર્વન્તિ)
એષ સામદાનાચરણરૂપઃ સંગ્રહઃ ।
(પુરુષૌ સપ્રણામં ગૃહીત્વા મૂર્ધ્નિ નિધાય મહારાજપ્રસાદમભિનન્દતઃ । )
મન્ત્રિણઃ---ભદ્રાવિત એત્ય યુવરાજવિજયવિહૃતયઃ પરાક્રમપલ્લવિતા મહારાજસદસઃ કર્ણપૂરીક્રિયન્તામ્ ।
પુરુષૌ---સાવધાનમવધારયતુ મહારાજઃ ।
પ્રથમઃ---દેવ ! દેવસ્ય પ્રસાદેન વાજિનીરાજનાસમિધ્યમાનસ્ય વીતિહોત્રસ્ય વિજયપ્રદાનેન દ્વિગુણિતોદગ્રપ્રતાપે પ્રતાપરુદ્રે પ્રતિષ્ઠામાને,
યાત્રારમ્ભમહેષ્વહંપ્રથમિકાનિર્યચ્ચમૂડમ્બર-
ક્ષુણ્ણક્ષોણિતલોત્થિતે ઽતિબહુલે પાંસૌ વિયદ્વ્યાપિનિ ।
જેતવ્યાઃ સકલા દિશઃ સ્વવિભુતામન્તઃ પિધાયાધિક-
ત્રાસાત્ ક્વાપિ પલાયિતા ઇવ દૃશાં નૈવાભવન્ ગોચરાઃ

અનન્તરં ચ---
ઉદ્વેલ્લચ્ચતુરર્ણવીકલકલો નાયં ચમૂડમ્બરો
નેદં દુન્દુભિગર્જિતં ત્રિપુરજિત્કલ્પાન્તઢક્કારવઃ ।
ઇત્યાટોપપટીયસીષુ પરિતો ધાટીષુ ભારાનમ-
ચ્છેષાશેષફણાસુ વિસ્મિતમથ ત્રસ્તં દિગીશૈરપિ

પુરોધસઃ---અહો નિરઙ્કુશમોજાયિતમન્ધ્રચમૂપતીનામ્ ।
દ્વિતીયઃ---અથ યુવરાજાજ્ઞયા પ્રથમં માઘવનીં દિશં પ્રચલિતાનિ સૈન્યાનિ ।
રથેનાભિમુખ્યાતં વીરરુદ્રો વિલોક્ય મામ્ ।
મૃષ્યતે નાયમિત્યર્કઃ સૈન્યરેણૌ તિરોહિતઃ

મન્ત્રિણઃ---તતસ્તતઃ ।
દ્વિતીયઃ---અનન્તરં સેનાગ્રગૈરેવ પૌરસ્ત્યાન્ ક્ષુદ્રક્ષત્રિયાન્નિર્જિત્ય સર્વપથીનેનાટોપેન પટીયસિ તસ્મિન્ મહતિ બલે પ્રચલતિ,
યુદ્ધાય સમનહ્યન્ત કલિઙ્ગાઃ સ્ફુટપૌરુષાઃ ।
માદ્યદ્દ્વિપઘટોદ્દામસંભ્રમાડમ્બરોદ્ધતાઃ

તૈઃ સાર્ધમન્ધ્રચમૂપતીનાં પરાક્રમધને મહત્યાયોધને,
પીત્વા માંસોપદંશં દ્વિરદગલગલદ્રક્તમૈરેયધારાં
મત્તો મસ્તિષ્કલગ્નૈર્દલિતનૃપવપુઃ કીકસૈઃ સૃષ્ટદંષ્ટ્રઃ ।
બિભ્રદ્રૌદ્રાન્ત્રમાલાં જનિતજનભયો ભૈરવાકારઘોરઃ
સંગ્રામોર્વ્યાઃ કલિઙ્ગૈર્બલિવિધિમકરોદ્વીરરુદ્રસ્ય ખઙ્ગઃ

પુરોધસઃ---માનુષવેષતિરોહિતેનાપિ કાકતીયવિષ્ણુના કિંચિદાવિષ્કૃતો નિજપ્રભાવઃ ।
મન્ત્રિણઃ---(સહર્ષાતિશયાદ્ભુતં) અહો પરાક્રમાતિભૂમિઃ પ્રતાપરુદ્રસ્ય ।
પરિજનઃ--- ।
સરિસં ખુ એદં, જં મહારાઅરુદ્દણરેસરણંદણેણ કાદવ્વં, જં કાઐકુલપ્પસવાણં ખમં, જં કુલદેવદાએ સઅંભૂદેવસ્સ પ્પસત્તિવિસેસાણં જુત્તં, તં ખુ કિઅં જુવરાએણ ।
( ।
સદૃશં ખલ્વેતત્---યન્મહારાજરુદ્રનરેશ્વરનન્દનેન કર્તવ્યં, યત્ કાકતિકુલપ્રસવાનાં ક્ષમં, યત્ કુલદેવતાયાઃ સ્વયંભૂદેવસ્ય પ્રસત્તિવિશેષાણાં યુક્તં, તત્ ખલુ કૃતં યુવરાજેન । )
રાજા---(સપ્રમોદગદ્ગદં) તતસ્તતઃ ।
પ્રથમઃ---અનન્તરમ્-
છિન્નોદ્યદ્વૈરિવીરપ્રતિભયમુકુટાટોપસંજાતરાહુ-
ભ્રાન્તિભ્રશ્યત્પતઙ્ગાભયકરપૃતનારેણુબદ્ધાન્ધકારા ।
આસીત્ સંગ્રામવેલા વિહરદસિલતોદ્ભિન્નમત્તેભકુમ્ભ-
પ્રોદ્યન્મુક્તૌઘતારાનિકરપરિવૃતસ્વર્વધૂવક્ત્રચન્દ્રા

અનન્તરં યુવરાજાજ્ઞયા
વૃત્રારાતિદિગન્તરાલવિજયપ્રખ્યાતવિક્રાન્તયઃ
પારેપૂર્વપયોધિ કલ્પિતજયસ્તમ્ભાઃ સ્ફુરત્તેજસઃ ।
વેલાકાનનવાસિગીતવિભવં દેવસ્ય દોર્વિક્રમં
શૃણ્વન્તો મુહુરન્ધ્રસૈન્યપતયઃ પ્રાપ્તા દિશં દક્ષિણામ્

તત્ર ચ
મુનૌ લોપામુદ્રાસુહૃદિ નિકટસ્થે ઽપિ મહતા
ભવન્ત્યેતા નદ્યઃ કલુષપયસઃ સૈન્યરજસા ।
ઇતીવ વ્યોમાગ્રે કલયપવનાન્દોલિતશિખાઃ
પતાકાઃ સોત્પ્રાસાઃ પ્રતિપદમનૃત્યન્નતિતરામ્

અનન્તરં પાણ્ડ્યપ્રમુખાન્ દાક્ષિણાત્યાન્ ક્ષિતીશ્વરાન્ શરણમુપગતાન્ કાકતીયવીરરુદ્રઃ સ્વચમૂપતિનિર્વિશેષં સંભાવ્ય તૈઃ સહ પ્રતીચીં દિશં પ્રચલિતઃ ।
મન્ત્રિણઃ---સાધુ સાધુ સમાચરિતમાત્મનીનં પાણ્ડ્યૈર્યત્ પૂર્વમેવ દેવસ્ય ચરણમૂલં પ્રાપ્તાઃ ।
તતસ્તતઃ ।
દ્વિતીયઃ---તત્ર ચ
પાશ્ચાત્ત્યાનાં ધ્વજેષુ સ્થિતમધિકભરસ્રસ્તદણ્ડેષુ ગૃધ્ર-
વ્રાતૈર્યચ્ચણ્ડતુણ્ડાહતિવિહતપટેષ્વાહતક્ષિપ્તપક્ષૈઃ ।
અસ્ત્રં ગારુત્મતં તત્ સમજનિ વિજયપ્રાર્થિનામન્ધ્રસૈન્ય-
પ્રષ્ઠાનાં જન્યમન્યન્નિજનિબિડભુજાદણ્ડકણ્ડૂવિડમ્બઃ

અનન્તરં---
જિત્વા પ્રતીચીમથ વીરરુદ્રઃ પ્રત્યર્થિનારીનયનામ્બુપૂર્ણામ્ ।
રેવાં સમુત્તીર્ય ગજાનુબદ્ધસેતું વિજેતું ગતવાનુદીચીમ્

તત્રાઙ્ગવઙ્ગકલિઙ્ગમાલવપ્રભૃતયઃ સર્વે ભૂપાલા મિલિત્વા યુદ્ધાય બદ્ધાદરાઃ પુરતઃ પ્રાદુરભવન્ ।
મન્ત્રિણઃ---અહો પરમનાત્મવેદિતોદીચ્યાનાં યત્પ્રતાપરુદ્રસ્યાપિ પરિપન્થિનો ભવન્તિ ।
રાજા---તતસ્તતઃ ।
પ્રથમઃ---અનન્તરં સમમનીકિનીભિરાપતન્તીભિઃ રાજકાનિ વિલોક્ય સગર્વમેવમુક્તં સેનાપતિભિઃ---
રે રે ઘૂર્જર જર્જરો ઽસિ સમરે લમ્પાક ! કિં કમ્પસે
વઙ્ગ ! ત્વઙ્ગસિ કિં મુધા બલરજઃ કાણો ઽસિ કિં કોઙ્કણ ! ।
પ્રાણત્રાણપરાયણો ભવ મહારાષ્ટ્રાપરાષ્ટ્રો ઽસ્યમી
યોદ્ધારો વયમિત્યરીનભિભવન્ત્યન્ધ્રક્ષમાભૃદ્ભટાઃ

(।‘વયમન્ધ્રનાથસુભટાઃ પ્રત્યર્થિદાવાનલાઃઽ; ઇતિ પાઠાન્તરમ્ ॥)॥
એતદ્રોષસંરબ્ધવચનરૂપં તોટકમ્ ।
પરિજનઃ--- ॥
સાહુ સાહુ ચમૂવરિણં વઅણં ।
એવ્વં ફણિઆ ઉણ કીરિસં ઉવક્કંદં તેહિં ।
(॥સાધુ સાધુ ચમૂપતીનાં વચનમ્ ।
એતત્ ભણિત્ત્વા પુનઃ કીદૃશમુપક્રાન્તં તૈઃ ।)
પ્રથમઃ---
કિં કથ્યતે ? સૈનિકાનાં નિરુપમઃ પરાક્રમઃ ।
યસ્તત્રાભવદાહવસ્તમખિલં જાનાતિ ભાગીરથી
યાત્યાક્ષીત્ સુરભૂયકારણનિજાહંકારમુચ્છૃઙ્ખલમ્ ।
આરાદ્વીક્ષ્ય સમગ્રમન્ધ્રસુભટપ્રોદ્ઘૂર્ણખડ્રગાવલી-
ધારાતીર્થમુપેત્ય દિવ્યનગરીમારોહતો ભૂપતીન્

અનન્તરં તત્ર તત્ર પ્રલીનાત્મનઃ પ્રતિપક્ષમૂલાનન્વેષ્ટુકામાસ્ત્રિલિઙ્ગસૈનિકાસ્તત્તદ્દેશવેષભાષાદિકમાવિષ્કુર્વાણાઃ સર્વતઃ પર્યટન્તિ સ્મ ।
જીવગ્રાહં ગૃહીત્વા સમાનયન્તિ સ્મ યુવરાજાન્તિકમ્ ।
મન્ત્રિણઃ---સાધીયાન્ ખલુ સૈનિકાનામુદ્યમઃ ।
એતત્ પ્રકૃતોપયોગિત્વેન વઞ્ચનાદધિબલમ્ ।
રાજા---તતસ્તતઃ ।
દ્વિતીયઃ---અનન્તરં નરપતયો નિજપરિજનેષ્વપ્યકૃતવિશ્વાસાઃ પ્રતાપરુદ્રસ્ય પાદમૂલમેવ શરણમુપગતાઃ ।
પરિજનઃ--- ।
અહો ણરવરિણં જુજ્ઝકાઅરત્તણં ।
( । અહો નરપતીનાં યુદ્ધકાતરત્વમ્ । )
એષ ભયપ્રતિપાદનાદુદ્વેગઃ ।
પ્રથમઃ---કિમુચ્યતે કાતર્યમિતિ ।
અઙ્ગાઃ સંગરભીરવઃ સમભવંશ્ચોલાઃ પલાયાકુલાઃ
કાશ્મીરાઃ સ્મરણીયવિક્રમકથા હૂણા નિરીણશ્રિયઃ ।
લમ્પાકા ભયકમ્પમાનવપુષો વઙ્ગા નિરઙ્ગીકૃતા
નેપાલાઃ પરિપાલનવ્યસનિનઃ સુહ્માશ્ચ નીરંહસઃ

(અ:‘પ્રલાપાકુલાઃઽ; ઇતિ પાઠાન્તરમ્ ॥)
અપિ ચ
કામ્ભોજાઃ ક્ષતકુમ્ભિનીપરિચયાઃ પ્રાપ્તવ્રણાઃ સેવણાઃ
ગૌડાઃ પીડિતવિગ્રહાઃ શ્રિતકુલગ્રાવાઙ્કણાઃ કોઙ્કણાઃ ।
લાટાઃ પાટિતમૂર્તયઃ પરિલસ(ગલ) દ્ભીવિહ્વલાઃ સિંહલાઃ
કર્ણાટાઃ પરિપૂર્ણવેપથુભૃતસ્તન્દ્રાલવો માલવાઃ

કિં ચ
ભોજા વ્યર્થભુજાયુધાઃ ક્ષતનિજસ્ત્રીકેલયઃ કેરલાઃ
પાણ્ડ્યાઃ ખણ્ડિતવિક્રમાઃ પ્રકટિતહ્રીજર્જરા ઘૂર્જરાઃ ।
પાઞ્ચાલાઃ પ્રણતિપ્રપઞ્ચિતભિયશ્ચાટૂત્કટાઃ કીકટાઃ
કામ્પિલ્યાઃ શ્રિતપલ્લયઃ કૃતયશોભઙ્ગાઃ કલિઙ્ગા અપિ

(સર્વે હર્ષાતિશયં નાટયન્તિ ।)
પરિજનઃ---(સાશ્ચર્યં) ।
અહો વીરરુદ્દસ્સ ઐસૈદતિહુવણાઇ જુજ્ઝાવદાણાઇ ।
(। અહો વીરરુદ્રસ્યાતિશયિતત્રિભુવનાનિ યુદ્ધાપદાનાનિ ।)
રાજા---(સહર્ષં) મહતીં પ્રતિષ્ઠામારોપિતં ખલુ કાકતીયકુલં વિશ્વૈકવિજયિના વત્સેન ।
પુરોધસઃ---આમૂલચૂડં ફલિતાઃ પ્રસત્તયઃ કાકતીયાન્વયદેવતાનામ્ ।
રાજા---તતસ્તતઃ ।
પ્રથમઃ---અનન્તરં સકલદિગ્વિજયસમુત્તેજિતેજોવિલાસઃ સર્વનરેશ્વરાણાં તાનિ તાન્યુપાયનાનિ સ્વીકૃત્ય સમગ્રસૈન્યૈઃ સપક્ષૈર્મહીભૃદ્ગણૈરાશ્રિતેન મહતા બલાર્ણવેન ન્યવર્તત વિશ્વૈકવીરો વીરરુદ્રઃ ।
મન્ત્રિણઃ---(સહર્ષં) કુત્રેદાનીં રાજપુત્રઃ ? દ્વિતીયઃ---સામ્પ્રતં કિંકુર્વાણરાજલોકઃ સર્વાનપિ સેનાપતીન્ નગરં પ્રસ્થાપ્ય કતિપયમૌલપરિવૃતઃ કાકતીયવીરઃ સ્વૈરં ગોદાવરીપરિસરારણ્યેષુ મૃગયાકુતૂહલી વિહરતે ।
મન્ત્રિણઃ---(સવિમર્શં) મહારાજ ! નૂનં ત્વય્યેવ શાસતિ વસુમતીં યૌવરાજ્યમેવ બહુમન્યતે રાજપુત્રઃ ।
એષા પ્રાપ્ત્યાશા ।
દિગ્વિજયાકૃષ્ટનરેશ્વરવૃત્તાન્તસ્ય વ્યાપિત્વાત્ પતાકા નિરૂપિતા ।
રાજા---તદચિરમેવ યુષ્માભિરાનેતવ્યો વત્સઃ, અનુનેતવ્યશ્ચરાજ્યાભિષેકાય ।
મન્ત્રિણઃ---યદાજ્ઞાપયતિ દેવઃ ।
(ઇતિ નિષ્ક્રાન્તાઃ । ) નેપથ્યે---(સસંભ્રમં) ભો ભો નાગરિકાઃ ! સત્વરમપસરત દૂરમ્ ।
યદિદાનીમ્-
આલાનં તરસા નિપાટ્ય નિગલાન્યુચ્છિદ્ય ધૂતાઙ્કુશો
વેગોત્પાતિતધૂર્ગતઃ કટતટીનિર્યન્મદામ્બુસ્રુતિઃ ।
ભ્રશ્યત્પણ્યપથં ચલદ્ગજહયં બિભ્યજ્જનૌઘં પુરં
વિષ્વગ્વ્યાકુલયત્યમન્દરભસઃ સ્વૈરં કરિગ્રામણીઃ

એષ શઙ્કાત્રાસરૂપઃ સંભ્રમઃ ।
રાજા---(આકર્ણ્ય સસ્મિતં) કથં વ્યાકુલયતિ કટકં કરીન્દ્રઃ ।
પુરુષઃ---મહારાજ ! નૂનમિદાનીં નગરં પ્રવિશતાં નરેશ્વરોપાયનાનાં દ્વિપાનાં ગન્ધાનિલાય સંક્રુ ધ્યન્ નિરર્ગલો જાતઃ પ્રધાનહસ્તી ।
પુરોધસઃ---
પિત્રા સ્વયંભૂપતિનોપદિષ્ટં પ્રતાપરુદ્રસ્ય મહાભિષેકમ્ ।
નિર્વિઘ્નમાપાદયિતું ગજાસ્યઃ કરેણુરાજાકૃતિરભ્યુપૈતિ