Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 2

sarvanāyakātiśāyitvāddhīrodāttasya tadviṣayatvaṃ prabandhānāmatiślāghākāraṇam //
iti śrīvidyānāthakṛtau pratāparudrayaśobhṛṣaṇe 'laṃkāraśāstre
nāyakaprakaraṇaṃ samāptam //
iti padavākyapramāṇapārāvārapārīṇaśrīmahopādhyāyakolacalamallināthasūrisūnunā viśvajanīnavidyasya vidvanmaṇeḥ peddayāryasyānujena kumārasvāmisomapīthinā viracite pratāparudrīyavyākhyāne ratnāpaṇākhyāne nāyakanirūpaṇaṃ nāma prathamaṃ prakaraṇam //
[II.1. atha kāvyaprakaraṇam]
// atha kāvyasvarūpanirūpaṇam //
[II.1 kāvyasvarūrapam]
guṇālaṃkārasahitau śabdārthau doṣavarjitau /
gadyapadyobhayamayaṃ kāvyaṃ kāvyavido viduḥ

[II.2 kāvyasāmānyalakṣaṇam]
"adoṣau saguṇau sālaṃkārau śabdārthau kāvyam"iti kāvyasāmānyalakṣaṇam /
śabdārthau mūrtirākhyātau jīvitaṃ vyaṅgyavaibhavam /
hārādivadalaṃkārāstatra syurupamādayaḥ

śleṣādayo guṇāstatra śauryādaya iva sthitāḥ /
ātmotkarṣāvahāstatra svabhāvā iva rītayaḥ

śobhāmāhārthikīṃ prāptā vṛttayo vṛttayo yathā /
padānuguṇyaviśrāntiḥ śayyā śayyeva saṃmatā

rasāsvādaprabhedāḥ syuḥ pākāḥ pākā iva sthitāḥ /
prakhyātā lokavadiyaṃ sāmagrī kāvyasaṃpadaḥ

[II.3 vācaka-lakṣaka-vyañjakarūpeṇa śabdatraividhyam]
vācakalakṣakavyañjakatvena trividhaṃ śabdajātam /
vācyalakṣyavyaṅgyatvenārthajātamapi trividham /
tātparyārtho 'pi vyaṅgyārtha eva, na pṛthagbhūtaḥ /
[II.4 vṛttitraividhyam]
abhidhālakṣaṇāvyañjanākhyāstisraḥ śabdavṛttayaḥ /
[II.5 lakṣaṇāyāścāturvidhyam]
gauṇavṛttirapi lakṣaṇāprabheda eva, saṃbandhānupapattimūlakatvāt /
yathāgnirmāṇavaka ityatrāgnisādṛśyaviśiṣṭamāṇavakapratipattirvivakṣitā, tathaiva gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra gaṅgāsaṃbandhaviśiṣṭatīrapratipattirvivakṣitā /
gaṅgāsaṃbandhasyopalakṣaṇatve ghoṣagatapavitratvādyasiddheḥ /
ata eva sādṛśyanibandhanā saṃbandhanibandhanā ceti dvividhā lakṣaṇā /
saṃbandhanibandhanā jahadvācyā ajahadvācyā ceti dvividhā /
sādṛśyanibandhanā sāropā sādhyavasāyā ceti vdividhā /
evaṃ lakṣaṇā caturvidhā /
[II.6 kāśikyādittayastvanyā]
kaiśikyārabhaṭī sāttvatī bhāratī ceti racanāśritatvena rasāvasthānaṃsūcakāścatasno vṛttayaḥ /
tathā coktaṃ 'daśarūpake'---
"kaiśikyārabhaṭī caiva sāttvatī bhāratī tathā /
catasro vṛttayo jñeyā rasāvasthānasūcakāḥ //
'; iti /
racanāyā api rasavyañjakatvaṃ prasiddham /
rasānanuguṇavarṇaracanāyā doṣatvamuktam /
vaidarbhīprabhṛtayo rītiviśeṣā na vṛttiṣvantarbhūtāḥ /
[II.7 abhidhānirūpaṇam]
tatra saṃketitārthagocaraḥ śabdavyāpāro 'bhidhā /
sā dvividhā---rūḍhipūrvikā yogapūrvikā ceti /
rūḍhipūrvikā yathā---
tapoviśeṣaiḥ prathitaiḥ prajānāṃ śubhaiścaritrairjagatīmahiṣyāḥ /
bhāgyaiḥ prabhūtairbhuvanasya cāsya bibharti rājyaṃ varavīrarudraḥ

atra sarve śabdā rūḍhāḥ /
yogapūrvikā yathā---
rājñi rudranarādhīśe rañjayatyakhilāḥ prajāḥ /
bhūranvarthā vasumatī ratnagarbhā sthireti ca

atra vasumatīratnagarbhetyevamādayo yaugikāḥ /
[II.8 lakṣaṇanirūpaṇam]
vācyārthānupapattyā tatsaṃbandhinyāropitaḥ śabdavyāpāro lakṣaṇā /
[II.9jahallakṣaṇānirūpaṇam]
tatra jahallakṣaṇā yathā---
jetuḥ kākatibhūbharturākarṇya paṭahadhvanim /
sāmantanagarāṇyuccairākrośanti samantataḥ

atra nagarāṇyuccairākrośantīti vācyasyānanvayaḥ /
acetanānāmākrośasyāsaṃbhavāt tatratyā janā lakṣyante /
[II.10ajahallakṣaṇānirūpaṇam]
ajahallakṣaṇā yathā---
patyuḥ kākatināthasya pādapīṭhīmanāratam /
sphuradratnaprabhājālairalaṃkurvanti maulayaḥ

atrālaṃkārasiddhyarthaṃ maulibhistadāśrayabhūtā nṛpatayo lakṣyante /
[II.11saropalakṣaṇānirūpaṇam]
sāropalakṣaṇā yathā---
manthānācalamūlamecakaśilāsaṃghaṭṭanaśyāmikā-
kāraṃ yattuhinadyutau sphurati tat sāraṅgamācakṣate /
manye nanviha vīrarudranṛpateḥ kīrttiśriyā nirjita-
stanmudrāṅkavarāhamindururasā bibhrat samujjṛmbhate

atra candrakalaṅkarūpe kuraṅge varāhatvamāropyate /
viṣayaviṣayiṇorabhihitayorabhedapratipattirāropaḥ /
viṣayanigaraṇenābhedapratipattiradhyavasāyaḥ /
[II.12 sādhyavasānalakṣaṇānirūpaṇam]
sādhyavasāyalakṣaṇā yathā---
kākatīyakulāmbhodheḥ prabhavatyeṣa candramāḥ /
kṛtaḥ kuvalayollāso yenodayamupeyuṣā

atra pratāparudraścandratayādhyavasīyate /
kākatīyakulāmbhodherityatrāropaḥ //
[II.13 vyañjanāvṛtti]
atha vyañjanāvṛttiḥ
anviteṣu padārtheṣu vākyārthopaskārārthamarthāntaraviṣayaḥ śabdavyāpāro vyañjanāvṛttiḥ /
sā trividhā śabdārthobhayaśaktimūlatvena /
[II.14 śabdaśaktimūlāvyañjanā]
tatra śabdaśaktimūlā yathā---
vāhinyaḥ kākatīndrasya sarvatomukhasaṃbhramāḥ /
kurvantyudyatkabandhāḍhyaṃ pratipakṣabalārṇavam

atra vāhinīsarvatomukhakabandhaśabdānāmarthaprakaraṇādinā sainyasarvavyāpitvalūnamastakadehaparāṇāṃ vācakatve niyantrite 'pi śabdaśaktimūlā nadījalapratipattiryato jāyate sā vyañjanāvṛttiḥ /
prākaraṇikārthaparyavasitābhidhā na śaknotyaprākaraṇikārthapratipattiṃ kartum /
aprākaraṇikārthasyāpi vākyārthaśobhārthaṃ vakturvivakṣitatvāt /
anyatastadapratītervyañjanākhyaṃ śabdasyaiva vyāpārāntaraṃ kalpyate /
nātra lakṣaṇāvṛttiḥ saṃbhavati, vācyānupapattyabhāvāt /
nātra vyāpāradvayenārthapratipādane vākyabhedaḥ, prayokturvivakṣāparatantratvāllaukikavākyānām //
[II.15arthaśavatimūlāvyañjanā]
arthaśaktimūlā vyañjanāvṛttiryathā---
śrutvā kākatibhūbhartuḥ kṣoṇīpāṇigrahotsavam /
aṅguṣṭhenālikhan bhūpāḥ pādapīṭhīṃ natānanāḥ

atra bhūpā viṣaṇṇā ityarthaśaktyā vyajyate /
na cārthaśaktimūle vyañjane 'numānaśaṅkā /
vyaṅgyavyañjakayoravinābhāvābhāvāt /
namrānanatvādikāryasyānekakāraṇakatvāt /
niyatakāraṇapratītirvivakṣānugṛhītācchabdādeva /
kiṃcaikasmādeva vyañjakāt tattadvyaṅgyārthapratītirvaktavivakṣānusāreṇa bhavati, iyamanekavyaṅgyārthapratītiranumānaparipāṭīviruddhā /
na cābhidhāvṛttiḥ /
saṃketitārtha eva tasyāḥ paricaya itīyatī gamanikā /
[II.16ubhayaśaktimūlāvyañjanā]
ubhayaśaktimūlā yathā---
vijitāripuro mūrtau vilasatsarvamaḍgalaḥ /
rājamaulirasau bhāti rudradevo jagatpatiḥ

atra vijitāripura ityarthaśaktimūlatvaṃ, vilasatsarvamaṅgalo rājamauliriti śabdaśaktimūlatvamityubhayaśaktimūlatvam /
atra pratāparudraśaṅkarayorupamālaṃkāradhvaniḥ //
[II.17kaiśikyādisvarūpanirūpaṇam]
atha kaiśikyādīnāṃ svarūpaṃ nirūpyate /
atyarthasukumārārthasaṃdarbhā kaiśikī matā /
atyuddhātārthasaṃdarbhā vṛttirārabhaṭī smṛtār

īṣanmṛdvarthasaṃdarbhā bhāratī vṛttiriṣyater /
īṣatprauḍhārthasaṃdarbhā sāttvatī vṛttiriṣyate

tatra
atyantasukumārau dvau śṛṅgārakaruṇau matau /
atyuddhatarasau raudrabībhatsau parikīrttitau

hāsyaśāntādbhutāḥ kiṃcitsukumārāḥ prakīrttitārḥ /
īṣatprauḍhau samākhyātau rasau vīrabhayānakau

yatra śṛṅgārakaruṇāvatikomalena saṃdarbheṇa varṇyete tatra kaiśikī /
yatra raudrabībhatsāvatiprauḍhena saṃdarbheṇa pratipādyete tatrārabhaṭī /
yatra nātisukumārā hāsyaśāntādbhutā nātisukumāreṇa saṃdarbheṇa saṃgrathyante tatra bhāratī /
yatra nātiprauḍhau vīrabhayānakau nātiprauḍhena saṃdarbheṇa nirvāhyete tatra sāttvatī /
[II.18kauśikyudāharaṇam]
kaiśikī yathā---
jitamadanavilāsaṃ kākatīyānvayendu
narapatimanimeṣaṃ draṣṭumāśaṃsinīnām /
sapadi viracitā'sīdaṅganānāmapāṅgair
diva kuvalayadāmaśyāmalā toraṇaśrīḥ

[II.19 ārabhaṭyudāharaṇam]
ārabhaṭī yathā-
khaḍgāghātanikṛttaśātravaśironiṣṭhyūtaraktacchaṭā-
jvālairudbhaṭaśastraghaṭṭanabhavatsphārasphuliṅgotkaraiḥ /
styānāsṛkpiśitāsthikhaṇḍavikaṭasthūlojjvalāṅgārakai-
ruccaṇḍaścalamartigaṇḍanṛpateḥ krodhāgnirāyodhane

[II.20 bhāratyudāharaṇam]
bhāratī yathā---
aunnatyaṃ mahadanyadeva, mahitaḥ ko 'pyeṣa gambhīrimā
kāpyanyā saraṇiḥ pratāpayaśasoranyaiva bāhvoḥ prathā /
sarvaṃ nūtanameva rudranṛpaterjāne na tannirmitau
sāmagrī caturānanena kiyatī kīdṛk kva vā kalpitā

[II.21 sāttvatyudāharaṇam]
sāttvatī yathā---
dūrādākarṇya viśvaprasṛmaramahasau vīrarudrasya jaitra-
prasthānārambhabherīninadamarinṛpāḥ pūrṇakarṇajvarārtāḥ /
āruhyādrīn viśanto gahanamatimahatkaṇṭakākṛṣṭakeśā-
strāyadhvaṃ muñcateti pratinṛpatidhiyā pādapān prārthayante

madhyamārabhaṭī tvanyā tathā madhyamakaiśikī /
vṛttī ime ubhe sarvarasasādhāraṇe mate

anayoḥ svarūpam---
mṛdvarthe 'pyanatiprauḍhabandhā madhyamakaiśikī
śṛṅgārakaruṇayoratisukumārayoralpaprauḍhatvaṃ na dūṣyate /
kiṃ tvatiprauḍhasaṃdarbho neṣyate, pratikūlavarṇarūpadoṣāpatteḥ //
madhyamārabhaṭī prauḍhe 'pyarthe nātimṛdukramā

atiprauḍhayorapi raudrabībhatsayorīṣanmṛdubandho na dūṣyate /
atimṛdusaṃdarbhastu viruddhaḥ /
[II.22 madhyamakaiśikī]
madhyamakaiśikī yathā---
āsanne 'pi mahotsave kathamitastyaktvā pravāsaṃ vrajer
dhik dhik sāhasamāvayorvighaṭanaṃ ko vā vidhiḥ kāṅkṣati /
itthaṃ svapnanivāritapriyatamaprasthānabuddhistato
buddhvā mūrcchati kākatīyanṛpate tvadvairinārījanaḥ

[II.23madhyamārabhaṭi]
madhyamārabhaṭī yathā---
māṃsakīkasasaṃkīrṇāḥ prasaradrudhirāpagāḥ /
vasākardamitā yuddhe bhuvo 'ndhrasubhaṭaiḥ kṛtāḥ

evaṃ rasāntareṣvapyudāharaṇaṃ draṣṭavyam //
vaidarbhyādirītīnāṃ śabdaguṇāśritānāmarthaviśeṣanirapekṣatayā kevalasaṃdarbhasaukumāryaprauḍhatvamātraviṣayatvāt kaiśikyādibhyo bhedaḥ /
saṃdarbhasyātidumṛtvamasaṃyuktakomalavarṇabandhatvam /
atiprauḍhatvaṃ paruṣavarṇavikaṭabandhatvam /
saṃyuktamṛduvarṇeṣvīṣanmṛdutvam /
avikaṭabandhaparuṣavarṇeṣvīṣatprauḍhatvam //
rītayaḥ
atha rītīnāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
rītirnāma guṇāśliṣṭapadasaṃghaṭanā matā /
sā tridhā---vaidarbhī, gauḍī, pāñcālī ceti /
[II.2.1 vaidarbhī]
bandhapāruṣyarahitā śabdakāṭhinyavarjitā /
nātidīrghasamāsā ca vaidarbhī rītiriṣyate

yathā---
kākatīyanarendrasya kīrtticandanacarcanam /
digaṅganā vitanvanti vataṃsīkṛtatadguṇāḥ

yathā vā---
vitaraṇaguṇalīlātoṣitāśeṣaloke
vibhavati naranāthe kākatīyānvayendau /
suratarugaṇanāyāṃ kāmadhenuprasaṃge
kṣitisurajanateyaṃ vītakautūhalā'sīt

[II.2.2gauḍī]
ojaḥ kāntiguṇopetā gauḍīyā rītiriṣyate /
yathā---
pracaṇḍataradordaṇḍakhaṇḍitārātimaṇḍalaḥ /
vibhartyarvīdhurāṃ gurvīṃ prabhavannandhrabhūpatiḥ

yathā vā ---
udyaddoḥ stambhakhaḍgatruṭadarimukuṭāṭopasaṃjātarāhu-
bhrāntibhraśyatpataṅgābhayakaraṇacaṇasphāranāsīrareṇuḥ /
andhrakṣmābharturāsīdadhikaraṇadharā bhinnamattebhakumbha-
prodyanmuktaughatārānikaraparivṛtasvarvadhūvaktracandrā

[II.2.3 pāñcālī]
pāñcālarītirvaidarbhīgauḍī ityubhayātmikā //
yathā---
jetuḥ kākativīrarudranṛpaterjaitraprayāṇotthite
kṣoṇīreṇubhare nabhasyatibhṛśaṃ mūvibhramaṃ bibhrati /
jātā martyanadī viśaṅkaṭataṭīdīrghā viyaddīrghikā
gāḍhaṃ gūḍatamā ca gautamanadī pātālagaṅgāyate

yathā ca---
sthāne taccalamartigaṇḍanṛpate tvatkhaṅgabhogī dviṣat-
prāṇairyat paritoṣameti satataṃ, kiṃ tvetadatyadbhutam /
pītena pratipakṣapārthivayaśaḥ kṣīreṇa gauratviṣaṃ
yat saṃvardhayati trilokabharitāṃ tvatkīrttilakṣmīsudhām

śayyā
atha śayyā /
yā padānāṃ parānyonyamaitrī śayyeti kathyate /
yathā---
dātuḥ kākativaṃśamaṇḍanamaṇernissīmaviśrāṇana-
ślāghālaṅighetakalpapādapaguṇaprauḍheragādhaujasaḥ /
bibhracchāradakaumudīparimalaṃ sāmantasīmantinī-
gaṇḍābhoganirūḍhapāṇḍimadhurāṃ dhatte yaśaḥ prāyaśaḥ

atra padavinimayāsahiṣṇutvādbandhasya padānuguṇyarūpā śayyā //
pākāḥ
atha drākṣādipākāḥ /
arthagambhīrimā pākaḥ sa dvidhā hṛdayaṅgamaḥ /
drākṣāpāko nārikelapākaśca prasphuṭāntarau

yathākramaṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[II.4.1 drākṣāpāka]
drākṣāpākaḥ sa kathito bahirantaḥ sphuradrasaḥ /
yathā---
smarasmerān mandasmitamadhurasaurabhyasubhagān
manāgvrīḍājāḍyān praṇayarasakallolabharitān /
kṛtānekaskandhān manasijasahasrāṇi sṛjataḥ
kaṭākṣān vāmākṣī kirati parito rudranṛpatim

[II.4.2nārikelapākaḥ]
sā nārikelapākaḥ syādantargūḍharasodayaḥ //
yathā---
līlāvibhramapūrvaraṅgamuditaṃ tāruṇyametya trapā-
nepathyāntarabimbitasmarakalālāsyaprapañcaśriyaḥ /
sakhyaḥ paśyata kākatīyanṛpatau bhāvānubandhojjvalaḥ
ko 'pyasyāstaralabhruvo vijayate śṛṅgāranāṭyakramaḥ

atra na drāgarthapratītiḥ /
evaṃ vastvalaṃkārapratītāvapi draṣṭavyam /
pākāntarāṇi madhukṣīrādīni yathāsaṃbhavamūhyāni //
kāvyaviśeṣāḥ
atha kāvyaviśeṣāḥ /
vyaṅgyasya prādhānyāprādhānyābhyāmasphuṭatvena ca trividhaṃ kāvyam /
vyaṅgyasya prādhānye uttamaṃ kāvyaṃ dhvaniriti vyapadiśyate /
aprādhānye madhyamaṃ guṇībhūtavyaṅgyamiti gīyate /
vyaṅgyasyāsphuṭatve 'dhamaṃ kāvyaṃ citramiti gīyate /
[II.5.1dhvaniḥ]
dhvaniryathā---
svāmin gotramahīdharān kimadhunā nīcairvidhatse, kuto
gādhānambunidhīn karoṣi, kuruṣe kiṃ dikpatīnalpakān /
itthaṃ pārśvacarānulāpamakhilaṃ nyakkṛtya dharmaiṣiṇā
sṛṣṭaḥ padmabhuvā guṇaikavasatiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ

atra pratāparudrasya kulaśailātiśāyi samunnatatvamatisamudraṃ gāmbhīryaṃ lokapālādhikamaiśvaryaṃ ca dhvanyate /
tathā kulaśailapayonidhilokapālanirmāṇasaṃrambhātiśāyi sarvavilakṣaṇaṃ kākatīyanirmāṇavaibhavam iti ca vyajyate //
[II.5.2guṇībhūtavyaṅayam]
guṇībhūtavyaṅgyaṃ yathā---
pratyagraprasaratpratāpavibhavavyāptākhilāśāntare
viśvatrātari vīrarudranṛpatau siṃhāsanādhyāsini /
āsthānīṃ samupāgatairnṛpavaraistāstāstathā darśitā-
śceṣṭā yābhiramuṣya kākativibhordṛṣṭiḥ kṛpārdrīkṛtā

atra prāptābhiṣekamahotsavasya pratāparudradevamahārājasyāgre śaraṇārthināṃ pārthivānāṃ tathāvidhakārpaṇyoktipunaḥ punaḥ praṇāmādikaṃ vyaṅgyaṃ tāstāśceṣṭā darśitā iti vācyādanatiśāyi iti guṇībhūtavyaṅgyatā /
citraṃ trividham---śabdacitramarthacitramubhayacitraṃ ceti /
[II.5.3 śabdacitram]
tatra śabdacitraṃ yathā---
kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ
kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ /
uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayor-
garjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ

[II.5.4arthacitram]
arthacitraṃ yathā---
khagge jujjhavijimbhie rivumahīṇāhaṃjaliṃ biṃbiaṃ
pekkhanto jaaḷacchivāsakamalaṃ maṇṇaṃti viṇṇāṇiṇo /
maṇṇe vīrapaāvaruddavihuṇo jaṇṇesu ghettuṃ uṇo
siṭṭhīe rivujīviāi vihiṇo jattassa pīḍhaṃbuaṃ

(khaḍge yuddhavijṛmbhite ripumahīnāthāñjaliṃ bimbitaṃ
paśyanto jayalakṣmīvāsakamalaṃ manyante vijñāninaḥ /
manye vīrapratāparudravibhorjanyeṣu grahītuṃ punaḥ
sṛṣṭyai ripujīvitāni vidheryātasya pīṭhāmbujam //)
[II.5.5 ubhayacitram]
ubhayacitraṃ yathā---
vidyāsamudre bhuvanaikabhadre pratāparudre jitavairibhadre /
rakṣāvinidre dhṛtaśauryamudre kānteva pṛthvī ramate guṇārdre

atrānuprāsopamābhyāṃ citratā //
[II.5.6 dhvaniviśeṣāḥ]
// atha dhvaniviśeṣāḥ //
atha dhvaniviśeṣā nirūpyante /
atra dhvanerlakṣaṇābhidhāmūlatvenāvivakṣitavācyavivakṣitānyaparavācyākhyau prathamaṃ dvau bhedau /
avivakṣitavācyasyārthāntarasaṃkramitātyantatiraskṛtavācyatayā dvividhasya vākyapadagatatvena dvaividhye cāturvidhyam /
vivakṣitānyaparavācyasya saṃlakṣyakramavyaṅgyāsaṃlakṣyakramavyaṅgyatayā dvau bhedau /
saṃlakṣyakramavyaṅgye śabdaśaktimūle vastvalaṅakārarūpatayā dvaividhye vākyapadagatatvena cāturvidhyam /
arthaśaktimūle saṃlakṣyakramavyaṅgye 'rthasya svataḥ saṃbhavitvena kaviprauḍhoktisiddhatvena kavinibaddhoktisiddhatvena ca traividhyam /
trividhasya vastvalaṃkārarūpatayā dvaividhye ṣaḍvidhatvam /
ṣaḍvidhasyāpi vyaṅgyavyañjakatayā dvaividhye dvādaśavidhatvam /
dvādaśavidhasyāpi prabandhagatatvena vākyagatatvena padagatatvena ca traividhye ṣaṭtriṃśatprakāro 'rthaśaktimūlo 'nuraṇanadhvaniḥ /
ubhayaśaktimūlo vākyagatatvenaikavidha eva /
evaṃ saṃlakṣyakramavyaṅgyadhvanerekacatvāriṃśadbhedāḥ /
asaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ prabandhavākyapadapadaikadeśaracanāvarṇagatatvena ṣaḍvidhaḥ /
evaṃ vivakṣitānyaparavācyadhvaneḥ saptacatvāriṃśadbhedāḥ /
avivakṣitavācyabhedaiścaturbhiḥ saha dhvaneḥ prathamaṃ śuddhā ekapañcāśad bhedāḥ /
teṣāṃ pratyekamekaikasyaikaikena saṃbandhe prathamabhedasyaikapañcāśad bhedāḥ /
dvitīyasya pañcāśad bhedāḥ /
tṛtīyasyaikonapañcāśad bhedāḥ /
anena krameṇottarottarasyaikakaibhedaparityāge ṣaḍviṃśatyuttaraśatatrayādhikasahasrasaṃkhyākāḥ (1326) miśrabhedāḥ /
avivakṣitavācyasya vivakṣitānyaparavācyasaṃbandhe yo bhedastasminnevāntarbhūto vivakṣitānyaparavācyasyāvivakṣitavācyasaṃbandhe bhedo na pṛthagbhūtaḥ /
anenaiva krameṇa vastudhvaneralaṃkāradhvanisaṃbandhabhedo 'pyalaṃkāradhvanervastudhvanisaṃbandhānna pṛthagbhūta iti pūrvapūrvasyottarottarasaṃbandhe ekaikabhedanyūnatā jñeyā /
tasyāpi miśraṇasya trirūpeṇa saṃkareṇaikarūpayā saṃsṛṣṭyā ca punaścaturdhā yojane
caturuttaraśatatrayādhikapañcasahasrāṇi (5304) bhedāḥ /
śuddhāścandraśarā miśrā ṛtunetrānalendavaḥ /
saṃsṛṣṭisaṃkarāyātāstvabdhikhāgniśarābhidhāḥ

tatra
śuddhānāmekapañcāśadbhedānāṃ nāmadheyani kathyante /
padagatārthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniḥ // ViPrud_2.43*1 //
vākyagatārthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniḥ // ViPrud_2.43*2 //
padagatātyantatiraskṛtāvivakṣitavācyadhvaniḥ // ViPrud_2.43*3 //
vākyagatātyantatiraskṛtāvivakṣitavācyadhvaniḥ // ViPrud_2.43*4 //
padagataśabdaśaktimūlasaṃlakṣyakramavastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*5 //
padagataśabdaśaktimūlasaṃlakṣyakramālaṅkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*6 //
vākyagataśabdaśaktimūlasaṃlakṣyakramavastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*7 //
vākyagataśabdaśaktimūlasaṃlakṣyakramālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*8 //
padagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*9 //
padagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*10 //
padagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*11 //
padagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*12 //
vākyagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*13 //
vākyagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*14 //
vākyagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*15 //
vākyagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*16 //
prabandhagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*17 //
prabandhagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*18 //
prabandhagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*19 //
prabandhagatasvataḥ siddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*20 //
padagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*21 //
padagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*22 //
padagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*23 //
padagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*24 //
vākyagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*25 //
vākyagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*26 //
vākyagatakaviprauḍhotkisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*27 //
vākyagatakraviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*28//
prabandhagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*29 //
prabandhagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*30//
prabandhagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*31 //
prabandhagatakaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*32//
padagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*33 //
padagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*34 //
padagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṃkāreṇālaṅkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*35 //
padagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*36 //
vākyagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*37 //
vākyagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*38 //
vākyagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa alaṃkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*39//
vākyagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*40 //
prabandhagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*41//
prabandhagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunālaṅkāradhvaniḥ // ViPrud_2.43*42//
prabandhagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇālaṅkāradhvamiḥ // ViPrud_2.43*43 //
prabandhagatakavinibaddhoktisiddhārthaśaktimūlo 'laṅkāreṇa vastudhvaniḥ // ViPrud_2.43*44 //
prabandhagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // ViPrud_2.43*45 //
vākyagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // ViPrud_2.43*46 //
padagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // ViPrud_2.43*47 //
padaikadeśagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // ViPrud_2.43*48 //
racanāgatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // ViPrud_2.43*49 //
varṇagatāsaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ // ViPrud_2.43*50 //
vākyagatobhayaśaktimūlo rasādidhvaniḥ // ViPrud_2.43*51 //
tatra diṅmātramudāhriyate /
[II.5.7arthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniḥ]
arthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyadhvaniryathā---
mūrdhāno yūyamāsmākāḥ kimityaunnatyamicchatha /
iti pratāparudrasya praṇatāḥ pratipārthivāḥ

atra āsmākā iti sarvadainyabhūmayo vayamīdṛśānāmasmākaṃ saṃbandhino yūyamityarthāntarasaṃkramitāvivakṣitavācyatā /
[II.5.8atyantatiraskṛtavātyadhvaniḥ]
atyantatiraskṛtavācyo dhvaniryathā---
viśadimaviliptaviyato dhavalimaparipūritākhilāśāntāḥ /
viharanti yaśaḥ pūrā gaurāḥ śrīkākatīndrasya

atra viśadimaviliptaviyata ityatyantatiraskṛtavācyatvam /
anenaiva krameṇa vākyagatatvenāpyudāhāryam /
[II.5.9vastunāvastudhvaniḥ]
athārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniryathā--
abdānṛtūn vinā māsān śuklapakṣān vinā tithīn /
rātrīrvināpi kāṅkṣanti kākatīyaripustriyaḥ

atra ṛtuprabhṛtīnāṃ kāmoddīpakatvāt tadabhāvo ripustrībhirākāṅkṣyata iti pratīyate /
tena tāsāṃ priyaviyogarūpaṃ vastu vyajyate /
anena pratāparudrasya sarve śatravo nihatā iti vācyādatiśayaḥ /
tathā priyavirahavidhurāḥ śatrustriyaḥ katipayavatsarān jīvitāśayā prathamamṛtūnāmabhāvaṃ vāñchanti /
anantaraṃ tānapi gamayitumaśaktāḥ katipayamāseṣu prāṇān dhārayitumudyuktā jyotsnāvatāṃ pakṣāṇāṃ vināśaṃ vāñchanti /
anantaraṃ māsanapyapanetumapārayantyaḥ katipayatithiṣu jīvitāśayā rātrīṇāmasṛṣṭimabhilaṣantīti bahuvastu vastunā vyajyate /
[II.5.10vastunālaṅakāradhvaniḥ]
vastunālaṅakāradhvaniryathā---
dṛṣṭvā kākativīrarudranṛpateḥ kīrttiṃ jagadvyāpinīṃ vastuṃ vāñchati śambhuratra śayituṃ lakṣmīpatiḥ kāṅkṣati /
snātuṃ dhāvati divyatāpasagaṇaḥ saṃvardhituṃ vārdhayaśceṣṭante savilāsamabhramurapi spraṣṭuṃ śanairīhate

atra harasya kailāsabhrāntiḥ hareḥ kṣīrārṇavabhrāntirityādiḥ bhrāntimadalaṅkāro byajyate //
alaṅkāreṇa vastudhvaniryathā---
[II.5.11alaṅkāreṇavastudhvaniḥ]
pratāparudrasya raṇe kṛpāṇaḥ sadyaḥ samudyadrudhirāruṇaśrīḥ /
ālambate roṣakaṣāyitasya kālīkaṭākṣasya vijṛmbhitāni

atrālambata iti nidarśanālaṅkāreṇa sakalaripukṣayaḥ kṣaṇāt kṛta iti vastu vyajyate //
[II.5.12alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniḥ]
alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniryathā---
kākatīyavibhoḥ kīrttipuṇḍarīke vijṛmbhite /
dhatte madhukarakrīḍāṃ tamālaśyāmalaṃ nabhaḥ

atra kīrttipuṇḍarīke nabho bhramarakrīḍāṃ dhatta iti nidarśanālaṃkāreṇāśrayāśrayiṇoranānuguṇyarūpo 'dhikālaṃkāro vyajyate /
āśrayasya kīrttipuṇḍarīkasya vaipulyaṃ amarasādṛśyapratipādanenālpatvaṃ ca nabhasaḥ pratīyate /
eṣu svataḥ siddhārthaśaktimūlatvam /
atha kaviprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastudhvaniryathā---
śrāvaṃ śrāvaṃ khuraliviharatkārttikeyeṣujātac-
chidracchadmaśravaṇapadavīcāriṇīṃ cāraṇaudhaiḥ /
śaśvadgītāṃ bhuvanamahitāṃ kākatīndrasya kīrttiṃ
kauñcakṣmābhṛd bhavati mahato vismayānniścalāṅgaḥ

atra pratāparudrasya kīrttiḥ sthāvarāṇāyapi vismayakāriṇīti vastu vyajyate //
[II.5.13vastunālaṅkāradhvaniḥ]
vastunālaṃkāradhvaniryathā---
vīrarudrabhaṭān dṛṣṭvā jayalakṣmīvṛtān raṇe /
karṣantyarivadhūkeśān kānane kaṇṭakidrumāḥ

atra jayalakṣmīsamāliṅgitān vīrarudrabhaṭān dṛṣṭvā samadanā iva kaṇṭakidrumāḥ śatruvadhūkeśān karṣantīvetyutprekṣā vyajyate /
[II.5.14alaṅakāreṇavastudhvaniḥ.
alaṅkāreṇa vastudhvaniryathā---
osarai sahīhi samaṃ lajjā vahuāe siḍhilamāṇāe /
appaggahaṇabhayeṇa vva savihagae maṇohare daie

(apasarati sakhībhiḥ samaṃ lajjā vadhvāḥ śithilamānāyāḥ /
ātmagrahaṇabhayeneva savidhagate manohare dayite) //
atrotprekṣayā'liṅganarūpaṃ vastu vyajyate //
[II.5.15alaṅkāreṇālaṅāradhvaniḥ]
alaṃkāreṇālaṅkāradhvaniryathā---
abhayaṃ yācamānānāṃ kākatīyendravidviṣām /
rakṣāṃ nāṅgīkarotīva vanaṃ śākhāgrakampanaiḥ

atra nāṅgīkarotīvetyutprekṣayā pratāparudraśatrūṇāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ vanamapi bibhetīvetyutprekṣā vyajyate /
kavinibaddhavaktṛprauḍhoktisiddhārthaśaktimūlo vastunā vastudhvaniryathā---
ajaha taha va hodu ajjā ṇaraṇāha karehi rakkhaṇaṃ sasiṇo /
jaṃ tāe kaḍakhukkā āṇattā taṃ masīkāduṃ

(ayathā tathā vā bhavatvāryā naranātha kuru rakṣaṇaṃ śaśinaḥ /
yattayā kaṭākṣolkā ājñaptā taṃ maṣīkartum) //
atra virahāturā āryā candrikāmasahamānā roṣojjvalitayā kaṭākṣolkayā candraṃ maṣīkaroti sa rakṣaṇīya ityanena vastunā itaḥ paraṃ sā jīvitaṃ dhārayitumaśaktā, adhunaiva tvayā samāgantavyamiti vastu vyajyate //
[II.5.16vastuvālaṅkāradhvaniḥ]
vastunālaṅkāradhvaniryathā---
kastvaṃ śubhrākhilāṅgaścarasi, nanu yaśo vīrarudrasya vartte ko 'yaṃ te divyadehaḥ sphurati parisare, matsuhṛt tatpratāpaḥ /
pracchādyālaṃ sphuradbhiḥ kumudasarasijaiḥ khyāpitaṃ vaḥ svarūpaṃ somākārai svāgataṃ vāmavadhigirirahaṃ kalpito nistamaskaḥ

atra pratāparudrayaśaḥ pratāpayoḥ somārkasādṛśyapratīterupamā vyajyate /
[II.5.17alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniḥ]
alaṅkāreṇālaṅkāradhvaniryathā---
uvaha haḷā vahuāe taha ārūḍho vi ṇibhbharo māṇo /
ṇivaisamāamalaṃbhamasaṃjāabhao vva osarai

(paśyata halā vadhvāstathā rūḍho 'pi nirbharo mānaḥ /
nṛpatisamāgamasaṃbhramasaṃjātabhaya ivāpasarati) //
atrotprekṣayā priyaprārthanāṃ vinaiva māninīmanaḥ prasannamiti vibhāvanālaṃkāro vyajyate //
[II.5.18alaṅāreṇavastudhvaniḥ]
alaṅkāreṇa vastudhvaniryathā---
aprāpya sevāvasaraṃ nātha kāntāvṛtasya te /
tvatkīrttiṃ sevamāneva śyāmā sarvāṅgapāṇḍurā

atra sevamānevetyutprekṣayā sarvathā svīkāryatvādirūpaṃ vastu vyajyate //
evaṃ prabandhādigatatvena yathāsaṃbhavamudāharaṇāni draṣṭavyāni ; vistarabhayādiha noktāni //
atha śabdaśaktimūladhvaniḥ /
sa ca vastvalaṃkāragatatvena dvividhaḥ /
tathā coktam---
"alaṅkāro 'tha vastveva śabdādyatrāvabhāsate /
pradhānatvena sa jñeyaḥ śabdaśaktyudbhavo dvidhā //
'; iti /
[II.5.19 alaṅkāradhvaniḥ]
tatrālaṃṅkāradhvaniryathā---
eso saccaṃ rāo sāmā khu tumaṃ samāamo doṇṇaṃ /
kiṃ uṇa ṇa padosakahā dīsaḥ edaṃ khu accariaṃ

(eṣa satyaṃ rājā śyāmā khalu tvaṃ samāgamo dvayoḥ /
kiṃ punarna pradoṣakathā dṛśyate etatkhalvāścaryam) //
atra prakaraṇena kāntānṛpavācakābhyāṃ śyāmārājaśabdābhyāṃ niśācandrapratīterupamā vyajyate //
[II.5.20vastudhvaniḥ]
vastudhvaniryathā---
kāntāravāsasaṃtaptāḥ saṃśṛṇudhvaṃ hitāditaḥ /
kurudhvamadhunā rājapādasevāṃ nareśvarāḥ

atra rājapādasevāmiti śabdaśaktyā prakṛtasya pratāparudrasya pratītiḥ prakaraṇājjāyate /
anena pratāparudrasya sevā kartavyā kimaraṇyavāsena saṃtaptā iti vastu vyajyate //
[II.5.21ubhayaśaktimūladhvaniḥ]
ubhayaśaktimūladhvaniryathā---
jiṣṇureṣa bhujastambhajṛmbhamāṇādbhutāyudhaḥ /
muñcantu kṣmābhṛtaḥ sarve nijapakṣavijṛmbhitam

atra kṣmābhṛto nijapakṣavijṛmbhitaṃ muñcantu, jiṣṇureṣa ityatra śabdaśaktimūlatā /
bhujastambhajambhamāṇādbhutāyudha ityatrārthaśaktimūlatā //
asaṃlakṣyakramavyaṅgyo rasādidhvaniḥ /
tathā coktaṃ śṛṅgāratilake---
"rasabhāvatadābhāsabhāvaśāntyādirakramaḥ /
bhinno rasādyalaṃkārādalaṃkāryatayā sthitaḥ //
'; iti /
rasabhāvodāharaṇaṃ tatsvarūpanirūpaṇaprapañce rasaprakaraṇe bhaviṣyati //
guṇībhūtavyaṅgyam aṣṭavidhaṃ nirūpyate /
guṇībhūtavyaṅgyaṃ madhyamaṃ kāvyamaṣṭavidham /
tathā coktaṃ kāvyaprakāśe---
"agūḍhamaparasyāṅgaṃ vācyasiddhyaṅgamasphuṭam /
saṃdigdhatulyaprādhānye kākvākṣiptamasundaram //
'; iti /
[II.5.22 agūḍham]
kāminīkucakalaśavad gūḍhasyaiva camatkārakāritvādagūḍhavyaṅgyaṃ madhyamaṃ kāvyam /
yathā---
aunnatyaṃ yadi varṇyate śikhariṇaḥ kradhyanti nīcaiḥ kṛtā gāmbhīryaṃ yadi kīrttyate jaladhayaḥ kṣubhyanti gādhīkṛtāḥ /
tat tvāṃ varṇayituṃ bibhemi yadi vā jāto 'smyagastyaḥ sthitastvatpārśve guṇaratnarohaṇagire śrīvīrarudraprabho

atra "yadi vā jāto 'smyagastyaḥ sthitaḥ'; ityanena jalanidhiparvatebhyo na bibhemīti vyaṅgyamagūḍham //
[II.5.23 aparasyāṅgam]
aparasyāṅgaṃ, yatra rasāde rasādiraṅgaṃ tadapi guṇībhūtavyaṅgyameva /
yathā---
vītavrīḍamapāstamānamudayadvaisvaryamāvirbhavatsvedaṃ nirbharagātravepathu milanmūrcchaṃ galadbāṣpakam /
saṃjātapralayaṃ ca kākatimahīnātha ! smarodvejitā bhūpāḥ śailaguhāsu yānti vijanaṃ bhītyā samāliṅgitāḥ

atra śṛṅgārasya bhayarasāṅgatvam /
[II.5.24 vācyasidhyaṅgam]
vācyasiddhyaṅgaṃ yathā---
karālaḥ kākatīndrasya karavālanavāmbudaḥ /
dhārayā śamayatyugraṃ pratāpajvalanaṃ dviṣām

atra jaladhārā vyaṅgyā /
sā ca karavālanavāmbuda ityasya vācyabhūtasya rūpakasya siddhikṛditi guṇībhūtavyaṅgyam //
[II.5.25 asphuṭham]
asphuṭaṃ yathā---
vīrarudrakṛpāṇasya mahimā ko 'pyanaṅkuśaḥ /
prasūte kīrttigaṅgāṃ yaḥ pītvā dviṣadasṛṅnadīm

atra kṛpāṇasya jahnorādhikyapratipādanād vyatirekaḥ paramasphuṭaḥ pratīyate //
[II.5.26 saṃdigdhaprādhānyam]
saṃdigdhapradhānyaṃ yathā---
kākatikṣmāpaterdṛṣṭiranurāgataraṅgitā /
lagnā kalhāramāleva vadhvāstuṅge kucadvaye

atrāliṅganecchāyāṃ vākyaviśrāntirathavā stanamaṇḍalāloka eveti saṃdehaḥ //
[II.5.27 tulyaprādhānyam]
tulyaprādhānyaṃ yathā---
nṛpāḥ pratāparudrasya niṣevadhvaṃ padāmbuje /
anyathāsya manastādṛkprasādaṃ kaluṣāyate

atra pratāparudrasya pādasevā yadi tyajyate tadānīṃ nagareṣu vāso durlabha iti vyaṅgyārthasya vācyasya ca samaṃ prādhānyam //
[II.5.28 anusaṃdhānam]
asundaraṃ yathā---
easilāmahilāṇaṃ soūṇa ṇareṃdadassaṇāmoaṃ /
guruaṇaṇiaṃtiāe vahuāe sāmalaṃ vaaṇaṃ

(ekaśilāmahilānāṃ śrutvā narendradarśanāmodam /
gurujananiyantritāyā vadhvāḥ śyāmalaṃ vadanam) //
atra narendradarśananimittaṃ harṣamutpaśyantyā vadhvā mukhaṃ śyāmalamiti vācyasyaiva cārutvam /
gurujananiyantritāhaṃ narendraṃ draṣṭuṃ na gatavatyasmi iti vyaṅgyārthasyācārutvam //
[II.5.28 kāvākṣiptam]
yatra kākvār'thāntaramākṣipyate, tadapi guṇībhūtavyaṅgyameva /
yathā---
piasahi kahehi ahiā khoṇī lacchī sarassaī majjhā /
jāṃ bahu maṇṇai soaṃ ṇaraṇāho guṇavisesaṇṇo

(priyasakhi kathayādhikā kṣoṇī lakṣmīḥ sarasvatī mattaḥ /
yāṃ bahu manyate so 'yaṃ naranātho guṇaviśeṣajñaḥ) //
atra kṣoṇī madadhiketi kākukalpanayādhikā na bhavatīti vastu vyajyate //
citraṃ tu kāvyaṃ śabdārthālaṅkāracitratayā bahuvidham /
tatprapañco 'pyalaṅkāraprakaraṇe vyaktībhaviṣyati //
II.6 //
mahākāvyopakāvyādiprabandhanirūpaṇam //
atha mahākāvyādayaḥ prabandhā nirūpyante /
nagarārṇavaśailartucandrārkodayavarṇanam /
udyānasalilakrīḍāmadhupānaratotsavāḥ

vipralambho vivāhaśca kumārodayavarṇanam /
mantradūtaprayāṇājināyakābhyudayā api

etāni yatra varṇyante tanmahākāvyamucyate /
eṣāmaṣṭādaśānāṃ yaiḥ kauścidūnamapīṣyate

tattrividham /
gadyamayaṃ padyamayamubhayamayaṃ ceti
apādaḥ padasaṃghāto gadyaṃ ; padyaṃ catuṣpadam /
gadyakāvyaṃ kādambaryādi /
padyakāvyaṃ raghuvaṃśādi /
asargabandhamapi yadupakāvyamudīryate

asargabandhaṃ sūryaśatakādi /
gadyapadyamayaṃ kāvyaṃ campūrityabhidhīyate /
vaktraṃ cāparavaktraṃ ca socchvāsatvaṃ ca bhedakam

varṇyate yatra kāvyajñairasāvākhyāyikā matā /
yatra vaktrāparavaktranāmānau vṛttaviśeṣau varṇyete socchravāsaparicchinnā'khyāyikā harṣacaritādi /
(kośāntare vākyamidaṃ nopalabhyate / )
II.7 kṣudraprabandhanirūpaṇam //
atha kṣudrāḥ prabandhā nirūpyante /
[II.7.1 udāharaṇam]
yena kenāpi tālena gadyapadyasamanvitam

jayatyupakramaṃ mālinyādiprāsavicitritam /
tadudāharaṇaṃ nāma vibhaktyaṣṭakasaṃyutam

yatrādau jayatyupakramaṃ mālinyādivṛttaṃ ramyaṃ padyaṃ nibadhyate, anantaram "api ca'; ityupakramāṇyaṣṭavākyāni saprāsāni satālāni prativibhakti nibadhyante, anantaraṃ vibhaktyābhāsāḥ, tat udāharaṇam /
[II.7.2 cakravālakam]
saṃbodhanavibhaktyā yat pracuraṃ padyapūrvakam /
vimuktapunarākṛṣṭaśabdaṃ syāccakravālakam

ādyantapadyasaṃyuktā saṃskṛtaprākṛtātmikā /
aṣṭabhirvā caturbhirvā vākyaiḥ skandhasamanvitā

[II.7.3 bhogāvalī]
pratiskandhaṃ bhinnavākyarītirdevanṛpocitā /
sarvato devaśabdādireṣā bhogāvalī matā

[II.7.4 birudāvali]
varṇyamānāṅkabirudavarṇanapracurojjvalā /
vākyāḍambarasaṃyuktā sā matā birudāvalī