Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 1

1.4

śrīmadvidyānāthapraṇītaṃ pratāparudrīyam
śrīmatkumārasvāmikṛtaratnāpaṇasahitam
atha nāyakaprakaraṇam /
vidyākairavakaumudīṃ śrutiśiraḥ sīmantamuktāmaṇiṃ dārān padmabhuvastrilokajananīṃ vande girāṃ devatām /
yatpādābjanamaskriyāḥ sukṛtināṃ sārasvataprakriyābījanyāsabhuvo bhavanti kavitānāṭyaikajīvātavaḥ // 1,1 //
pūrvebhyo bhāmahādibhyaḥ sādaraṃ vihatāñjaliḥ /
vakṣye samyagalaṅkāraśāstrasarvasvasaṃgraham // 1,2 //
cireṇa caritārtho 'bhūt kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ /
pratāparudradevasya kīrtiryena prakāśyate // 1,3 //
rasapradhānāḥ śabdārthā guṇālaṅkāravṛttayaḥ /
rītayaśceyatī śāstraprameyaṃ kāvyapaddhatiḥ

1.5

yadyapyasau prabandheṣu prācāṃ sādhu nirūpitā /
tathāpyasyāḥ samaṃ neturnodāharaṇamādṛtam

1.6

puṇyaślokasya caritamudāharaṇamarhati /
na kaścit tādṛśaḥ pūrvaiḥ prabandhābharaṇīkṛtaḥ

1.7

prabandhānāṃ prabandhṝṇāmapi kīrttipratiṣṭhayoḥ /
mūlaṃ viṣayabhūtasya neturguṇanirūpaṇam

1.8

yathā rāmaguṇavarṇanaṃ rāmāyaṇavalmīkajanmanormahāpratiṣṭhākaraṇaṃ, tathā mahāpuruṣavarṇanena hi śreyaskarī prabandhasthitiḥ /
yathā vedaśāstrapurāṇāderhitaprāptiḥ ahitanivṛttiśca, tathā sadāśrayāt kāvyādapi /
iyān viśeṣaḥ---kāvyāt kartavyatādhīḥ sarasā, anyatra na tathā /
tathā hi---
yadvedāt prabhusaṃmitādadhigataṃ śabdapradhānācciraṃ yaccārthapravaṇāt purāṇavacanādiṣṭaṃ suhṛtsaṃmitāt /
kāntāsaṃmitayā yayā sarasatāmāpādya kāvyaśriyā kartavye kutukī budho viracitastasyai spṛhāṃ kurmahe

1.9

tataḥ kāvyaṃ dṛṣṭādṛṣṭaphalajanakatayā bahūpayuktam /
taccoktaṃ kāvyaprakāśe---
"kāvyaṃ yaśase 'rthakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye /
sadyaḥ paranirvṛtaye kāntāsaṃmitatayopadeśayuje" //
iti /
prasiddhaṃ caitanmahāprabandheṣu---
"parivaḍḍhai viṇṇāṇaṃ saṃbhāvijjai jaso viḍappaṃdi guṇā /
sutrai supurusacariaṃ kiṃ tajjeṇa ṇa haraṃti kavvāṭhṭhāvā" //
(parivardhate vijñānaṃ saṃbhāvyate yaśo 'rjyante guṇāḥ /
śrūyate supuruṣacaritaṃ kiṃ tad yena na haranti kāvyālāpāḥ) //
yatra punaruttamapuraṣacaritaṃ na nibadhyate, tat kāvyaṃ parityājyameva /
tanmūlā ceyaṃ
smṛtiḥ---"kāvyālāpāṃśca varjayet'; iti /
na kevalaṃ kāvyasyāyaṃ panthāḥ /
kintu śāstarajātasyāpi sadāśrayatvena mahān lokādaraḥ /
tathā vaiśeṣikāderīśvarapratiṣṭhāpakatayā jagatpūjyatā /
tathā mahābhāratādīnāmapi mahāpuruṣavarṇanaparatayaiva viśvātiśāyitvam /
kiṃ bahunā? vedāntā api brahmapratipādakatayā paramutkṛṣyante /
'athāto dharmajijñāsā'; ityupakramamāṇena sūtrakṛtā maharṣiṇāpi puruṣāśritasya guṇaśreṣṭhasya dharmasya jijñāsādvāreṇa mahāpuruṣaguṇavarṇanameva śāstrasya prāṇa ityurarīkṛtam /
tattannyāyanirūpaṇaparasyāpi prabandharāśermahāpuruṣaguṇavarṇanaṃ hemnaḥ paramāmodaḥ /
ataśca,
pratāparudradevasya guṇānāśritya nirmitaḥ /
alaṅkāraprabandho 'yaṃ santaḥ karṇotsavo 'stu vaḥ

1.10

kākatīyanarendrasya yaśo bhūṣayituṃ kṛtā /
vidyānāthakṛtiśceyaṃ svayaṃ tena vibhūṣyate

1.11

taduktaṃ daṇḍinā---
"ādirājayaśobimbamādarśaṃ prāpya vāṅmayam /
teṣāmasaṃnidhāne 'pi na svayaṃ paśya naśyati" //
iti /
sūktaiva pratipādyamahimnā prabandhamahattā /
taduktaṃ prācā bhāmahena---
"upaślokyasya māhātmyādujjvalāḥ kāvyasaṃpadaḥ" /
iti /
pratipāditaṃ 'codbhaṭena'---
"guṇālaṅkāracārutvayuktamapyadhikojjvalam /
kāvyamāśrayasaṃpattyā meruṇevāmaradrumaḥ" //
iti /
rudrabhaṭṭenāpi kathitam---"udāracaritanibandhanā prabandhapratiṣṭhā'; iti /
prapañcitaṃ ca sāhityamīmāṃsāyām---"nāyakaguṇagrathitāḥ sūktisrajaḥ sukṛtināmākalpamākalpanti'; iti /
nirūpitaṃ ca 'bhojarājena'---
"kaveralpāpi vāgvṛttirvidvatkarṇāvataṃsati /
nāyako yadi varṇyeta lokottaraguṇottaraḥ" //
iti /
// mahākulīnatvādināyakaguṇāḥ //
atraite nāyakaguṇāḥ /
mahākulīnataujjvalyaṃ mahābhāgyamudāratā /
tejasvitā vidagdhatvaṃ dhārmikatvādayo guṇāḥ

1.12

pūrvaśāstrānusāreṇa katicit kathitā ime /
pratāparudradevasya guṇā vācāmagocarāḥ

1.13

athaiteṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
tatra
[1.1.1 mahākulīnatā]
mahākulīnatā nāma kule mahati saṃbhavaḥ /
yathā---
tādṛṅmadhyamalokabhāgyavibhavādindrādibṛndārakaiḥ kṣoṇyāṃ krīḍitumicchubhiścirataraṃ saṃprārthitaḥ padmabhūḥ /
atyarkendukulapraśastimasṛjad yaṃ kākatīyānvayaṃ tasmin saṃprati vīrarudravapuṣā jāgarti lakṣmīpatiḥ

1.14

[1.1.2 aujjvalyam]
athaujjvalyam---
rūpasaṃpannadehatvamaujjvalyaṃ parikīrtyate

1.15

yathā---
murāreryaḥ pūrvaṃ jalanidhisutāyāmudabhavanmahādevājjātaḥ sa punaravanībhṛdduhitari /
vapuṣmān kāmo 'yaṃ jayati jagatībhāgyavibhavaiḥ pratāpaśrīrudraḥ svayamiti manīṣā mṛgādṛśām

1.16

[1.1.3 mahābhāgyam]
atha mahābhāgyam---
viśvaṃbharādhipatyaṃ yat tanmahābhāgyamucyate /
yathā---
sevānamranarendramaulivilasadratnaṃśunīrājitaṃ rājyaśrīprathamāvatārapadavīmāruhya siṃhāsanam /
kṣoṇīṃ rakṣati vikramairanupamaiḥ pratyarthipṛthvīpatiślāghālaṅghanajāṅghikairguṇanidhiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ

1.17

[1.1.4 audāryam]
athaudāryam---
yad viśrāṇanatācchīlyamaudāryaṃ tannigadyate

1.18

yathā---
vadānyo nānyo 'sti trijagati samo rudranṛpaterguṇaśreṇīślāghāpihitaharidīśānayaśasaḥ /
samantādudbhūtairdviradamadagandhaiḥ surabhayaḥ kriyante yadvidvajjanamaṇigṛhaprāṅgaṇabhuvaḥ

1.19

[1.1.5 tejasvitāḥ]
atha tejasvitā---
jagatprakāśakatvaṃ yat tejasvitvaṃ taducyate /
yathā---
sadā tejobhānau sphurati jayinaḥ kākativibhorarikṣmābhṛtkāntācikuratimirāhaṃkṛtimuṣi /
prakāśavyutpattirbhavati jaraduddāmatamasāmasūryaṃpaśyānāmavadhigiripāścāttyadṛṣadām

1.20

[1.1.6 vaidagdhyam]
atha vaidagdhyam---
kṛtyavastuṣu cāturyaṃ vaidagdhyaṃ parikīrtyate

1.21

yathā---
cāturyaṃ kimu varṇyate guṇanidheḥ śrīvīrarudraprabhoryatrānyonyaviruddhayorapi mahadvāṇīśriyorārjavam /
kiṃ cābhyāṃ sadṛśopacāralalitāṃ tattādṛśairutsavairniḥ sāpatnyamimāṃ bhuvaṃ sa nṛpatirdhatte diśāṃ jitvaraḥ

1.22

[1.1.7 dhārmikatvam]
atha dhārmikatvam---
dharmaikāyattacittatvaṃ dhārmikatvamudīryate /
yathā---
parihāse 'pyanaucityaṃ svapne 'pyanyavadhūkathām /
śatrāvapyaguṇāropaṃ kākatīndro na mṛṣyati

1.23

ādigrahaṇānmahāmahimatvapāṇḍityaprabhṛtayaḥ /
tanmahāmahimatvaṃ syād yā punardevatātmatā

1.24

[1.1.8 mahāmahītātmatā]
yathā---
kausalyā'sīt prathamajananī, devakī ca dvitīyā viṣṇormātā tadanu mahitā mummaḍāmbā tṛtīyā /
yastretāyāṃ raghupatirabhūd dvāpare śaurirāsīt trātuṃ kṣoṇīṃ sa jayati kalau vīrarudrāvatāraḥ

1.25

atra garuḍadhvajātmakatayā mahāmahimatoktā /
[1.1.9 pāṇḍityam]
atha pāṇḍityam---
sarvavidyādhikatvaṃ yat pāṇḍityaṃ tadudāhṛtam /
yathā---
goṣṭhībhiḥ paritoṣayan budhagaṇān ṣaḍdarśanīsīmabhiḥ satsārasvatamārgadarśanacaṇaiḥ sūktaiḥ kavīn prīṇayan /
saṃgītopaniṣadrahasyapiśunairātodyayogyakramairdhinvan saṃsadi vaiṇikān viharate śrīkākatīndro nṛpaḥ

1.26

atha nāyakaguṇanirūpaṇānantaraṃ nāyakasvarūpaṃ nirūpyate /
yaśaḥ pratāpasubhago dharmakāmārthatatparaḥ /
dhuraṃdharo guṇāḍhyaśca nāyakaḥ parikīrttitaḥ

1.27

yaśaḥ pratāpābhyāṃ
[1.2.1 subhagatvamḥ]
subhagatvaṃ yathā---
dharmālambasamucchritāṃ tribhuvanasyaikātapatraśriyaṃ dhatte kākativīrarudranṛpateḥ sphāraṃ yaśomaṇḍalam /
chāyevāsya nabhaḥ sthalī kuvalayaśyāmeyamālokyate tanmanye niyataṃ pratāpatapanastasyopari dyotate

1.28

[1.2.2 dharmakāmārthatatparatvam]
dharmakāmārthatatparatvaṃ yathā---
dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ /
kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare

1.29

[1.2.3 dharīṇakā]
dhurīṇatā yathā---
gāyantīranumodate nijavadhūḥ śeṣaḥ śiraḥ kampanairlakṣmīṃ prīṇayate 'dya kacchapapatirvakṣaḥ sthalīdarśanāt /
diṅnāgāśca kareṇukāśucamapākurvantyanuvrajyayā doṣṇā kākativīrarudranṛpatau viśvambharāṃ bibhrati

1.30

[1.2.4 guṇāḍhyatvam]
guṇāḍhyatvaṃ yathā---
mukhaiḥ sahastreṇa phaṇī vadeccet karaiḥ sahasreṇa likhedvivasvān /
netraiḥ sahasreṇa hariśca paśyet sthāne guṇān kākativīrabhurtuḥ

1.31

atha nāyakaviśeṣā nirūpyante /
udātta uddhataścaiva lalitaḥ śānta ityapi /
dhīrapūrvā ime pūrvaiścatvāro nāyakāḥ smṛtāḥ

1.32

tatra sarvarasasādhāraṇāścatvāro nāyakāḥ dhīrodāttadhīroddhatadhīralalitadhīraśāntāḥ /
eteṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[1.3.1 dhīrodāttaḥ]
mahāsattvo 'tigambhīraḥ kṛpāvānavikatthanaḥ /
pratāparudravada dhīro dhīrodāttaḥ sa saṃmataḥ

1.33

yathā---
saṃdigdhe kṛpayā mṛduḥ kṣaṇamarīn hantuṃ dhṛtāsiḥ puraḥ śauryaśrīpraṇayapraśaṃsiṣu namadbhrūrlajjate vandiṣu /
ākārān sukharoṣaharṣapiśunān vaktre na dhatte manāk trailokyātiśayālukīrttisubhagaḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ

1.34

darpamātsaryabhūyiṣṭhaścaṇḍavṛttirvikatthanaḥ /
māyāvī sulabhakrodhaḥ sa dhīroddhata ucyate

1.35

[1.3.2 dhīrodhdataḥ]
yathā---
re re ghūrjara jarjharo 'si samare lampāka kiṃ kampase vaṅga tvaṅgasi kiṃ mudhā balarajaḥ kāṇo 'si kiṃ koṅkaṇa /
hūṇa prāṇaparāyaṇo bhava mahārāṣṭrāparāṣṭro 'syamī yoddhāro vayamityarīnabhibhavantyandhrakṣamābhṛdbhaṭāḥ

1.36

atra bhaṭānāṃ dhīroddhatatvam /
[1.3.3 dhīralalitaḥ]
'suravaikabhūḥ'; iti pāṭhāntaram /
niścinto dhīralalitaḥ kalāsaktaḥ /
sukhī mṛduḥ /
i /
sukhaikabhūḥ iti pāṭhāntaram]
yathā---
śauryoṣmā niravagrahaḥ pratinṛpāḥ sarve 'pi namrīkṛtāḥ pātivratyamupaiti bhūriyamayaṃ nāthaḥ svayaṃbhūḥ śivaḥ /
dhīro 'yaṃ yuvarāja eva vahati śrīvīrarudro dhuraṃ sarvāmityanumodate pratikalaṃ śrīkākatīndro nṛpaḥ

1.37

[1.3.4 dhīraśāntaḥ]
dhīraḥ śāntaḥ prasannātmā dhīraśānto dvijādikaḥ

1.38

yathā---
vīraṃ rudranṛpālaratnamabhitaḥ prāptodayaṃ modate saṃkhyāvadaraṇa eṣa pūṣaṇamiva pratyagramabjākaraḥ /
unmīlatkamalāvihāravasatirbhūtvā vikāsairnijairviśvāmodamudañcayannavirataṃ doṣāvasānotsukaḥ

1.39

atra viprāṇāṃ dhīraśāntatvam /
// śṛṅgāranāyakā nirūpyante /
atha śṛṅgāraviṣayāścatvāro nāyakā ime /
anukūlo dakṣiṇaśca dhṛṣṭaḥ śaṭha iti smṛtāḥ

1.40

eṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[1.4.1anukūlaḥ]
ekāyatto 'nukūlaḥ syāt
ekasyāṃ nāyikāyāṃ viśeṣānurakto 'nukūlo nāyakaḥ /
yathā---
kiṃ nāmācaritaṃ tapaḥ sakhi ! bhuvā yasyāḥ patirgīyate vīro rudranṛpaḥ kva tat sucaritaṃ tasya priyā syāṃ yataḥ /
jāne mānini mā viṣīda purataḥ prakhyāpya nāma sthirāṃ tvāṃ ratnākaramekhalāṃ tvayi sadā saktaṃ vidhāsye nṛpam

1.41

atra pratāparudrasya kṣoṇyāṃ viśeṣānurāgo vyajyate, yena vadhvā sthirā ratnākaramekhaleti tannāmagrahaṇena snehaprakhyāpanaṃ kriyate /
[1.4.2 dakṣiṇaḥ]
tulyo 'nekatra dakṣiṇaḥ /
anekāsu nāyikāsu avaiṣamyeṇa snehānuvartī dakṣiṇo nāyakaḥ /
yathā---
narmoktyaiva niyantritā smarakalākelīṣu kācinmayā sākūtena vilokanena hṛdayaṃ kasyaicidāviṣkṛtam /
kasyāścit prahitaḥ prasādhananidhirdūtīkareṇa, kva vā gantāsmītyanucintayaiva nṛpaterāsīt prabhātā niśā

1.42

tathā ca ---
vāṇīṃ mukhena, netrābhyāṃ śriyaṃ, doṣṇā ca medinīm /
mānayaṃstulyatāṃ dhatte tāsu rudranareśvaraḥ

1.43

[1.4.3 dhṛṣṭaḥ]
vyaktāgā gatabhīrdhṛṣṭaḥ
yathā---
rājyaśrīparibhogaśaṃsi bhavataḥ sarvāṅgamālokyate kastatrāvinayo 'sti sāhasamidaṃ tannāma mayyarpitam /
jāne tvāṃ bahuvallabhaṃ kimaparaṃ vaktavyamalpā vayaṃ tasyāṃ prema tavādhikaṃ vasumatī yā nāma kiṃ jalpitaiḥ

1.44

[1.4.4 śaṭhaḥ]
gūḍhavipriyakṛcchaṭhaḥ

1.45

nāyikāmātraviditavipriyakārī śaṭhaḥ /
yathā---
dṛṣṭyā paśyasi kevalaṃ na manasā vācā priyaṃ bhāṣase no bhāvena bhujāntaraṃ prakaṭayasyagre na cābhyantaram /
jñātaṃ kākatinātha ! bhūstava paraṃ prāṇeśvarī dhyāyato mādṛkṣeṣu viḍambanaiva ; tadalaṃ vyarthairbahissaṃbhramaiḥ

1.46

atra tattannāyakaviṣayatayā kākatīśvarāṇāmudāharaṇena vīrarudrasyaiva varṇanam /
eṣāṃ nāyikānukūlane pīṭhamardaviṭaceṭavidūṣakanāmānaḥ sahāyāḥ /
teṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate /
kiṃcidūnaḥ pīṭhamarda ekavidyo viṭaḥ smṛtaḥ /
saṃdhānakuśalaśceṭo hāsyaprāyo vidūṣakaḥ

1.47

spaṣṭameṣāmudāharaṇam /
athāṣṭavidhāḥ śṛṅgāranāyikāḥ /
svādhīnapatikā caiva tathā vāsakasajjikā /
virahotkaṇṭhitā caiva vipralabdhā ca khaṇḍitā

1.48

kalahāntaritā caiva tathā proṣitabhartṛkā /
tathābhisārikā ceti kramāllakṣaṇamucyate

1.49

priyopalālitā nityaṃ svādhīnapatikā matā /
[1.5.1 svadhīnapatikā]
yathā---
priyāṃ sarvaṃsahāṃ taistairviśeṣairupalālayan /
pratāparudranṛpatiḥ pratikṣaṇamavekṣate

1.50

priyāgamanavelāyāṃ maṇḍayantī muhurmuhuḥ /
kelīgṛhaṃ tathātmānaṃ sā syādvāsakasajjikā

1.51

[1.5.2 vāsakāsajnikā]
yathā---
svatejasā pariṣkṛtya pradhānāgāramutkayā /
śriyābhiṣekavelāyāṃ vīrarudraḥ pratīkṣitaḥ

1.52

cirayatyadhikaṃ kānte virahotkaṇṭhitonmanāḥ

1.53

[1.5.3 virahotkaṇṭhitā]
yathā---
na śaṅkānyā tādṛgguṇaparimale rudranṛpatau kayā vā goṣṭhyāsau cirayati sakhībhirna sulabhaḥ /
samānetuṃ kāntaṃ vraja madana baddho 'ñjalirayaṃ yato viṣvadrīcaḥ kirati kiraṇāṃstvatpriyasakhaḥ

1.54

kvacit saṃketamāvedya dayitenātha vañcitā /
smarārtā vipralabdheti kalāvidbhiḥ prakīrtyate

1.55

[1.5.4 vipralabdhā]
yathā---
gacchāgre sakhi ! kā priyāgamakathā prāpto niśīthaḥ paraṃ saṃketālaya ! mokṣyase mama vṛthā jāto 'śrubhiḥ paṅkilaḥ /
yadvā rudranareśvare priyatame rājyaśriyo vallabhe bhāratyā dayite bhuvaḥ kṛtapadāḥ prāyo vayaṃ vañcitāḥ

1.56

nītvānyatra niśāṃ prātarāgate prāṇavallabhe /
anyāsaṃbhogacihnaistu kupitā khaṇḍitā matā

1.57

[1.5.5 khaṇḍitā]
yathā---
rātriryāmatrayaparimitā vallabhāste sahasraṃ mārgāsaktyā mama gṛhamapi prātarevāgato 'si /
kiṃ kartavyaṃ vada nṛpatibhirvīkṣaṇīyā hi sarvāḥ ko vā doṣastava punarahaṃ kāmamāyāsayitrī

1.58

kopāt priyaṃ parāṇudya paścāttāpasamanvitā /
kalahāntaritā nāma sūribhiḥ parikīrtitā

1.59

[1.5.6 kalahāntaritā]
yathā---
taha taha aṇuṇaanto pio tue hiaa rosakaluseṇa /
avahīrido ṇa muṇiaṃ rāeti vioaveaṇaṃ sahasu

1.60

(tathā tathā anunayan priyastvayā hṛdaya ! roṣa kaluṣeṇa /
avadhīrito na jñāto rājeti viyogavedanāṃ sahasva) // //
deśāntaragate kānte khinnā proṣitabhartṛkā /
[1.5.7 proṣitabhartṛkā]
yathā---
trailokyaprathamānakīrttimahasaḥ śrīvīrarudraprabhoḥ sevārthaṃ cirayatsu kākatipure bhūpeṣu tadyoṣitaḥ /
dvārāsaktadṛśo nayanti divasān vyuṣṭāśayā ca kṣapāstaddhyānapratibaddhasāndrapulakavyākīrṇakāmeṣavaḥ

1.61

kāntābhisaraṇodyuktā smarārtā sābhisārikā

1.62

[1.5.8 abhisārikā]
yathā---
saṃbhramairalamalpajñe ! preyānastu mahīpatiḥ /
kareṇusthāṃ na paśyāmi na śṛṇomyabhisārikām

1.63

// āsāṃ nāyikānukūlane sahāyāḥ //
dūtyo dāsī sakhī kārūrdhātreyī prātiveśinī /
liṅginī śilpinī svā ca sahāyāḥ parikīrtitāḥ

1.64

etāsāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca spaṣṭam /
kāmaśāstraprasiddhāḥ padmanīcitriṇīprabhṛtayo jātiviśeṣā jñātavyāḥ /
saṃkṣepeṇa nāyikā trividhā---mugdhā madhyā prauḍhā ceti /
udayadyauvanā mugdhā lajāvijitamanmathā /
lajāmanmathamadhyasthā madhyamoditayauvanā /
smaramandīkṛtavrīḍā prauḍhā saṃpūrṇayauvanā

1.65

yathākramamudāharaṇāni /
mugdhā yathā---
mugdhe ! yanmanaso 'pi gopyamakhilaṃ tanmahyamāvedyate kiṃ yā kācidahaṃ tava priyasakhi pracchādya kiṃ tāmyasi /
āsaktistava rudradevanṛpatāvāśāsyate kiṃ bhavedityālyāṃ praṇayaikavāci sutanurdattottarā vrīḍayā

1.66

madhyā yathā---
līlāvibhramapūrvaraṅgamuditaṃ tāruṇyametya trapānepathyāntarabimbitasmarakalālāsyaprapañcaśriyaḥ /
sakhyaḥ paśyata kākatīyanṛpatau bhāvānubandhojjvalaḥ ko 'pyasyāstaralabhruvo vijayate śṛṅgāranāṭyakramaḥ

1.67

prauḍhā yathā---
sahelaṃ paśyantyāḥ prakṛtisubhagaṃ rudranṛpatiṃ tadātvapratyudyadvividhalalitāṭopamadhuram /
rasaprādurbhāvād yugapadudayatsāttvikamaho mṛgākṣyāstāruṇye kusumaśaraśilpaṃ vijayate

1.68

bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam /
guṇālaṃkārāṇāṃ rasamahati kāvye vilasitaṃ sphuracchabdārthābhyāṃ tadapi hṛdayānandi bhavati /
tayorapyunmeṣaḥ sravadamṛtamādhuryasubhagaḥ paraṃ puṇyaślokaṃ caritamanubadhnan vijayate

1.69

eṣa saṃgrahaślokaḥ /
upaskārahetūnāṃ guṇālaṅkārāṇāṃ sadṛ'śeṅārye sati caritārthatvam /
yasyālaṅkārāśrayatvaṃ tadeva lokanyāyenālaṅkāryam /
tena guṇālaṅkārāṇāṃ kāvyamevāśrayabhūtamiti tadevālaṅkāryam /
rasāderalaṅkāryatvoktiḥ prādhānyenātmana iva hāranūpurādyalaṅkāryatvam /
jīvitabhūtatvādrasādeḥ kāvyātmatā /
kvacidrasasya prādhānyam /
kvacidalaṅaakārasya prādhānyam /
kvacidvastunaḥ prādhānyaṃ ca /
(upaskārahetūnāmityādiḥ atiślāghākāraṇamityanto grantho bahuṣu kośeṣu na dṛśyate, nāpi vyākhyātaḥ kumārasvāmisomapīthinā) /
rasaprādhānyaṃ yathā---
īṣadaṅkuritavibhramacārau dehapallavitakāntini tanvyāḥ /
yauvane mukulitastanamātre puṣpitaśca phalitaśca manobhūḥ

1.70

etat kāñcidbālāmālokya saspṛhasya pratāparudrasya vacanam /
atra śṛṅgāraraso vyajyate //
alaṅkāraprādhānyaṃ yathā---
kīrttau pratāparudrasya viharantyāṃ digantare /
lokālokataṭāḥ śaśvaddravaccandropalāṅkitāḥ

1.71

atra candrakāntakuṭṭimānāṃ lokālokācalataṭānāṃ rudradevakīrttau candrikābuddhyā śaśvat dravo 'bhūditi bhrāntimadalaṅāro vyajyate /
vyaṅgyāvasthāyāmalaṅkārasyāpi prādhānyamastyeva //
vastuprādhānyaṃ yathā---
avatarati vīrarudre kākativaṃśe trilokamahanīye /
tyaktvā dugdhapayodhiṃ talpaphaṇīśaḥ svamandiraṃ prāptaḥ

1.72

atra talpaphaṇīśaḥ dugdhābdhiṃ vihāya svagṛhaṃ prāptaḥ ityanena kṣīrasamudre harirnāstīti vyajyate /
anena puruṣottamaḥ pratāparudrarūpeṇa kākatīyakule 'vatatāreti vastu vyajyate /
iti trividhaṃ vyaṅgyaprādhānyam //
kāvyamāśritya guṇālaṅkārāṇāṃ vilāsaḥ /
tacca kāvyaṃ śabdasphuraṇenārthasphuraṇena tadubhayasphuraṇena ca sahṛdayahṛdayānandi bhavati //
[1.6.1 śabdaspuraṇam]
śabdasya sphuraṇaṃ nāma prauḍhabandhasya ḍambaraḥ /
yo bandhāḍambara ārabhaṭyāṃ pratipādayiṣyate tacchabdasphuraṇam /
yathā---
kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ /
uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayorgarjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ

1.73

[1.6.2 arthaspuraṇam]
acumbitārthasaṃpattirarthasphuraṇamiṣyate

1.74

yathā---
khagge jujjñavijimbhie rivumahīṇāhaṃjaliṃ biṃbiaṃ pekkhaṃto jaalacchivāsakamalaṃ maṇṇaṃti viṇṇāṇiṇo /
maṇṇe vīrapaāvaruddavihuṇo jaṇṇesu ghettuṃ uṇo siṭhṭhīe ripujīviāi vihiṇo pattassa pīḍhaṃbuam

1.75

(khaḍge yuddhavijṛmbhite ripumahīnāthāñjaliṃ bimbitaṃ prekṣamāṇāḥ jayalakṣmīvāsakamalaṃ manyante vijñāninaḥ /
manye vīrapratāparudravibhorjanyeṣu grahītuṃ punaḥ sṛṣṭyai ripujīvitāni vidheḥ prāptasya pīṭhāmbujam) // //
[1.6.3 ubhayaspuraṇam]
ubhayasphuraṇaṃ yathā---
udyadbṛṃhitagarjitaiḥ karighaṭākādambinīḍambaraiḥ kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhapaṭubhiḥ sadyaḥ sphura(ṭa?) ddiktaṭaiḥ /
prāvṛṭasaṃbhramaśaṃsino ripuvadhūbāṣpodgamairdurdinaṃ kurvantaścalamartigaṇḍanṛpaterjaitraprayāṇodyamāḥ

1.76

evaṃvidhaśabdārthasphuraṇābhyāṃ kāvyasya cārutvam /
śabdārthayorapi puṇyaślokacaritavarṇanena sahṛdayahṛdayānanditvam /
ato nāyakasyaiva kāvye prādhānyam /
[1.6.4 nāyakapradhānyam]
kulācārayaśaḥ śauryaśrutaśīlādivarṇanam /
kriyate neturevaṃ yattadeva bahusaṃmatam

1.77

athavā pratipakṣasya varṇayitvā guṇān bahūn /
tajjayānnāyakotkarṣavarṇanaṃ ca mataṃ kvacit

1.78

yathākramamudāharaṇam---
tattvaṃ yassa paraḥ pumānavataro yasyānvaye kākatikṣmāpānāṃ caritaṃ ca yasya bhuvanakṣemaṃkaraprakramam /
ślaghā yasya laghūkṛtāmaratarusvardhenucintāmaṇiḥ so 'yaṃ viśvadhuraṃdharo vijayate śrīvīrarudro nṛpaḥ

1.79

yattejaḥ pratipakṣabhūpaviharadgarvāndhakārātapo yaddorargalavikramastrijagatīśuddhāntadauvārikaḥ /
so 'pyāsīd yudhi sevaṇakṣitipatiḥ sannāhabherīdhvaniṃ śrutvā rudranareśvarasya mahato bhītaḥ palāyyākulaḥ

1.80

evaṃvidhavarṇanamutpādye nāyake na ghaṭate /
tasya lokaprasiddhyarthaṃ kulavyapadeśādayo bahudhā varṇayitumevocitāḥ /
svataḥ siddhe tu nāyake dvaividhyamapi saṃbhavati /
tasya kulavyapadeśādīnāṃ lokaprasiddhatvāt kavibhirbalavatpratipakṣavijayavarṇanaṃ yuktam /
evaṃ svataḥ sidhdotpādyatvabhedena nāyakasya dvaividhyam /
tatra ca-
[1.6.5 nāyaka-guṇayorvargīkaraṇam]
dhīroddhate yathā raudro varṇyate bāhyasaṃbhramaḥ /
yathā ca dhīralalite śṛṅgāro bahubhāvakṛt

1.81

na dhīrodāttaviṣaye tathā varṇanamiṣyate /
kāryato rasasaṃpūrtistasminnapyucitakramā

1.82

hāsyādīnāṃ tathānyeṣāṃ rasānāmapi kīrtanam /
mandodyamānubhāvaṃ syāddhīrodātte tu netari

Original text: Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc