પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 3.2

રાજા---(આકર્ણ્ય, સર્વાન્ પ્રતિ) સાધયત યૂયમભિમતાચરણાય ।
અહમપિ તાવદભ્યન્તરં પ્રવિશામિ ।
(ઇતિ યથોચિતમુત્થાય પરિક્રમ્ય નિષ્ક્રાન્તાઃ સર્વે)
ઇતિ નાટકપ્રકરણે કલ્યાણસ્વપ્નો નામ પ્રથમોઙ્કઃ ॥
(અથ દ્વિતીયો ઽઙ્કઃ)
નેપથ્યે)--- ।
ઇદો ઇદો અજ્જો ।
( ।
ઇત ઇત આર્યઃ । )
(તતઃ પ્રવિશતિ વૃદ્ધકઞ્ચુકી)
કઞ્ચુકી---(સહર્ષં) ચિરાય યૌવનમતિશયાનયા ચરિતાર્થયા જરયાનયા સંચરે ।
યયા દીર્ઘાયુષા
પ્રતાપરુદ્રમહાભિષેકમનુભવિતાસ્મિ ।
એષ મધ્યાહ્નવર્ણનયા વિચ્છિન્નસ્ય પ્રકૃતાર્થસ્ય પુનરવમર્શાદ્બિન્દુઃ ।
અપિ ચ---
પદે પદે સ્ખલન્તં માં વાચા ગત્યાથ ચેષ્ટયા ।
અવલોક્ય હસન્નાસ્તે સ્વામી રુદ્રનરેશ્વરઃ

(સવિમર્શાશ્ચર્યમ્)
કાકતીયનરેન્દ્રસ્ય રાજ્યશ્રીર્મૂલવેશ્મનઃ ।
યુવરાજગૃહાનદ્ય ગવાક્ષૈઃ સ્વૈરમીક્ષતે

એષ રાજ્યલક્ષ્મ્યાઃ પ્રતાપરુદ્રગતાભિલાપાદ્વિલાસઃ ।
(પુરો ઽવલોક્ય)
કથમયં રાજપુત્રપરિચારકો દારકઃ સસંભ્રમં મામભિવર્તતે ।
(પ્રવિશ્ય) દારકઃ--- ।
અય્ય પણમામિ ।
( ।
આર્થ પ્રણમામિ । )
કઞ્ચુકી---ભદ્ર કલ્યાણાસ્પદં ભૂયાઃ ।
કિમનુમતં રાજપુત્રસ્ય દિગ્વિજયપ્રસ્થાનં રુદ્રનરેશ્વરેણ ।
દારકઃ---અકહં કહં વિ અણુભદમ્ ।
(અકથં કથમપિ અનુમતમ્ । )
કઞ્ચુકી---સ્વનામાનુગુણમિદં રાજપુત્રસ્ય યત્ સજ્જીકૃતસાધનં મહારાજં સપાદોપગ્રહં નિવાર્ય સ્વયમેવ જૈત્રયાત્રાયામુત્તિષ્ઠતે ।
દારકઃ---અઅઅય્ય અણણુહૂદજુઝ્ઝપરિસ્સમો જુવરાઓ ।
દુક્ખરો ખુ દિઅંતજઓ કહં ભવિસ્સૈ ।
(અઅઆર્ય, અનનુભૂતયુદ્ધપરિશ્રમો યુવરાજઃ ।
દુષ્કરઃ ખુલુ દિગન્તજયઃ કથં ભવિષ્યતિ । )
કઞ્ચુકી---ભદ્ર, નિરઙ્કુશાઃ સ્વયંભૂદેવપ્રવૃત્તયઃ ।
વિષ્ણોરવતારઃ ખલ્વયં વીરરુદ્રો ઽપિ અચિન્ત્યમહિમા ।
એષ દૃષ્ટનષ્ટબીજાનુસરણરૂપઃ પરિસર્પઃ ।
અત્ર સ્વપ્નવૃત્તાન્તખ્યાપનાલ્લક્ષ્યસ્ય દિગ્વિજયયાત્રોદ્યમેનાલક્ષ્યસ્ય બીજસ્યોત્પાદનાદુદ્ભેદ ઇતિ પ્રતિમુખસંધિરયમ્ ।
દારકઃ--- ।
એવ્વં એદમ્ ।
અમાણુસો ખુ સો પહાવો ।
( ।
એવમેતત્ ।
અમાનુષઃ ખલુ સ પ્રભાવઃ । )
કઞ્ચુકી---કુત્રેદાનીં રાજપુત્રઃ ?
દારકઃ---અકાઅઈઅકુલદુગ્ગાદેવીસમારાહણેણ વિઅઅપત્થાણમંગલં કાઊણ તત્થ હણુમદઅલપેરંતબહિરુજ્જાણે ણિવેસિઅખંધાવારો અમચ્ચપરિવુદો જુવરાઓ ચિટ્ઠઈ ।
તા અણુજાણીહિ મમ તત્થ પત્થાણં ।
(અકાકતીયકુલદુર્ગાદેવીસમારાધનેન વિજયપ્રસ્થાનમઙ્ગલં કૃત્વા તત્ર હનુમદચલપર્યન્તબહિરુદ્યાને નિવેશિતસ્કન્ધાવારઃ અમાત્યપરિવૃતો યુવરાજસ્તિષ્ઠતિ ।
તદનુજાનીહિ મમ તત્ર પ્રસ્થાનમ્ । )
કઞ્ચુકી---ભદ્ર ! સાધય ।
અહમપિ રાજકુલં પ્રવિશામિ ।
(ઇતિ યથોચિતં પરિક્રમ્ય નિષ્ક્રાન્તૌ । )
ઇયં ચૂલિકા ।
(તતઃ પ્રવિશતિ યથાનિર્દિષ્ટઃ પ્રતાપરુદ્રો મન્ત્રિણઃ પરિજનશ્ચ । )
પ્રતાપરુદ્રઃ---
કિં રાજ્યેન શમોન્મુખં રચયતા તાતં કુલાલમ્બનં
કિં ચાસ્મિન્ સમુદાહરન્તિ મહતો દોષાન્ બહૂન્ સૂરયઃ ।
ધર્માધ્વા ચ ખિલીકૃતો ઽયમધુના કઃ સંચરેદસ્ખલંસ્
તન્નેષ્ટં કિલ યૌવરાજ્યમપિ મે બાલ્યોત્સવે ક્રીડતઃ

તદ્વયં મહારાજભુજપરિઘમસૃણિતેષુ દિગન્તેષુ વિજયયાત્રાવિનોદેન વિહરામહે ।
એતદ્રાજ્યે ઽનિચ્છાભિધાનાદ્વિધૂતમ્ ।
મન્ત્રિણઃ---રાજપુત્ર ! સર્વપથીનયા કાકતીયાન્વયભાગ્યસંપદા ત્વાં ધુરંધુરં લબ્ધ્વા નરેન્દ્રશ્ચિરમાસક્તાં ધુરં શિથિલયિતુમધ્યવસ્યતિ ।
આચારશ્ચાયં કાકતીશ્વરાણાં યદ્ધૌરેયે પુત્રે શમોન્મુખત્વમ્ ।
કુલસ્વામિના સ્વયંભુવાપ્યેવમેવાનુશિષ્ટમ્ ।
અનતિક્રમણીયા રાજપુત્રેણ ગુર્વોર્ગરીયસી ખલ્વાજ્ઞા ।
કલિકાલદોષશિથિલધર્મપ્રતિષ્ઠાં નિર્વોઢું વોઢું ચ મહતીં મહીધુરમવતીર્ણસ્ય કાકતીયવિષ્ણોસ્તવ ન સાંપ્રતં પ્રત્યાખ્યાતુમ્ ।
પ્રતાપરુદ્રઃ---(સાનુરોધં)
સ્વયંભૂસ્તાત ઇત્યેતાવીશ્વરૌ દિવ્યમાનુષૌ ।
તયોરન્યતરો રાજા યુવરાજો ઽસ્મિ સર્વથા

મન્ત્રિણઃ---રાજપુત્ર ! સાધારણો ઽયં વિનયઃ કાકતીશ્વરાણાં સ્વયંભુવિ મહારાજે ચ ।
એષ પ્રકૃતવિષયારત્યુપશમાચ્છમઃ ।
પરિજનઃ--- ।
કાઅઈઅકુલટ્ઠવિરો તત્તભવંતો સઅંભૂદેવો ધુરં ધારેદુ ।
રાઔત્તો ઉણ રજ્જસિરિઅં અંકે આરોવેદુ ।
(કાકતીયકુલસ્થવિરસ્તત્રભવાન્ સ્વયંભૂદેવો ધુરં ધારયતુ ।
રાજપુત્રઃ પુના રાજ્યશ્રિયમઙ્કે આરોપયતુ । )
(પ્રતાપરુદ્રઃ સમન્દસ્મિતં પરિજનમવલોકયતિ । )
એતત્ પરિહાસવચોરૂપં નર્મ ।
પરિજનઃ---અચિરેણ ચરિઅત્થા મેઇણી સંવુત્તા ।
(અચિરેણ ચરિતાર્થા મેદિની સંવૃત્તા ।
ગોત્રગિરિશિખરનિષ્ઠુરવિકટશિલાવસતિબર્બરાઙ્ગ્યાઃ ।
ક્ષોણ્યા ભવતુ વાસો બાહૌ પ્રતાપરુદ્રસ્ય ॥)॥
ગોત્તગિરિસિહરાણિઠ્ઠુરવિઅડસિલાવસૈબબ્બરંગીએ ।
ખોણીએ હોદુ વાસો બાહુમ્મિ પઆવરુદ્દસ્સ

અજહ હરિચંદસ્સ ભુએ જહ રહુણાહસ્સ બાહુફલઅમ્મિ ।
કાઐલચ્છીપૈણો બાહુમ્મિ તહા મહી રમદુ

(અયથા હરિશ્ચન્દ્રસ્ય ભુજે યથા રઘુનાથસ્ય બાહુફલકે ।
કાકતિલક્ષ્મીપતેર્બાહૌ તથા મહી રમતામ્ ॥)॥
(પ્રતાપરુદ્રઃ સબાહુસ્ફુરણમધોમુખસ્તિષ્ઠતિ । )
એષા પરિજનવચનોત્થા પ્રીતિર્નર્મદ્યુતિઃ ।
મન્ત્રિણઃ---રાજપુત્ર ! કાકતીયપુરુષોત્તમસ્ય તવ પાણિગ્રહણાય સ્પૃહયન્તી રાજ્યલક્ષ્મીર્વિલમ્બં ન સહતે ।
પરિજનઃ--- ।
વિજ્જાવહૂણં અહિઅં દઠ્ઠૂણ પૈમ્મિ પણઅવિસ્સંભં ।
ખોણી લચ્છી અ કહં વિલંબિઅં સહૌ જુવરાએ

(વિદ્યાવધૂનામધિકં દૃષ્ટ્રવા પત્યૌ પ્રણયવિસ્રમ્ભમ્ ।
ક્ષોણી લક્ષ્મીશ્ચ કથં વિલમ્બિતં સહતાં યુવરાજે) ॥ ॥
મન્ત્રિણઃ---ઇત્થમેવ ।
સ્વતેજસા પરિષ્કૃત્ય પ્રધાનાગારમુત્સુકા ।
પ્રતીક્ષતે ઽદ્ય રાજ્યશ્રીર્યુવરાજસમાગમમ્

એષ મન્ત્રિણાં પરિજનસ્ય ચ વાક્યૈર્બીજાનુરાગપ્રકાશનાત્ પ્રગમઃ ।
પરિદૃ--- ॥
કહં અંદરિઓ ખુ એસો મહૂસઓ દિસાવિજઅજત્તાએ ।
( ॥
કથમન્તરિતઃ ખલ્વેષ મહોત્સવો દિગ્વિજયયાત્રયા । )
એતદ્દિગન્તયાત્રયા પ્રકૃતકાર્યવિલમ્બનાન્નિરોધઃ ।
મન્ત્રિણઃ---(સાવજ્ઞં) કથં ચિરયન્ત્યન્ધ્રચમૂપતયઃ ।
અથવા કિં તૈઃ ; વયમપિ ન કેવલં મન્ત્રશસ્ત્રાઃ, કિંતુ બહુશઃ સમરાપદાનારાધિતસ્વામિન એવ ।
એતન્નિષ્ઠુરવચનરૂપં વજ્રમ્ ।
(પ્રવિશ્ય) દૌવારિકઃ--- ।
જેદુ જેદુ જુઅરોઓ ।
એદે ખુ ચમૂપૈણો પડિહારભૂમિભાઅમ્મિ સજ્જીકિઅચૌરંગબલા વટ્ટન્તિ ।
( ।
જયતુ જયતુ યુવરાજઃ ।
એતે ખલુ ચમૂપતયઃ પ્રતીહારભૂમિભાગે સજ્જીકૃતચતુરઙ્ગબલા વર્તન્તે । )
મન્ત્રિણઃ---અચિરં ભોઃ પ્રવેશય ।
દૌવારિકઃ---તથા ।
(ઇતિ નિષ્ક્રમ્ય સેનાધિપતિભિઃ સહ પુનઃ પ્રવિષ્ટઃ । )
સેનાપતયઃ---(યથોચિતં પ્રણમ્ય) સ્વામિન્ કાકતીયકુલતિલક ! સર્વતોમુખાટોપા વાહિન્યઃ શૌર્યોદન્વન્તં ભવન્તમનુપ્રાપ્તા એવ ।
તદનુગૃહયાલુના કટાક્ષેણ નિરીક્ષ્યન્તામ્ ।
એતદનુનયવચનરૂપં પર્યુપાસનમ્ ।
મન્ત્રિણઃ---રાજપુત્ર ! તર્હિ સમારુહ્યતાં પ્રતિપક્ષનિવારણો વારણઃ ।
આલોક્યન્તાં નિરન્તરપરિપન્થિપ્રમાથિન્યો વરૂથિન્યઃ ।
પ્રસ્તૂયતાં સેનાપુરઃ-સરાક્રાન્તસકલસામન્તવિજયસ્થાનં પ્રસ્થાનમ્ ।
પ્રતાપરુદ્રઃ---યથાભિરુચિતમમાત્યેભ્યઃ ।
(ઇતિ ગન્ધગજાધિરોહણં નાટયતિ । )
મન્ત્રિણઃ---
કરોદગ્રેણ મહસા વિષ્વગાક્રમિતું દિશઃ ।
આરોહતિ ગજં વીરરુદ્રો ભાસ્વાનિવોદયમ્

એતત્ પ્રકૃતાનુગુણ્યેન વિશેષબન્ધવચનં પુષ્પમ્ ।
(સર્વે યુવરાજહસ્તિનં પુરસ્કૃત્ય સસંબાધં કિંચિત્ પરિક્રામન્તિ । )
સેનાપતયઃ---(સોત્સાહપ્રણામં) સ્વામિન્નિતો દીયતાં દૃષ્ટિઃ ।
ધાવત્પાદાતપાદાહતિદલિતમહીરન્ધ્રનીરન્ધ્રનિર્યદ્-
ધૂલીજાલામ્બુદાન્તર્વિલસદસિલતાવિદ્યુદુદ્દામદીપ્તાઃ ।
ઉદ્યન્નિસ્સાણરાણસ્તનિતપટપટદ્દિક્તટાઃ પ્રારભન્તે
પ્રાવૃટ્લક્ષ્મીં ધ્વજિન્યઃ કરિકરટતટસ્યન્દિદાનામ્બુધારાઃ

(અન્યતો નિરૂપ્ય)
બલે ચલતિ સંભ્રમપ્રતિભયે વિજેતું દિશઃ
પુરન્દરહરિજ્જયવ્યવસિતાઃ સહાયોદ્ધતાઃ ।
ચલન્તિ ચિરમત્સરાઃ શિખરિણો યથા દન્તિનો
ભરાવનમદુન્નમદ્ભુજગરાજફક્કત્ફણાઃ

પરિજનઃ---(વિલોક્ય સાશ્ચર્યં) ।
મહંતો ખુ એસો તિલિઙ્ગસુભડાણં ઉસ્સાહો ।
( ।
મહાન્ ખલ્વેષ ત્રિલિઙ્ગસુભટાનામુત્સાહઃ । )
(સંસ્કૃતમાશ્રિત્ય)
ઉદ્યત્તોમરડામરાઃ પ્રતિપદપ્રોત્ક્ષિપ્તકૌક્ષેયકાઃ
સ્વૈરોદ્ગીર્ણભુસુણ્ઢયઃ પટુતરાકૃષ્ટધ્વનત્કાર્મુકાઃ ।
ભ્રામ્યદ્ભીમગદાઃ સમગ્રવિહરત્પ્રાસાઃ સ્ફુરત્પટ્ટસાઃ
ખેલન્ત્યન્ધ્રચમૂભટાઃ સવપુષો રૌદ્રપ્રકારા ઇવ

મન્ત્રિણઃ---અહો તુરઙ્ગતરઙ્ગાસ્ત્રિલિઙ્ગાધિપતેઃ ।
ઉત્ક્ષિપ્યોત્ક્ષિપ્ય પાદૌ રવિતુરગશિરસ્તાડનાયેવ પૂર્વૌ
પાશ્ચાત્ત્યાભ્યાં પદાભ્યામપિ ધરણિમવષ્ટભ્ય સંરબ્ધનુન્નામ્ ।
વાલૈર્વ્યાધૂયમાનૈઃ પ્રતિનૃપતિહયોત્સાહમુન્માર્જયન્તઃ
ક્રામન્ત્યશ્વાઃ સહેલક્રમણપરિણમત્પઞ્ચધારાપ્રપઞ્ચાઃ

(વિલોક્ય) અહો વિદલિતપરબલમનોરથાનાં રથાનાં સભ્રંમઃ ।
તથા હિ---
રથાઃ સરભસં ભ્રમન્નિબિડહેમનેમિક્ષત-
ક્ષમાતલસમુચ્ચલદ્બહુલધૂલિજાલામ્બુદૈઃ ।
તિરોહિતમસૂયયા સપદિ ભાનવીયં રથં
વિધાય મુખરીભવન્ત્યનિભૃતાક્ષધૂર્નિસ્વનાઃ

પ્રતાપરુદ્રઃ---(સર્વતો ઽવલોક્ય સપ્રમોદં) કથં સમગ્રસાધનાનિ સૈન્યાનિ ।
બૃંહમાણગજાકીર્ણા હ્રેષમાણહયાકુલાઃ ।
સંક્રીડત્સ્યન્દનાઃ ક્ષ્વેડસુભટાઃ સૈન્યસંપદઃ

મન્ત્રિણઃ---યુવરાજાલોકનાદુદ્વેલઃ સૈન્યસાગરો વર્તતે ।
અભ્યાપતન્તીરભિતો મહીભૃદ્વાહિનીર્બહૂઃ ।
કાકતીયબલામ્ભોધિરેષ સ્વૈરં ગ્રસિષ્યતે

સેનાપતયઃ---યદાદિશન્ત્યમાત્યાઃ ।
(ઇતિ સપ્રણામં) વિજયયાત્રાકુતૂહલિન્યો ધ્વજિન્યઃ સાંપ્રતં યુવરાજસ્યાજ્ઞાં પ્રતિપાલયન્તિ ।
(પ્રતાપરુદ્રઃ સપ્રસાદમમાત્યાનાલોકયતિ । )
મન્ત્રિણઃ---(સોત્સાહં) પ્રતિષ્ઠન્તાં પ્રાચીં પ્રતિ સૈન્યાનિ ।
સેનાપતયઃ---યથાઽદિશન્ત્યમાત્યાઃ ।
(ઇતિ પ્રસ્થાનનાટિતકેન સમન્તાદવલોક્ય સહર્ષાતિશયમ્)
પવનેનાનુકૂલેન પ્રસારિતપટાઞ્ચલાઃ ।
ઉદ્યુઞ્જન્ત ઇવાક્રષ્ટું ધ્વજાઃ સૌત્રામણીં દિશમ્

(સર્વે શકુનમભિનન્દન્તિ । )
એષ પ્રસ્થાનાનુગુણશકુનગુણકથનાદુપન્યાસઃ ।
પ્રતાપરુદ્રઃ---(પુરો ઽવલોક્ય) કથં કરાભ્યામુત્ક્ષિપ્તસાક્ષતકનકપાત્રઃ સમાગત એવ વિપ્રવરઃ ।
વિપ્રઃ---(સવિનયમગ્રતઃ સ્થિત્વા પ્રાધ્વં દક્ષિણભુજમુદ્યમ્ય) વિજયતાં વિજયતાં વીરરુદ્રઃ ।
રાજપુત્ર ! સ્વયંભૂદેવમહોત્સવાદ્યનન્તરં મહીસુરવરાશીર્વાદવાસિતાઃ કાકતીયમહારાજેન પ્રેષિતાઃ ખલ્વિમે મઙ્ગલાક્ષતાઃ ।
પ્રતાપદૃ---(સપ્રણામાદરં ગૃહીત્વા તાન્ નિજોત્તમાઙ્ગે ગજમૂર્ધનિ ચ નિધાય)
અમૂલાત્ ફલિતા પ્રસત્તિલતિકા પત્યુઃ સ્વયંભૂપ્રભોર્
આજ્ઞા ક્ષત્રિયમૌલિમણ્ડનમણેસ્તાતસ્ય સાનુગ્રહા ।
વિપ્રાશીર્વચનાનિ મન્ત્રસુરભીણ્યાકાઙ્ક્ષિતાન્યન્વહં
પૌરાણાં ચ જયોત્તરાણિ તદમૂરીષજ્જયાઃ સ્યુર્દિશઃ