Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Chapter 1
śrīmadvidyānāthapraṇītaṃ pratāparudrīyam
śrīmatkumārasvāmikṛtaratnāpaṇasahitam
atha nāyakaprakaraṇam /
vidyākairavakaumudīṃ śrutiśiraḥ sīmantamuktāmaṇiṃ dārān padmabhuvastrilokajananīṃ vande girāṃ devatām /
yatpādābjanamaskriyāḥ sukṛtināṃ sārasvataprakriyābījanyāsabhuvo bhavanti kavitānāṭyaikajīvātavaḥ // 1,1 //
pūrvebhyo bhāmahādibhyaḥ sādaraṃ vihatāñjaliḥ /
vakṣye samyagalaṅkāraśāstrasarvasvasaṃgraham // 1,2 //
cireṇa caritārtho 'bhūt kāvyālaṅkārasaṃgrahaḥ /
pratāparudradevasya kīrtiryena prakāśyate // 1,3 //
rasapradhānāḥ śabdārthā guṇālaṅkāravṛttayaḥ /
rītayaśceyatī śāstraprameyaṃ kāvyapaddhatiḥ
yadyapyasau prabandheṣu prācāṃ sādhu nirūpitā /
tathāpyasyāḥ samaṃ neturnodāharaṇamādṛtam
puṇyaślokasya caritamudāharaṇamarhati /
na kaścit tādṛśaḥ pūrvaiḥ prabandhābharaṇīkṛtaḥ
prabandhānāṃ prabandhṝṇāmapi kīrttipratiṣṭhayoḥ /
mūlaṃ viṣayabhūtasya neturguṇanirūpaṇam
yathā rāmaguṇavarṇanaṃ rāmāyaṇavalmīkajanmanormahāpratiṣṭhākaraṇaṃ, tathā mahāpuruṣavarṇanena hi śreyaskarī prabandhasthitiḥ /
yathā vedaśāstrapurāṇāderhitaprāptiḥ ahitanivṛttiśca, tathā sadāśrayāt kāvyādapi /
iyān viśeṣaḥ---kāvyāt kartavyatādhīḥ sarasā, anyatra na tathā /
tathā hi---
yadvedāt prabhusaṃmitādadhigataṃ śabdapradhānācciraṃ yaccārthapravaṇāt purāṇavacanādiṣṭaṃ suhṛtsaṃmitāt /
kāntāsaṃmitayā yayā sarasatāmāpādya kāvyaśriyā kartavye kutukī budho viracitastasyai spṛhāṃ kurmahe
tataḥ kāvyaṃ dṛṣṭādṛṣṭaphalajanakatayā bahūpayuktam /
taccoktaṃ kāvyaprakāśe---
"kāvyaṃ yaśase 'rthakṛte vyavahāravide śivetarakṣataye /
sadyaḥ paranirvṛtaye kāntāsaṃmitatayopadeśayuje" //
iti /
prasiddhaṃ caitanmahāprabandheṣu---
"parivaḍḍhai viṇṇāṇaṃ saṃbhāvijjai jaso viḍappaṃdi guṇā /
sutrai supurusacariaṃ kiṃ tajjeṇa ṇa haraṃti kavvāṭhṭhāvā" //
(parivardhate vijñānaṃ saṃbhāvyate yaśo 'rjyante guṇāḥ /
śrūyate supuruṣacaritaṃ kiṃ tad yena na haranti kāvyālāpāḥ) //
yatra punaruttamapuraṣacaritaṃ na nibadhyate, tat kāvyaṃ parityājyameva /
tanmūlā ceyaṃ
smṛtiḥ---"kāvyālāpāṃśca varjayet'; iti /
na kevalaṃ kāvyasyāyaṃ panthāḥ /
kintu śāstarajātasyāpi sadāśrayatvena mahān lokādaraḥ /
tathā vaiśeṣikāderīśvarapratiṣṭhāpakatayā jagatpūjyatā /
tathā mahābhāratādīnāmapi mahāpuruṣavarṇanaparatayaiva viśvātiśāyitvam /
kiṃ bahunā? vedāntā api brahmapratipādakatayā paramutkṛṣyante /
'athāto dharmajijñāsā'; ityupakramamāṇena sūtrakṛtā maharṣiṇāpi puruṣāśritasya guṇaśreṣṭhasya dharmasya jijñāsādvāreṇa mahāpuruṣaguṇavarṇanameva śāstrasya prāṇa ityurarīkṛtam /
tattannyāyanirūpaṇaparasyāpi prabandharāśermahāpuruṣaguṇavarṇanaṃ hemnaḥ paramāmodaḥ /
ataśca,
pratāparudradevasya guṇānāśritya nirmitaḥ /
alaṅkāraprabandho 'yaṃ santaḥ karṇotsavo 'stu vaḥ
kākatīyanarendrasya yaśo bhūṣayituṃ kṛtā /
vidyānāthakṛtiśceyaṃ svayaṃ tena vibhūṣyate
taduktaṃ daṇḍinā---
"ādirājayaśobimbamādarśaṃ prāpya vāṅmayam /
teṣāmasaṃnidhāne 'pi na svayaṃ paśya naśyati" //
iti /
sūktaiva pratipādyamahimnā prabandhamahattā /
taduktaṃ prācā bhāmahena---
"upaślokyasya māhātmyādujjvalāḥ kāvyasaṃpadaḥ" /
iti /
pratipāditaṃ 'codbhaṭena'---
"guṇālaṅkāracārutvayuktamapyadhikojjvalam /
kāvyamāśrayasaṃpattyā meruṇevāmaradrumaḥ" //
iti /
rudrabhaṭṭenāpi kathitam---"udāracaritanibandhanā prabandhapratiṣṭhā'; iti /
prapañcitaṃ ca sāhityamīmāṃsāyām---"nāyakaguṇagrathitāḥ sūktisrajaḥ sukṛtināmākalpamākalpanti'; iti /
nirūpitaṃ ca 'bhojarājena'---
"kaveralpāpi vāgvṛttirvidvatkarṇāvataṃsati /
nāyako yadi varṇyeta lokottaraguṇottaraḥ" //
iti /
// mahākulīnatvādināyakaguṇāḥ //
atraite nāyakaguṇāḥ /
mahākulīnataujjvalyaṃ mahābhāgyamudāratā /
tejasvitā vidagdhatvaṃ dhārmikatvādayo guṇāḥ
pūrvaśāstrānusāreṇa katicit kathitā ime /
pratāparudradevasya guṇā vācāmagocarāḥ
athaiteṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
tatra
[1.1.1 mahākulīnatā]
mahākulīnatā nāma kule mahati saṃbhavaḥ /
yathā---
tādṛṅmadhyamalokabhāgyavibhavādindrādibṛndārakaiḥ kṣoṇyāṃ krīḍitumicchubhiścirataraṃ saṃprārthitaḥ padmabhūḥ /
atyarkendukulapraśastimasṛjad yaṃ kākatīyānvayaṃ tasmin saṃprati vīrarudravapuṣā jāgarti lakṣmīpatiḥ
[1.1.2 aujjvalyam]
athaujjvalyam---
rūpasaṃpannadehatvamaujjvalyaṃ parikīrtyate
yathā---
murāreryaḥ pūrvaṃ jalanidhisutāyāmudabhavanmahādevājjātaḥ sa punaravanībhṛdduhitari /
vapuṣmān kāmo 'yaṃ jayati jagatībhāgyavibhavaiḥ pratāpaśrīrudraḥ svayamiti manīṣā mṛgādṛśām
[1.1.3 mahābhāgyam]
atha mahābhāgyam---
viśvaṃbharādhipatyaṃ yat tanmahābhāgyamucyate /
yathā---
sevānamranarendramaulivilasadratnaṃśunīrājitaṃ rājyaśrīprathamāvatārapadavīmāruhya siṃhāsanam /
kṣoṇīṃ rakṣati vikramairanupamaiḥ pratyarthipṛthvīpatiślāghālaṅghanajāṅghikairguṇanidhiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ
[1.1.4 audāryam]
athaudāryam---
yad viśrāṇanatācchīlyamaudāryaṃ tannigadyate
yathā---
vadānyo nānyo 'sti trijagati samo rudranṛpaterguṇaśreṇīślāghāpihitaharidīśānayaśasaḥ /
samantādudbhūtairdviradamadagandhaiḥ surabhayaḥ kriyante yadvidvajjanamaṇigṛhaprāṅgaṇabhuvaḥ
[1.1.5 tejasvitāḥ]
atha tejasvitā---
jagatprakāśakatvaṃ yat tejasvitvaṃ taducyate /
yathā---
sadā tejobhānau sphurati jayinaḥ kākativibhorarikṣmābhṛtkāntācikuratimirāhaṃkṛtimuṣi /
prakāśavyutpattirbhavati jaraduddāmatamasāmasūryaṃpaśyānāmavadhigiripāścāttyadṛṣadām
[1.1.6 vaidagdhyam]
atha vaidagdhyam---
kṛtyavastuṣu cāturyaṃ vaidagdhyaṃ parikīrtyate
yathā---
cāturyaṃ kimu varṇyate guṇanidheḥ śrīvīrarudraprabhoryatrānyonyaviruddhayorapi mahadvāṇīśriyorārjavam /
kiṃ cābhyāṃ sadṛśopacāralalitāṃ tattādṛśairutsavairniḥ sāpatnyamimāṃ bhuvaṃ sa nṛpatirdhatte diśāṃ jitvaraḥ
[1.1.7 dhārmikatvam]
atha dhārmikatvam---
dharmaikāyattacittatvaṃ dhārmikatvamudīryate /
yathā---
parihāse 'pyanaucityaṃ svapne 'pyanyavadhūkathām /
śatrāvapyaguṇāropaṃ kākatīndro na mṛṣyati
ādigrahaṇānmahāmahimatvapāṇḍityaprabhṛtayaḥ /
tanmahāmahimatvaṃ syād yā punardevatātmatā
[1.1.8 mahāmahītātmatā]
yathā---
kausalyā'sīt prathamajananī, devakī ca dvitīyā viṣṇormātā tadanu mahitā mummaḍāmbā tṛtīyā /
yastretāyāṃ raghupatirabhūd dvāpare śaurirāsīt trātuṃ kṣoṇīṃ sa jayati kalau vīrarudrāvatāraḥ
atra garuḍadhvajātmakatayā mahāmahimatoktā /
[1.1.9 pāṇḍityam]
atha pāṇḍityam---
sarvavidyādhikatvaṃ yat pāṇḍityaṃ tadudāhṛtam /
yathā---
goṣṭhībhiḥ paritoṣayan budhagaṇān ṣaḍdarśanīsīmabhiḥ satsārasvatamārgadarśanacaṇaiḥ sūktaiḥ kavīn prīṇayan /
saṃgītopaniṣadrahasyapiśunairātodyayogyakramairdhinvan saṃsadi vaiṇikān viharate śrīkākatīndro nṛpaḥ
atha nāyakaguṇanirūpaṇānantaraṃ nāyakasvarūpaṃ nirūpyate /
yaśaḥ pratāpasubhago dharmakāmārthatatparaḥ /
dhuraṃdharo guṇāḍhyaśca nāyakaḥ parikīrttitaḥ
yaśaḥ pratāpābhyāṃ
[1.2.1 subhagatvamḥ]
subhagatvaṃ yathā---
dharmālambasamucchritāṃ tribhuvanasyaikātapatraśriyaṃ dhatte kākativīrarudranṛpateḥ sphāraṃ yaśomaṇḍalam /
chāyevāsya nabhaḥ sthalī kuvalayaśyāmeyamālokyate tanmanye niyataṃ pratāpatapanastasyopari dyotate
[1.2.2 dharmakāmārthatatparatvam]
dharmakāmārthatatparatvaṃ yathā---
dharmo 'rtha iva pūrṇaśrīrartho dharma iva sthitaḥ /
kāmastāviva tau kāma iva rudranareśvare
[1.2.3 dharīṇakā]
dhurīṇatā yathā---
gāyantīranumodate nijavadhūḥ śeṣaḥ śiraḥ kampanairlakṣmīṃ prīṇayate 'dya kacchapapatirvakṣaḥ sthalīdarśanāt /
diṅnāgāśca kareṇukāśucamapākurvantyanuvrajyayā doṣṇā kākativīrarudranṛpatau viśvambharāṃ bibhrati
[1.2.4 guṇāḍhyatvam]
guṇāḍhyatvaṃ yathā---
mukhaiḥ sahastreṇa phaṇī vadeccet karaiḥ sahasreṇa likhedvivasvān /
netraiḥ sahasreṇa hariśca paśyet sthāne guṇān kākativīrabhurtuḥ
atha nāyakaviśeṣā nirūpyante /
udātta uddhataścaiva lalitaḥ śānta ityapi /
dhīrapūrvā ime pūrvaiścatvāro nāyakāḥ smṛtāḥ
tatra sarvarasasādhāraṇāścatvāro nāyakāḥ dhīrodāttadhīroddhatadhīralalitadhīraśāntāḥ /
eteṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[1.3.1 dhīrodāttaḥ]
mahāsattvo 'tigambhīraḥ kṛpāvānavikatthanaḥ /
pratāparudravada dhīro dhīrodāttaḥ sa saṃmataḥ
yathā---
saṃdigdhe kṛpayā mṛduḥ kṣaṇamarīn hantuṃ dhṛtāsiḥ puraḥ śauryaśrīpraṇayapraśaṃsiṣu namadbhrūrlajjate vandiṣu /
ākārān sukharoṣaharṣapiśunān vaktre na dhatte manāk trailokyātiśayālukīrttisubhagaḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ
darpamātsaryabhūyiṣṭhaścaṇḍavṛttirvikatthanaḥ /
māyāvī sulabhakrodhaḥ sa dhīroddhata ucyate
[1.3.2 dhīrodhdataḥ]
yathā---
re re ghūrjara jarjharo 'si samare lampāka kiṃ kampase vaṅga tvaṅgasi kiṃ mudhā balarajaḥ kāṇo 'si kiṃ koṅkaṇa /
hūṇa prāṇaparāyaṇo bhava mahārāṣṭrāparāṣṭro 'syamī yoddhāro vayamityarīnabhibhavantyandhrakṣamābhṛdbhaṭāḥ
atra bhaṭānāṃ dhīroddhatatvam /
[1.3.3 dhīralalitaḥ]
'suravaikabhūḥ'; iti pāṭhāntaram /
niścinto dhīralalitaḥ kalāsaktaḥ /
sukhī mṛduḥ /
i /
sukhaikabhūḥ iti pāṭhāntaram]
yathā---
śauryoṣmā niravagrahaḥ pratinṛpāḥ sarve 'pi namrīkṛtāḥ pātivratyamupaiti bhūriyamayaṃ nāthaḥ svayaṃbhūḥ śivaḥ /
dhīro 'yaṃ yuvarāja eva vahati śrīvīrarudro dhuraṃ sarvāmityanumodate pratikalaṃ śrīkākatīndro nṛpaḥ
[1.3.4 dhīraśāntaḥ]
dhīraḥ śāntaḥ prasannātmā dhīraśānto dvijādikaḥ
yathā---
vīraṃ rudranṛpālaratnamabhitaḥ prāptodayaṃ modate saṃkhyāvadaraṇa eṣa pūṣaṇamiva pratyagramabjākaraḥ /
unmīlatkamalāvihāravasatirbhūtvā vikāsairnijairviśvāmodamudañcayannavirataṃ doṣāvasānotsukaḥ
atra viprāṇāṃ dhīraśāntatvam /
// śṛṅgāranāyakā nirūpyante /
atha śṛṅgāraviṣayāścatvāro nāyakā ime /
anukūlo dakṣiṇaśca dhṛṣṭaḥ śaṭha iti smṛtāḥ
eṣāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca /
[1.4.1anukūlaḥ]
ekāyatto 'nukūlaḥ syāt
ekasyāṃ nāyikāyāṃ viśeṣānurakto 'nukūlo nāyakaḥ /
yathā---
kiṃ nāmācaritaṃ tapaḥ sakhi ! bhuvā yasyāḥ patirgīyate vīro rudranṛpaḥ kva tat sucaritaṃ tasya priyā syāṃ yataḥ /
jāne mānini mā viṣīda purataḥ prakhyāpya nāma sthirāṃ tvāṃ ratnākaramekhalāṃ tvayi sadā saktaṃ vidhāsye nṛpam
atra pratāparudrasya kṣoṇyāṃ viśeṣānurāgo vyajyate, yena vadhvā sthirā ratnākaramekhaleti tannāmagrahaṇena snehaprakhyāpanaṃ kriyate /
[1.4.2 dakṣiṇaḥ]
tulyo 'nekatra dakṣiṇaḥ /
anekāsu nāyikāsu avaiṣamyeṇa snehānuvartī dakṣiṇo nāyakaḥ /
yathā---
narmoktyaiva niyantritā smarakalākelīṣu kācinmayā sākūtena vilokanena hṛdayaṃ kasyaicidāviṣkṛtam /
kasyāścit prahitaḥ prasādhananidhirdūtīkareṇa, kva vā gantāsmītyanucintayaiva nṛpaterāsīt prabhātā niśā
tathā ca ---
vāṇīṃ mukhena, netrābhyāṃ śriyaṃ, doṣṇā ca medinīm /
mānayaṃstulyatāṃ dhatte tāsu rudranareśvaraḥ
[1.4.3 dhṛṣṭaḥ]
vyaktāgā gatabhīrdhṛṣṭaḥ
yathā---
rājyaśrīparibhogaśaṃsi bhavataḥ sarvāṅgamālokyate kastatrāvinayo 'sti sāhasamidaṃ tannāma mayyarpitam /
jāne tvāṃ bahuvallabhaṃ kimaparaṃ vaktavyamalpā vayaṃ tasyāṃ prema tavādhikaṃ vasumatī yā nāma kiṃ jalpitaiḥ
[1.4.4 śaṭhaḥ]
gūḍhavipriyakṛcchaṭhaḥ
nāyikāmātraviditavipriyakārī śaṭhaḥ /
yathā---
dṛṣṭyā paśyasi kevalaṃ na manasā vācā priyaṃ bhāṣase no bhāvena bhujāntaraṃ prakaṭayasyagre na cābhyantaram /
jñātaṃ kākatinātha ! bhūstava paraṃ prāṇeśvarī dhyāyato mādṛkṣeṣu viḍambanaiva ; tadalaṃ vyarthairbahissaṃbhramaiḥ
atra tattannāyakaviṣayatayā kākatīśvarāṇāmudāharaṇena vīrarudrasyaiva varṇanam /
eṣāṃ nāyikānukūlane pīṭhamardaviṭaceṭavidūṣakanāmānaḥ sahāyāḥ /
teṣāṃ svarūpaṃ nirūpyate /
kiṃcidūnaḥ pīṭhamarda ekavidyo viṭaḥ smṛtaḥ /
saṃdhānakuśalaśceṭo hāsyaprāyo vidūṣakaḥ
spaṣṭameṣāmudāharaṇam /
athāṣṭavidhāḥ śṛṅgāranāyikāḥ /
svādhīnapatikā caiva tathā vāsakasajjikā /
virahotkaṇṭhitā caiva vipralabdhā ca khaṇḍitā
kalahāntaritā caiva tathā proṣitabhartṛkā /
tathābhisārikā ceti kramāllakṣaṇamucyate
priyopalālitā nityaṃ svādhīnapatikā matā /
[1.5.1 svadhīnapatikā]
yathā---
priyāṃ sarvaṃsahāṃ taistairviśeṣairupalālayan /
pratāparudranṛpatiḥ pratikṣaṇamavekṣate
priyāgamanavelāyāṃ maṇḍayantī muhurmuhuḥ /
kelīgṛhaṃ tathātmānaṃ sā syādvāsakasajjikā
[1.5.2 vāsakāsajnikā]
yathā---
svatejasā pariṣkṛtya pradhānāgāramutkayā /
śriyābhiṣekavelāyāṃ vīrarudraḥ pratīkṣitaḥ
cirayatyadhikaṃ kānte virahotkaṇṭhitonmanāḥ
[1.5.3 virahotkaṇṭhitā]
yathā---
na śaṅkānyā tādṛgguṇaparimale rudranṛpatau kayā vā goṣṭhyāsau cirayati sakhībhirna sulabhaḥ /
samānetuṃ kāntaṃ vraja madana baddho 'ñjalirayaṃ yato viṣvadrīcaḥ kirati kiraṇāṃstvatpriyasakhaḥ
kvacit saṃketamāvedya dayitenātha vañcitā /
smarārtā vipralabdheti kalāvidbhiḥ prakīrtyate
[1.5.4 vipralabdhā]
yathā---
gacchāgre sakhi ! kā priyāgamakathā prāpto niśīthaḥ paraṃ saṃketālaya ! mokṣyase mama vṛthā jāto 'śrubhiḥ paṅkilaḥ /
yadvā rudranareśvare priyatame rājyaśriyo vallabhe bhāratyā dayite bhuvaḥ kṛtapadāḥ prāyo vayaṃ vañcitāḥ
nītvānyatra niśāṃ prātarāgate prāṇavallabhe /
anyāsaṃbhogacihnaistu kupitā khaṇḍitā matā
[1.5.5 khaṇḍitā]
yathā---
rātriryāmatrayaparimitā vallabhāste sahasraṃ mārgāsaktyā mama gṛhamapi prātarevāgato 'si /
kiṃ kartavyaṃ vada nṛpatibhirvīkṣaṇīyā hi sarvāḥ ko vā doṣastava punarahaṃ kāmamāyāsayitrī
kopāt priyaṃ parāṇudya paścāttāpasamanvitā /
kalahāntaritā nāma sūribhiḥ parikīrtitā
[1.5.6 kalahāntaritā]
yathā---
taha taha aṇuṇaanto pio tue hiaa rosakaluseṇa /
avahīrido ṇa muṇiaṃ rāeti vioaveaṇaṃ sahasu
(tathā tathā anunayan priyastvayā hṛdaya ! roṣa kaluṣeṇa /
avadhīrito na jñāto rājeti viyogavedanāṃ sahasva) // //
deśāntaragate kānte khinnā proṣitabhartṛkā /
[1.5.7 proṣitabhartṛkā]
yathā---
trailokyaprathamānakīrttimahasaḥ śrīvīrarudraprabhoḥ sevārthaṃ cirayatsu kākatipure bhūpeṣu tadyoṣitaḥ /
dvārāsaktadṛśo nayanti divasān vyuṣṭāśayā ca kṣapāstaddhyānapratibaddhasāndrapulakavyākīrṇakāmeṣavaḥ
kāntābhisaraṇodyuktā smarārtā sābhisārikā
[1.5.8 abhisārikā]
yathā---
saṃbhramairalamalpajñe ! preyānastu mahīpatiḥ /
kareṇusthāṃ na paśyāmi na śṛṇomyabhisārikām
// āsāṃ nāyikānukūlane sahāyāḥ //
dūtyo dāsī sakhī kārūrdhātreyī prātiveśinī /
liṅginī śilpinī svā ca sahāyāḥ parikīrtitāḥ
etāsāṃ svarūpamudāharaṇaṃ ca spaṣṭam /
kāmaśāstraprasiddhāḥ padmanīcitriṇīprabhṛtayo jātiviśeṣā jñātavyāḥ /
saṃkṣepeṇa nāyikā trividhā---mugdhā madhyā prauḍhā ceti /
udayadyauvanā mugdhā lajāvijitamanmathā /
lajāmanmathamadhyasthā madhyamoditayauvanā /
smaramandīkṛtavrīḍā prauḍhā saṃpūrṇayauvanā
yathākramamudāharaṇāni /
mugdhā yathā---
mugdhe ! yanmanaso 'pi gopyamakhilaṃ tanmahyamāvedyate kiṃ yā kācidahaṃ tava priyasakhi pracchādya kiṃ tāmyasi /
āsaktistava rudradevanṛpatāvāśāsyate kiṃ bhavedityālyāṃ praṇayaikavāci sutanurdattottarā vrīḍayā
madhyā yathā---
līlāvibhramapūrvaraṅgamuditaṃ tāruṇyametya trapānepathyāntarabimbitasmarakalālāsyaprapañcaśriyaḥ /
sakhyaḥ paśyata kākatīyanṛpatau bhāvānubandhojjvalaḥ ko 'pyasyāstaralabhruvo vijayate śṛṅgāranāṭyakramaḥ
prauḍhā yathā---
sahelaṃ paśyantyāḥ prakṛtisubhagaṃ rudranṛpatiṃ tadātvapratyudyadvividhalalitāṭopamadhuram /
rasaprādurbhāvād yugapadudayatsāttvikamaho mṛgākṣyāstāruṇye kusumaśaraśilpaṃ vijayate
bhedāntaraṃ yathāsaṃbhavamudāhāryam /
guṇālaṃkārāṇāṃ rasamahati kāvye vilasitaṃ sphuracchabdārthābhyāṃ tadapi hṛdayānandi bhavati /
tayorapyunmeṣaḥ sravadamṛtamādhuryasubhagaḥ paraṃ puṇyaślokaṃ caritamanubadhnan vijayate
eṣa saṃgrahaślokaḥ /
upaskārahetūnāṃ guṇālaṅkārāṇāṃ sadṛ'śeṅārye sati caritārthatvam /
yasyālaṅkārāśrayatvaṃ tadeva lokanyāyenālaṅkāryam /
tena guṇālaṅkārāṇāṃ kāvyamevāśrayabhūtamiti tadevālaṅkāryam /
rasāderalaṅkāryatvoktiḥ prādhānyenātmana iva hāranūpurādyalaṅkāryatvam /
jīvitabhūtatvādrasādeḥ kāvyātmatā /
kvacidrasasya prādhānyam /
kvacidalaṅaakārasya prādhānyam /
kvacidvastunaḥ prādhānyaṃ ca /
(upaskārahetūnāmityādiḥ atiślāghākāraṇamityanto grantho bahuṣu kośeṣu na dṛśyate, nāpi vyākhyātaḥ kumārasvāmisomapīthinā) /
rasaprādhānyaṃ yathā---
īṣadaṅkuritavibhramacārau dehapallavitakāntini tanvyāḥ /
yauvane mukulitastanamātre puṣpitaśca phalitaśca manobhūḥ
etat kāñcidbālāmālokya saspṛhasya pratāparudrasya vacanam /
atra śṛṅgāraraso vyajyate //
alaṅkāraprādhānyaṃ yathā---
kīrttau pratāparudrasya viharantyāṃ digantare /
lokālokataṭāḥ śaśvaddravaccandropalāṅkitāḥ
atra candrakāntakuṭṭimānāṃ lokālokācalataṭānāṃ rudradevakīrttau candrikābuddhyā śaśvat dravo 'bhūditi bhrāntimadalaṅāro vyajyate /
vyaṅgyāvasthāyāmalaṅkārasyāpi prādhānyamastyeva //
vastuprādhānyaṃ yathā---
avatarati vīrarudre kākativaṃśe trilokamahanīye /
tyaktvā dugdhapayodhiṃ talpaphaṇīśaḥ svamandiraṃ prāptaḥ
atra talpaphaṇīśaḥ dugdhābdhiṃ vihāya svagṛhaṃ prāptaḥ ityanena kṣīrasamudre harirnāstīti vyajyate /
anena puruṣottamaḥ pratāparudrarūpeṇa kākatīyakule 'vatatāreti vastu vyajyate /
iti trividhaṃ vyaṅgyaprādhānyam //
kāvyamāśritya guṇālaṅkārāṇāṃ vilāsaḥ /
tacca kāvyaṃ śabdasphuraṇenārthasphuraṇena tadubhayasphuraṇena ca sahṛdayahṛdayānandi bhavati //
[1.6.1 śabdaspuraṇam]
śabdasya sphuraṇaṃ nāma prauḍhabandhasya ḍambaraḥ /
yo bandhāḍambara ārabhaṭyāṃ pratipādayiṣyate tacchabdasphuraṇam /
yathā---
kṣoṇīrakṣaṇadakṣiṇāḥ kṣatajagatkṣobhā durīkṣakramāḥ kṣudrakṣatriyapakṣaśikṣaṇavidhau protkṣiptakaukṣeyakāḥ /
uddāmodyamanasya rudranṛpaterderdaṇḍayoścaṇḍayorgarjaddurjanagarvaparvatabhidādambholayaḥ kelayaḥ
[1.6.2 arthaspuraṇam]
acumbitārthasaṃpattirarthasphuraṇamiṣyate
yathā---
khagge jujjñavijimbhie rivumahīṇāhaṃjaliṃ biṃbiaṃ pekkhaṃto jaalacchivāsakamalaṃ maṇṇaṃti viṇṇāṇiṇo /
maṇṇe vīrapaāvaruddavihuṇo jaṇṇesu ghettuṃ uṇo siṭhṭhīe ripujīviāi vihiṇo pattassa pīḍhaṃbuam
(khaḍge yuddhavijṛmbhite ripumahīnāthāñjaliṃ bimbitaṃ prekṣamāṇāḥ jayalakṣmīvāsakamalaṃ manyante vijñāninaḥ /
manye vīrapratāparudravibhorjanyeṣu grahītuṃ punaḥ sṛṣṭyai ripujīvitāni vidheḥ prāptasya pīṭhāmbujam) // //
[1.6.3 ubhayaspuraṇam]
ubhayasphuraṇaṃ yathā---
udyadbṛṃhitagarjitaiḥ karighaṭākādambinīḍambaraiḥ kṣoṇībhṛtkaṭakoparodhapaṭubhiḥ sadyaḥ sphura(ṭa?) ddiktaṭaiḥ /
prāvṛṭasaṃbhramaśaṃsino ripuvadhūbāṣpodgamairdurdinaṃ kurvantaścalamartigaṇḍanṛpaterjaitraprayāṇodyamāḥ
evaṃvidhaśabdārthasphuraṇābhyāṃ kāvyasya cārutvam /
śabdārthayorapi puṇyaślokacaritavarṇanena sahṛdayahṛdayānanditvam /
ato nāyakasyaiva kāvye prādhānyam /
[1.6.4 nāyakapradhānyam]
kulācārayaśaḥ śauryaśrutaśīlādivarṇanam /
kriyate neturevaṃ yattadeva bahusaṃmatam
athavā pratipakṣasya varṇayitvā guṇān bahūn /
tajjayānnāyakotkarṣavarṇanaṃ ca mataṃ kvacit
yathākramamudāharaṇam---
tattvaṃ yassa paraḥ pumānavataro yasyānvaye kākatikṣmāpānāṃ caritaṃ ca yasya bhuvanakṣemaṃkaraprakramam /
ślaghā yasya laghūkṛtāmaratarusvardhenucintāmaṇiḥ so 'yaṃ viśvadhuraṃdharo vijayate śrīvīrarudro nṛpaḥ
yattejaḥ pratipakṣabhūpaviharadgarvāndhakārātapo yaddorargalavikramastrijagatīśuddhāntadauvārikaḥ /
so 'pyāsīd yudhi sevaṇakṣitipatiḥ sannāhabherīdhvaniṃ śrutvā rudranareśvarasya mahato bhītaḥ palāyyākulaḥ
evaṃvidhavarṇanamutpādye nāyake na ghaṭate /
tasya lokaprasiddhyarthaṃ kulavyapadeśādayo bahudhā varṇayitumevocitāḥ /
svataḥ siddhe tu nāyake dvaividhyamapi saṃbhavati /
tasya kulavyapadeśādīnāṃ lokaprasiddhatvāt kavibhirbalavatpratipakṣavijayavarṇanaṃ yuktam /
evaṃ svataḥ sidhdotpādyatvabhedena nāyakasya dvaividhyam /
tatra ca-
[1.6.5 nāyaka-guṇayorvargīkaraṇam]
dhīroddhate yathā raudro varṇyate bāhyasaṃbhramaḥ /
yathā ca dhīralalite śṛṅgāro bahubhāvakṛt
na dhīrodāttaviṣaye tathā varṇanamiṣyate /
kāryato rasasaṃpūrtistasminnapyucitakramā
hāsyādīnāṃ tathānyeṣāṃ rasānāmapi kīrtanam /
mandodyamānubhāvaṃ syāddhīrodātte tu netari
Original text: Pratāparudrīya or Pratāparudrayaśobhūṣaṇa with Kumārasvāmin's commentary Ratnāpaṇa · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0