પ્રતાપરુદ્રીય · અધ્યાય 2

સર્વનાયકાતિશાયિત્વાદ્ધીરોદાત્તસ્ય તદ્વિષયત્વં પ્રબન્ધાનામતિશ્લાઘાકારણમ્ ॥
ઇતિ શ્રીવિદ્યાનાથકૃતૌ પ્રતાપરુદ્રયશોભૃષણે ઽલંકારશાસ્ત્રે
નાયકપ્રકરણં સમાપ્તમ્ ॥
ઇતિ પદવાક્યપ્રમાણપારાવારપારીણશ્રીમહોપાધ્યાયકોલચલમલ્લિનાથસૂરિસૂનુના વિશ્વજનીનવિદ્યસ્ય વિદ્વન્મણેઃ પેદ્દયાર્યસ્યાનુજેન કુમારસ્વામિસોમપીથિના વિરચિતે પ્રતાપરુદ્રીયવ્યાખ્યાને રત્નાપણાખ્યાને નાયકનિરૂપણં નામ પ્રથમં પ્રકરણમ્ ॥
[ઇઇ.1. અથ કાવ્યપ્રકરણમ્]
॥ અથ કાવ્યસ્વરૂપનિરૂપણમ્ ॥
[ઇઇ.1 કાવ્યસ્વરૂરપમ્]
ગુણાલંકારસહિતૌ શબ્દાર્થૌ દોષવર્જિતૌ ।
ગદ્યપદ્યોભયમયં કાવ્યં કાવ્યવિદો વિદુઃ

[ઇઇ.2 કાવ્યસામાન્યલક્ષણમ્]
"અદોષૌ સગુણૌ સાલંકારૌ શબ્દાર્થૌ કાવ્યમ્"ઇતિ કાવ્યસામાન્યલક્ષણમ્ ।
શબ્દાર્થૌ મૂર્તિરાખ્યાતૌ જીવિતં વ્યઙ્ગ્યવૈભવમ્ ।
હારાદિવદલંકારાસ્તત્ર સ્યુરુપમાદયઃ

શ્લેષાદયો ગુણાસ્તત્ર શૌર્યાદય ઇવ સ્થિતાઃ ।
આત્મોત્કર્ષાવહાસ્તત્ર સ્વભાવા ઇવ રીતયઃ

શોભામાહાર્થિકીં પ્રાપ્તા વૃત્તયો વૃત્તયો યથા ।
પદાનુગુણ્યવિશ્રાન્તિઃ શય્યા શય્યેવ સંમતા

રસાસ્વાદપ્રભેદાઃ સ્યુઃ પાકાઃ પાકા ઇવ સ્થિતાઃ ।
પ્રખ્યાતા લોકવદિયં સામગ્રી કાવ્યસંપદઃ

[ઇઇ.3 વાચક-લક્ષક-વ્યઞ્જકરૂપેણ શબ્દત્રૈવિધ્યમ્]
વાચકલક્ષકવ્યઞ્જકત્વેન ત્રિવિધં શબ્દજાતમ્ ।
વાચ્યલક્ષ્યવ્યઙ્ગ્યત્વેનાર્થજાતમપિ ત્રિવિધમ્ ।
તાત્પર્યાર્થો ઽપિ વ્યઙ્ગ્યાર્થ એવ, ન પૃથગ્ભૂતઃ ।
[ઇઇ.4 વૃત્તિત્રૈવિધ્યમ્]
અભિધાલક્ષણાવ્યઞ્જનાખ્યાસ્તિસ્રઃ શબ્દવૃત્તયઃ ।
[ઇઇ.5 લક્ષણાયાશ્ચાતુર્વિધ્યમ્]
ગૌણવૃત્તિરપિ લક્ષણાપ્રભેદ એવ, સંબન્ધાનુપપત્તિમૂલકત્વાત્ ।
યથાગ્નિર્માણવક ઇત્યત્રાગ્નિસાદૃશ્યવિશિષ્ટમાણવકપ્રતિપત્તિર્વિવક્ષિતા, તથૈવ ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર ગઙ્ગાસંબન્ધવિશિષ્ટતીરપ્રતિપત્તિર્વિવક્ષિતા ।
ગઙ્ગાસંબન્ધસ્યોપલક્ષણત્વે ઘોષગતપવિત્રત્વાદ્યસિદ્ધેઃ ।
અત એવ સાદૃશ્યનિબન્ધના સંબન્ધનિબન્ધના ચેતિ દ્વિવિધા લક્ષણા ।
સંબન્ધનિબન્ધના જહદ્વાચ્યા અજહદ્વાચ્યા ચેતિ દ્વિવિધા ।
સાદૃશ્યનિબન્ધના સારોપા સાધ્યવસાયા ચેતિ વ્દિવિધા ।
એવં લક્ષણા ચતુર્વિધા ।
[ઇઇ.6 કાશિક્યાદિત્તયસ્ત્વન્યા]
કૈશિક્યારભટી સાત્ત્વતી ભારતી ચેતિ રચનાશ્રિતત્વેન રસાવસ્થાનંસૂચકાશ્ચતસ્નો વૃત્તયઃ ।
તથા ચોક્તં ઽદશરૂપકેઽ---
"કૈશિક્યારભટી ચૈવ સાત્ત્વતી ભારતી તથા ।
ચતસ્રો વૃત્તયો જ્ઞેયા રસાવસ્થાનસૂચકાઃ ॥
ઽ; ઇતિ ।
રચનાયા અપિ રસવ્યઞ્જકત્વં પ્રસિદ્ધમ્ ।
રસાનનુગુણવર્ણરચનાયા દોષત્વમુક્તમ્ ।
વૈદર્ભીપ્રભૃતયો રીતિવિશેષા ન વૃત્તિષ્વન્તર્ભૂતાઃ ।
[ઇઇ.7 અભિધાનિરૂપણમ્]
તત્ર સંકેતિતાર્થગોચરઃ શબ્દવ્યાપારો ઽભિધા ।
સા દ્વિવિધા---રૂઢિપૂર્વિકા યોગપૂર્વિકા ચેતિ ।
રૂઢિપૂર્વિકા યથા---
તપોવિશેષૈઃ પ્રથિતૈઃ પ્રજાનાં શુભૈશ્ચરિત્રૈર્જગતીમહિષ્યાઃ ।
ભાગ્યૈઃ પ્રભૂતૈર્ભુવનસ્ય ચાસ્ય બિભર્તિ રાજ્યં વરવીરરુદ્રઃ

અત્ર સર્વે શબ્દા રૂઢાઃ ।
યોગપૂર્વિકા યથા---
રાજ્ઞિ રુદ્રનરાધીશે રઞ્જયત્યખિલાઃ પ્રજાઃ ।
ભૂરન્વર્થા વસુમતી રત્નગર્ભા સ્થિરેતિ ચ

અત્ર વસુમતીરત્નગર્ભેત્યેવમાદયો યૌગિકાઃ ।
[ઇઇ.8 લક્ષણનિરૂપણમ્]
વાચ્યાર્થાનુપપત્ત્યા તત્સંબન્ધિન્યારોપિતઃ શબ્દવ્યાપારો લક્ષણા ।
[ઇઇ.9જહલ્લક્ષણાનિરૂપણમ્]
તત્ર જહલ્લક્ષણા યથા---
જેતુઃ કાકતિભૂભર્તુરાકર્ણ્ય પટહધ્વનિમ્ ।
સામન્તનગરાણ્યુચ્ચૈરાક્રોશન્તિ સમન્તતઃ

અત્ર નગરાણ્યુચ્ચૈરાક્રોશન્તીતિ વાચ્યસ્યાનન્વયઃ ।
અચેતનાનામાક્રોશસ્યાસંભવાત્ તત્રત્યા જના લક્ષ્યન્તે ।
[ઇઇ.10અજહલ્લક્ષણાનિરૂપણમ્]
અજહલ્લક્ષણા યથા---
પત્યુઃ કાકતિનાથસ્ય પાદપીઠીમનારતમ્ ।
સ્ફુરદ્રત્નપ્રભાજાલૈરલંકુર્વન્તિ મૌલયઃ

અત્રાલંકારસિદ્ધ્યર્થં મૌલિભિસ્તદાશ્રયભૂતા નૃપતયો લક્ષ્યન્તે ।
[ઇઇ.11સરોપલક્ષણાનિરૂપણમ્]
સારોપલક્ષણા યથા---
મન્થાનાચલમૂલમેચકશિલાસંઘટ્ટનશ્યામિકા-
કારં યત્તુહિનદ્યુતૌ સ્ફુરતિ તત્ સારઙ્ગમાચક્ષતે ।
મન્યે નન્વિહ વીરરુદ્રનૃપતેઃ કીર્ત્તિશ્રિયા નિર્જિત-
સ્તન્મુદ્રાઙ્કવરાહમિન્દુરુરસા બિભ્રત્ સમુજ્જૃમ્ભતે

અત્ર ચન્દ્રકલઙ્કરૂપે કુરઙ્ગે વરાહત્વમારોપ્યતે ।
વિષયવિષયિણોરભિહિતયોરભેદપ્રતિપત્તિરારોપઃ ।
વિષયનિગરણેનાભેદપ્રતિપત્તિરધ્યવસાયઃ ।
[ઇઇ.12 સાધ્યવસાનલક્ષણાનિરૂપણમ્]
સાધ્યવસાયલક્ષણા યથા---
કાકતીયકુલામ્ભોધેઃ પ્રભવત્યેષ ચન્દ્રમાઃ ।
કૃતઃ કુવલયોલ્લાસો યેનોદયમુપેયુષા

અત્ર પ્રતાપરુદ્રશ્ચન્દ્રતયાધ્યવસીયતે ।
કાકતીયકુલામ્ભોધેરિત્યત્રારોપઃ ॥
[ઇઇ.13 વ્યઞ્જનાવૃત્તિ]
અથ વ્યઞ્જનાવૃત્તિઃ
અન્વિતેષુ પદાર્થેષુ વાક્યાર્થોપસ્કારાર્થમર્થાન્તરવિષયઃ શબ્દવ્યાપારો વ્યઞ્જનાવૃત્તિઃ ।
સા ત્રિવિધા શબ્દાર્થોભયશક્તિમૂલત્વેન ।
[ઇઇ.14 શબ્દશક્તિમૂલાવ્યઞ્જના]
તત્ર શબ્દશક્તિમૂલા યથા---
વાહિન્યઃ કાકતીન્દ્રસ્ય સર્વતોમુખસંભ્રમાઃ ।
કુર્વન્ત્યુદ્યત્કબન્ધાઢ્યં પ્રતિપક્ષબલાર્ણવમ્

અત્ર વાહિનીસર્વતોમુખકબન્ધશબ્દાનામર્થપ્રકરણાદિના સૈન્યસર્વવ્યાપિત્વલૂનમસ્તકદેહપરાણાં વાચકત્વે નિયન્ત્રિતે ઽપિ શબ્દશક્તિમૂલા નદીજલપ્રતિપત્તિર્યતો જાયતે સા વ્યઞ્જનાવૃત્તિઃ ।
પ્રાકરણિકાર્થપર્યવસિતાભિધા ન શક્નોત્યપ્રાકરણિકાર્થપ્રતિપત્તિં કર્તુમ્ ।
અપ્રાકરણિકાર્થસ્યાપિ વાક્યાર્થશોભાર્થં વક્તુર્વિવક્ષિતત્વાત્ ।
અન્યતસ્તદપ્રતીતેર્વ્યઞ્જનાખ્યં શબ્દસ્યૈવ વ્યાપારાન્તરં કલ્પ્યતે ।
નાત્ર લક્ષણાવૃત્તિઃ સંભવતિ, વાચ્યાનુપપત્ત્યભાવાત્ ।
નાત્ર વ્યાપારદ્વયેનાર્થપ્રતિપાદને વાક્યભેદઃ, પ્રયોક્તુર્વિવક્ષાપરતન્ત્રત્વાલ્લૌકિકવાક્યાનામ્ ॥
[ઇઇ.15અર્થશવતિમૂલાવ્યઞ્જના]
અર્થશક્તિમૂલા વ્યઞ્જનાવૃત્તિર્યથા---
શ્રુત્વા કાકતિભૂભર્તુઃ ક્ષોણીપાણિગ્રહોત્સવમ્ ।
અઙ્ગુષ્ઠેનાલિખન્ ભૂપાઃ પાદપીઠીં નતાનનાઃ

અત્ર ભૂપા વિષણ્ણા ઇત્યર્થશક્ત્યા વ્યજ્યતે ।
ન ચાર્થશક્તિમૂલે વ્યઞ્જને ઽનુમાનશઙ્કા ।
વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકયોરવિનાભાવાભાવાત્ ।
નમ્રાનનત્વાદિકાર્યસ્યાનેકકારણકત્વાત્ ।
નિયતકારણપ્રતીતિર્વિવક્ષાનુગૃહીતાચ્છબ્દાદેવ ।
કિંચૈકસ્માદેવ વ્યઞ્જકાત્ તત્તદ્વ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રતીતિર્વક્તવિવક્ષાનુસારેણ ભવતિ, ઇયમનેકવ્યઙ્ગ્યાર્થપ્રતીતિરનુમાનપરિપાટીવિરુદ્ધા ।
ન ચાભિધાવૃત્તિઃ ।
સંકેતિતાર્થ એવ તસ્યાઃ પરિચય ઇતીયતી ગમનિકા ।
[ઇઇ.16ઉભયશક્તિમૂલાવ્યઞ્જના]
ઉભયશક્તિમૂલા યથા---
વિજિતારિપુરો મૂર્તૌ વિલસત્સર્વમડ્ગલઃ ।
રાજમૌલિરસૌ ભાતિ રુદ્રદેવો જગત્પતિઃ

અત્ર વિજિતારિપુર ઇત્યર્થશક્તિમૂલત્વં, વિલસત્સર્વમઙ્ગલો રાજમૌલિરિતિ શબ્દશક્તિમૂલત્વમિત્યુભયશક્તિમૂલત્વમ્ ।
અત્ર પ્રતાપરુદ્રશઙ્કરયોરુપમાલંકારધ્વનિઃ ॥
[ઇઇ.17કૈશિક્યાદિસ્વરૂપનિરૂપણમ્]
અથ કૈશિક્યાદીનાં સ્વરૂપં નિરૂપ્યતે ।
અત્યર્થસુકુમારાર્થસંદર્ભા કૈશિકી મતા ।
અત્યુદ્ધાતાર્થસંદર્ભા વૃત્તિરારભટી સ્મૃતાર્

ઈષન્મૃદ્વર્થસંદર્ભા ભારતી વૃત્તિરિષ્યતેર્ ।
ઈષત્પ્રૌઢાર્થસંદર્ભા સાત્ત્વતી વૃત્તિરિષ્યતે

તત્ર
અત્યન્તસુકુમારૌ દ્વૌ શૃઙ્ગારકરુણૌ મતૌ ।
અત્યુદ્ધતરસૌ રૌદ્રબીભત્સૌ પરિકીર્ત્તિતૌ

હાસ્યશાન્તાદ્ભુતાઃ કિંચિત્સુકુમારાઃ પ્રકીર્ત્તિતાર્ઃ ।
ઈષત્પ્રૌઢૌ સમાખ્યાતૌ રસૌ વીરભયાનકૌ

યત્ર શૃઙ્ગારકરુણાવતિકોમલેન સંદર્ભેણ વર્ણ્યેતે તત્ર કૈશિકી ।
યત્ર રૌદ્રબીભત્સાવતિપ્રૌઢેન સંદર્ભેણ પ્રતિપાદ્યેતે તત્રારભટી ।
યત્ર નાતિસુકુમારા હાસ્યશાન્તાદ્ભુતા નાતિસુકુમારેણ સંદર્ભેણ સંગ્રથ્યન્તે તત્ર ભારતી ।
યત્ર નાતિપ્રૌઢૌ વીરભયાનકૌ નાતિપ્રૌઢેન સંદર્ભેણ નિર્વાહ્યેતે તત્ર સાત્ત્વતી ।
[ઇઇ.18કૌશિક્યુદાહરણમ્]
કૈશિકી યથા---
જિતમદનવિલાસં કાકતીયાન્વયેન્દુ
નરપતિમનિમેષં દ્રષ્ટુમાશંસિનીનામ્ ।
સપદિ વિરચિતાઽસીદઙ્ગનાનામપાઙ્ગૈર્
દિવ કુવલયદામશ્યામલા તોરણશ્રીઃ

[ઇઇ.19 આરભટ્યુદાહરણમ્]
આરભટી યથા-
ખડ્ગાઘાતનિકૃત્તશાત્રવશિરોનિષ્ઠ્યૂતરક્તચ્છટા-
જ્વાલૈરુદ્ભટશસ્ત્રઘટ્ટનભવત્સ્ફારસ્ફુલિઙ્ગોત્કરૈઃ ।
સ્ત્યાનાસૃક્પિશિતાસ્થિખણ્ડવિકટસ્થૂલોજ્જ્વલાઙ્ગારકૈ-
રુચ્ચણ્ડશ્ચલમર્તિગણ્ડનૃપતેઃ ક્રોધાગ્નિરાયોધને

[ઇઇ.20 ભારત્યુદાહરણમ્]
ભારતી યથા---
ઔન્નત્યં મહદન્યદેવ, મહિતઃ કો ઽપ્યેષ ગમ્ભીરિમા
કાપ્યન્યા સરણિઃ પ્રતાપયશસોરન્યૈવ બાહ્વોઃ પ્રથા ।
સર્વં નૂતનમેવ રુદ્રનૃપતેર્જાને ન તન્નિર્મિતૌ
સામગ્રી ચતુરાનનેન કિયતી કીદૃક્ ક્વ વા કલ્પિતા

[ઇઇ.21 સાત્ત્વત્યુદાહરણમ્]
સાત્ત્વતી યથા---
દૂરાદાકર્ણ્ય વિશ્વપ્રસૃમરમહસૌ વીરરુદ્રસ્ય જૈત્ર-
પ્રસ્થાનારમ્ભભેરીનિનદમરિનૃપાઃ પૂર્ણકર્ણજ્વરાર્તાઃ ।
આરુહ્યાદ્રીન્ વિશન્તો ગહનમતિમહત્કણ્ટકાકૃષ્ટકેશા-
સ્ત્રાયધ્વં મુઞ્ચતેતિ પ્રતિનૃપતિધિયા પાદપાન્ પ્રાર્થયન્તે

મધ્યમારભટી ત્વન્યા તથા મધ્યમકૈશિકી ।
વૃત્તી ઇમે ઉભે સર્વરસસાધારણે મતે

અનયોઃ સ્વરૂપમ્---
મૃદ્વર્થે ઽપ્યનતિપ્રૌઢબન્ધા મધ્યમકૈશિકી
શૃઙ્ગારકરુણયોરતિસુકુમારયોરલ્પપ્રૌઢત્વં ન દૂષ્યતે ।
કિં ત્વતિપ્રૌઢસંદર્ભો નેષ્યતે, પ્રતિકૂલવર્ણરૂપદોષાપત્તેઃ ॥
મધ્યમારભટી પ્રૌઢે ઽપ્યર્થે નાતિમૃદુક્રમા

અતિપ્રૌઢયોરપિ રૌદ્રબીભત્સયોરીષન્મૃદુબન્ધો ન દૂષ્યતે ।
અતિમૃદુસંદર્ભસ્તુ વિરુદ્ધઃ ।
[ઇઇ.22 મધ્યમકૈશિકી]
મધ્યમકૈશિકી યથા---
આસન્ને ઽપિ મહોત્સવે કથમિતસ્ત્યક્ત્વા પ્રવાસં વ્રજેર્
ધિક્ ધિક્ સાહસમાવયોર્વિઘટનં કો વા વિધિઃ કાઙ્ક્ષતિ ।
ઇત્થં સ્વપ્નનિવારિતપ્રિયતમપ્રસ્થાનબુદ્ધિસ્તતો
બુદ્ધ્વા મૂર્ચ્છતિ કાકતીયનૃપતે ત્વદ્વૈરિનારીજનઃ

[ઇઇ.23મધ્યમારભટિ]
મધ્યમારભટી યથા---
માંસકીકસસંકીર્ણાઃ પ્રસરદ્રુધિરાપગાઃ ।
વસાકર્દમિતા યુદ્ધે ભુવો ઽન્ધ્રસુભટૈઃ કૃતાઃ

એવં રસાન્તરેષ્વપ્યુદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્ ॥
વૈદર્ભ્યાદિરીતીનાં શબ્દગુણાશ્રિતાનામર્થવિશેષનિરપેક્ષતયા કેવલસંદર્ભસૌકુમાર્યપ્રૌઢત્વમાત્રવિષયત્વાત્ કૈશિક્યાદિભ્યો ભેદઃ ।
સંદર્ભસ્યાતિદુમૃત્વમસંયુક્તકોમલવર્ણબન્ધત્વમ્ ।
અતિપ્રૌઢત્વં પરુષવર્ણવિકટબન્ધત્વમ્ ।
સંયુક્તમૃદુવર્ણેષ્વીષન્મૃદુત્વમ્ ।
અવિકટબન્ધપરુષવર્ણેષ્વીષત્પ્રૌઢત્વમ્ ॥
રીતયઃ
અથ રીતીનાં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
રીતિર્નામ ગુણાશ્લિષ્ટપદસંઘટના મતા ।
સા ત્રિધા---વૈદર્ભી, ગૌડી, પાઞ્ચાલી ચેતિ ।
[ઇઇ.2.1 વૈદર્ભી]
બન્ધપારુષ્યરહિતા શબ્દકાઠિન્યવર્જિતા ।
નાતિદીર્ઘસમાસા ચ વૈદર્ભી રીતિરિષ્યતે

યથા---
કાકતીયનરેન્દ્રસ્ય કીર્ત્તિચન્દનચર્ચનમ્ ।
દિગઙ્ગના વિતન્વન્તિ વતંસીકૃતતદ્ગુણાઃ

યથા વા---
વિતરણગુણલીલાતોષિતાશેષલોકે
વિભવતિ નરનાથે કાકતીયાન્વયેન્દૌ ।
સુરતરુગણનાયાં કામધેનુપ્રસંગે
ક્ષિતિસુરજનતેયં વીતકૌતૂહલાઽસીત્

[ઇઇ.2.2ગૌડી]
ઓજઃ કાન્તિગુણોપેતા ગૌડીયા રીતિરિષ્યતે ।
યથા---
પ્રચણ્ડતરદોર્દણ્ડખણ્ડિતારાતિમણ્ડલઃ ।
વિભર્ત્યર્વીધુરાં ગુર્વીં પ્રભવન્નન્ધ્રભૂપતિઃ

યથા વા ---
ઉદ્યદ્દોઃ સ્તમ્ભખડ્ગત્રુટદરિમુકુટાટોપસંજાતરાહુ-
ભ્રાન્તિભ્રશ્યત્પતઙ્ગાભયકરણચણસ્ફારનાસીરરેણુઃ ।
અન્ધ્રક્ષ્માભર્તુરાસીદધિકરણધરા ભિન્નમત્તેભકુમ્ભ-
પ્રોદ્યન્મુક્તૌઘતારાનિકરપરિવૃતસ્વર્વધૂવક્ત્રચન્દ્રા

[ઇઇ.2.3 પાઞ્ચાલી]
પાઞ્ચાલરીતિર્વૈદર્ભીગૌડી ઇત્યુભયાત્મિકા ॥
યથા---
જેતુઃ કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેર્જૈત્રપ્રયાણોત્થિતે
ક્ષોણીરેણુભરે નભસ્યતિભૃશં મૂવિભ્રમં બિભ્રતિ ।
જાતા મર્ત્યનદી વિશઙ્કટતટીદીર્ઘા વિયદ્દીર્ઘિકા
ગાઢં ગૂડતમા ચ ગૌતમનદી પાતાલગઙ્ગાયતે

યથા ચ---
સ્થાને તચ્ચલમર્તિગણ્ડનૃપતે ત્વત્ખઙ્ગભોગી દ્વિષત્-
પ્રાણૈર્યત્ પરિતોષમેતિ સતતં, કિં ત્વેતદત્યદ્ભુતમ્ ।
પીતેન પ્રતિપક્ષપાર્થિવયશઃ ક્ષીરેણ ગૌરત્વિષં
યત્ સંવર્ધયતિ ત્રિલોકભરિતાં ત્વત્કીર્ત્તિલક્ષ્મીસુધામ્

શય્યા
અથ શય્યા ।
યા પદાનાં પરાન્યોન્યમૈત્રી શય્યેતિ કથ્યતે ।
યથા---
દાતુઃ કાકતિવંશમણ્ડનમણેર્નિસ્સીમવિશ્રાણન-
શ્લાઘાલઙિઘેતકલ્પપાદપગુણપ્રૌઢેરગાધૌજસઃ ।
બિભ્રચ્છારદકૌમુદીપરિમલં સામન્તસીમન્તિની-
ગણ્ડાભોગનિરૂઢપાણ્ડિમધુરાં ધત્તે યશઃ પ્રાયશઃ

અત્ર પદવિનિમયાસહિષ્ણુત્વાદ્બન્ધસ્ય પદાનુગુણ્યરૂપા શય્યા ॥
પાકાઃ
અથ દ્રાક્ષાદિપાકાઃ ।
અર્થગમ્ભીરિમા પાકઃ સ દ્વિધા હૃદયઙ્ગમઃ ।
દ્રાક્ષાપાકો નારિકેલપાકશ્ચ પ્રસ્ફુટાન્તરૌ

યથાક્રમં સ્વરૂપમુદાહરણં ચ ।
[ઇઇ.4.1 દ્રાક્ષાપાક]
દ્રાક્ષાપાકઃ સ કથિતો બહિરન્તઃ સ્ફુરદ્રસઃ ।
યથા---
સ્મરસ્મેરાન્ મન્દસ્મિતમધુરસૌરભ્યસુભગાન્
મનાગ્વ્રીડાજાડ્યાન્ પ્રણયરસકલ્લોલભરિતાન્ ।
કૃતાનેકસ્કન્ધાન્ મનસિજસહસ્રાણિ સૃજતઃ
કટાક્ષાન્ વામાક્ષી કિરતિ પરિતો રુદ્રનૃપતિમ્

[ઇઇ.4.2નારિકેલપાકઃ]
સા નારિકેલપાકઃ સ્યાદન્તર્ગૂઢરસોદયઃ ॥
યથા---
લીલાવિભ્રમપૂર્વરઙ્ગમુદિતં તારુણ્યમેત્ય ત્રપા-
નેપથ્યાન્તરબિમ્બિતસ્મરકલાલાસ્યપ્રપઞ્ચશ્રિયઃ ।
સખ્યઃ પશ્યત કાકતીયનૃપતૌ ભાવાનુબન્ધોજ્જ્વલઃ
કો ઽપ્યસ્યાસ્તરલભ્રુવો વિજયતે શૃઙ્ગારનાટ્યક્રમઃ

અત્ર ન દ્રાગર્થપ્રતીતિઃ ।
એવં વસ્ત્વલંકારપ્રતીતાવપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
પાકાન્તરાણિ મધુક્ષીરાદીનિ યથાસંભવમૂહ્યાનિ ॥
કાવ્યવિશેષાઃ
અથ કાવ્યવિશેષાઃ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યાપ્રાધાન્યાભ્યામસ્ફુટત્વેન ચ ત્રિવિધં કાવ્યમ્ ।
વ્યઙ્ગ્યસ્ય પ્રાધાન્યે ઉત્તમં કાવ્યં ધ્વનિરિતિ વ્યપદિશ્યતે ।
અપ્રાધાન્યે મધ્યમં ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમિતિ ગીયતે ।
વ્યઙ્ગ્યસ્યાસ્ફુટત્વે ઽધમં કાવ્યં ચિત્રમિતિ ગીયતે ।
[ઇઇ.5.1ધ્વનિઃ]
ધ્વનિર્યથા---
સ્વામિન્ ગોત્રમહીધરાન્ કિમધુના નીચૈર્વિધત્સે, કુતો
ગાધાનમ્બુનિધીન્ કરોષિ, કુરુષે કિં દિક્પતીનલ્પકાન્ ।
ઇત્થં પાર્શ્વચરાનુલાપમખિલં ન્યક્કૃત્ય ધર્મૈષિણા
સૃષ્ટઃ પદ્મભુવા ગુણૈકવસતિઃ શ્રીવીરરુદ્રો નૃપઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રસ્ય કુલશૈલાતિશાયિ સમુન્નતત્વમતિસમુદ્રં ગામ્ભીર્યં લોકપાલાધિકમૈશ્વર્યં ચ ધ્વન્યતે ।
તથા કુલશૈલપયોનિધિલોકપાલનિર્માણસંરમ્ભાતિશાયિ સર્વવિલક્ષણં કાકતીયનિર્માણવૈભવમ્ ઇતિ ચ વ્યજ્યતે ॥
[ઇઇ.5.2ગુણીભૂતવ્યઙયમ્]
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં યથા---
પ્રત્યગ્રપ્રસરત્પ્રતાપવિભવવ્યાપ્તાખિલાશાન્તરે
વિશ્વત્રાતરિ વીરરુદ્રનૃપતૌ સિંહાસનાધ્યાસિનિ ।
આસ્થાનીં સમુપાગતૈર્નૃપવરૈસ્તાસ્તાસ્તથા દર્શિતા-
શ્ચેષ્ટા યાભિરમુષ્ય કાકતિવિભોર્દૃષ્ટિઃ કૃપાર્દ્રીકૃતા

અત્ર પ્રાપ્તાભિષેકમહોત્સવસ્ય પ્રતાપરુદ્રદેવમહારાજસ્યાગ્રે શરણાર્થિનાં પાર્થિવાનાં તથાવિધકાર્પણ્યોક્તિપુનઃ પુનઃ પ્રણામાદિકં વ્યઙ્ગ્યં તાસ્તાશ્ચેષ્ટા દર્શિતા ઇતિ વાચ્યાદનતિશાયિ ઇતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યતા ।
ચિત્રં ત્રિવિધમ્---શબ્દચિત્રમર્થચિત્રમુભયચિત્રં ચેતિ ।
[ઇઇ.5.3 શબ્દચિત્રમ્]
તત્ર શબ્દચિત્રં યથા---
ક્ષોણીરક્ષણદક્ષિણાઃ ક્ષતજગત્ક્ષોભા દુરીક્ષક્રમાઃ
ક્ષુદ્રક્ષત્રિયપક્ષશિક્ષણવિધૌ પ્રોત્ક્ષિપ્તકૌક્ષેયકાઃ ।
ઉદ્દામોદ્યમનસ્ય રુદ્રનૃપતેર્દેર્દણ્ડયોશ્ચણ્ડયોર્-
ગર્જદ્દુર્જનગર્વપર્વતભિદાદમ્ભોલયઃ કેલયઃ

[ઇઇ.5.4અર્થચિત્રમ્]
અર્થચિત્રં યથા---
ખગ્ગે જુજ્ઝવિજિમ્ભિએ રિવુમહીણાહંજલિં બિંબિઅં
પેક્ખન્તો જઅળચ્છિવાસકમલં મણ્ણંતિ વિણ્ણાણિણો ।
મણ્ણે વીરપઆવરુદ્દવિહુણો જણ્ણેસુ ઘેત્તું ઉણો
સિટ્ઠીએ રિવુજીવિઆઇ વિહિણો જત્તસ્સ પીઢંબુઅં

(ખડ્ગે યુદ્ધવિજૃમ્ભિતે રિપુમહીનાથાઞ્જલિં બિમ્બિતં
પશ્યન્તો જયલક્ષ્મીવાસકમલં મન્યન્તે વિજ્ઞાનિનઃ ।
મન્યે વીરપ્રતાપરુદ્રવિભોર્જન્યેષુ ગ્રહીતું પુનઃ
સૃષ્ટ્યૈ રિપુજીવિતાનિ વિધેર્યાતસ્ય પીઠામ્બુજમ્ ॥)
[ઇઇ.5.5 ઉભયચિત્રમ્]
ઉભયચિત્રં યથા---
વિદ્યાસમુદ્રે ભુવનૈકભદ્રે પ્રતાપરુદ્રે જિતવૈરિભદ્રે ।
રક્ષાવિનિદ્રે ધૃતશૌર્યમુદ્રે કાન્તેવ પૃથ્વી રમતે ગુણાર્દ્રે

અત્રાનુપ્રાસોપમાભ્યાં ચિત્રતા ॥
[ઇઇ.5.6 ધ્વનિવિશેષાઃ]
॥ અથ ધ્વનિવિશેષાઃ ॥
અથ ધ્વનિવિશેષા નિરૂપ્યન્તે ।
અત્ર ધ્વનેર્લક્ષણાભિધામૂલત્વેનાવિવક્ષિતવાચ્યવિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યાખ્યૌ પ્રથમં દ્વૌ ભેદૌ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્યાર્થાન્તરસંક્રમિતાત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યતયા દ્વિવિધસ્ય વાક્યપદગતત્વેન દ્વૈવિધ્યે ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્ય સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યાસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યતયા દ્વૌ ભેદૌ ।
સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યે શબ્દશક્તિમૂલે વસ્ત્વલઙકારરૂપતયા દ્વૈવિધ્યે વાક્યપદગતત્વેન ચાતુર્વિધ્યમ્ ।
અર્થશક્તિમૂલે સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યે ઽર્થસ્ય સ્વતઃ સંભવિત્વેન કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધત્વેન કવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધત્વેન ચ ત્રૈવિધ્યમ્ ।
ત્રિવિધસ્ય વસ્ત્વલંકારરૂપતયા દ્વૈવિધ્યે ષડ્વિધત્વમ્ ।
ષડ્વિધસ્યાપિ વ્યઙ્ગ્યવ્યઞ્જકતયા દ્વૈવિધ્યે દ્વાદશવિધત્વમ્ ।
દ્વાદશવિધસ્યાપિ પ્રબન્ધગતત્વેન વાક્યગતત્વેન પદગતત્વેન ચ ત્રૈવિધ્યે ષટ્ત્રિંશત્પ્રકારો ઽર્થશક્તિમૂલો ઽનુરણનધ્વનિઃ ।
ઉભયશક્તિમૂલો વાક્યગતત્વેનૈકવિધ એવ ।
એવં સંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યધ્વનેરેકચત્વારિંશદ્ભેદાઃ ।
અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો રસાદિધ્વનિઃ પ્રબન્ધવાક્યપદપદૈકદેશરચનાવર્ણગતત્વેન ષડ્વિધઃ ।
એવં વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યધ્વનેઃ સપ્તચત્વારિંશદ્ભેદાઃ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યભેદૈશ્ચતુર્ભિઃ સહ ધ્વનેઃ પ્રથમં શુદ્ધા એકપઞ્ચાશદ્ ભેદાઃ ।
તેષાં પ્રત્યેકમેકૈકસ્યૈકૈકેન સંબન્ધે પ્રથમભેદસ્યૈકપઞ્ચાશદ્ ભેદાઃ ।
દ્વિતીયસ્ય પઞ્ચાશદ્ ભેદાઃ ।
તૃતીયસ્યૈકોનપઞ્ચાશદ્ ભેદાઃ ।
અનેન ક્રમેણોત્તરોત્તરસ્યૈકકૈભેદપરિત્યાગે ષડ્વિંશત્યુત્તરશતત્રયાધિકસહસ્રસંખ્યાકાઃ (1326) મિશ્રભેદાઃ ।
અવિવક્ષિતવાચ્યસ્ય વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસંબન્ધે યો ભેદસ્તસ્મિન્નેવાન્તર્ભૂતો વિવક્ષિતાન્યપરવાચ્યસ્યાવિવક્ષિતવાચ્યસંબન્ધે ભેદો ન પૃથગ્ભૂતઃ ।
અનેનૈવ ક્રમેણ વસ્તુધ્વનેરલંકારધ્વનિસંબન્ધભેદો ઽપ્યલંકારધ્વનેર્વસ્તુધ્વનિસંબન્ધાન્ન પૃથગ્ભૂત ઇતિ પૂર્વપૂર્વસ્યોત્તરોત્તરસંબન્ધે એકૈકભેદન્યૂનતા જ્ઞેયા ।
તસ્યાપિ મિશ્રણસ્ય ત્રિરૂપેણ સંકરેણૈકરૂપયા સંસૃષ્ટ્યા ચ પુનશ્ચતુર્ધા યોજને
ચતુરુત્તરશતત્રયાધિકપઞ્ચસહસ્રાણિ (5304) ભેદાઃ ।
શુદ્ધાશ્ચન્દ્રશરા મિશ્રા ઋતુનેત્રાનલેન્દવઃ ।
સંસૃષ્ટિસંકરાયાતાસ્ત્વબ્ધિખાગ્નિશરાભિધાઃ

તત્ર
શુદ્ધાનામેકપઞ્ચાશદ્ભેદાનાં નામધેયનિ કથ્યન્તે ।
પદગતાર્થાન્તરસંક્રમિતાવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*1 ॥
વાક્યગતાર્થાન્તરસંક્રમિતાવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*2 ॥
પદગતાત્યન્તતિરસ્કૃતાવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*3 ॥
વાક્યગતાત્યન્તતિરસ્કૃતાવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*4 ॥
પદગતશબ્દશક્તિમૂલસંલક્ષ્યક્રમવસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*5 ॥
પદગતશબ્દશક્તિમૂલસંલક્ષ્યક્રમાલઙ્કારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*6 ॥
વાક્યગતશબ્દશક્તિમૂલસંલક્ષ્યક્રમવસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*7 ॥
વાક્યગતશબ્દશક્તિમૂલસંલક્ષ્યક્રમાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*8 ॥
પદગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*9 ॥
પદગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*10 ॥
પદગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*11 ॥
પદગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલઙ્કારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*12 ॥
વાક્યગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*13 ॥
વાક્યગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*14 ॥
વાક્યગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*15 ॥
વાક્યગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*16 ॥
પ્રબન્ધગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*17 ॥
પ્રબન્ધગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*18 ॥
પ્રબન્ધગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*19 ॥
પ્રબન્ધગતસ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*20 ॥
પદગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*21 ॥
પદગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*22 ॥
પદગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*23 ॥
પદગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*24 ॥
વાક્યગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*25 ॥
વાક્યગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*26 ॥
વાક્યગતકવિપ્રૌઢોત્કિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*27 ॥
વાક્યગતક્રવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*28॥
પ્રબન્ધગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*29 ॥
પ્રબન્ધગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*30॥
પ્રબન્ધગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*31 ॥
પ્રબન્ધગતકવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*32॥
પદગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*33 ॥
પદગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*34 ॥
પદગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલંકારેણાલઙ્કારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*35 ॥
પદગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલઙ્કારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*36 ॥
વાક્યગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*37 ॥
વાક્યગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*38 ॥
વાક્યગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલઙ્કારેણ અલંકારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*39॥
વાક્યગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલઙ્કારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*40 ॥
પ્રબન્ધગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*41॥
પ્રબન્ધગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુનાલઙ્કારધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*42॥
પ્રબન્ધગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલઙ્કારેણાલઙ્કારધ્વમિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*43 ॥
પ્રબન્ધગતકવિનિબદ્ધોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો ઽલઙ્કારેણ વસ્તુધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*44 ॥
પ્રબન્ધગતાસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો રસાદિધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*45 ॥
વાક્યગતાસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો રસાદિધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*46 ॥
પદગતાસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો રસાદિધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*47 ॥
પદૈકદેશગતાસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો રસાદિધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*48 ॥
રચનાગતાસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો રસાદિધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*49 ॥
વર્ણગતાસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો રસાદિધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*50 ॥
વાક્યગતોભયશક્તિમૂલો રસાદિધ્વનિઃ ॥ વિપ્રુદ્_2.43*51 ॥
તત્ર દિઙ્માત્રમુદાહ્રિયતે ।
[ઇઇ.5.7અર્થાન્તરસંક્રમિતાવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનિઃ]
અર્થાન્તરસંક્રમિતાવિવક્ષિતવાચ્યધ્વનિર્યથા---
મૂર્ધાનો યૂયમાસ્માકાઃ કિમિત્યૌન્નત્યમિચ્છથ ।
ઇતિ પ્રતાપરુદ્રસ્ય પ્રણતાઃ પ્રતિપાર્થિવાઃ

અત્ર આસ્માકા ઇતિ સર્વદૈન્યભૂમયો વયમીદૃશાનામસ્માકં સંબન્ધિનો યૂયમિત્યર્થાન્તરસંક્રમિતાવિવક્ષિતવાચ્યતા ।
[ઇઇ.5.8અત્યન્તતિરસ્કૃતવાત્યધ્વનિઃ]
અત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યો ધ્વનિર્યથા---
વિશદિમવિલિપ્તવિયતો ધવલિમપરિપૂરિતાખિલાશાન્તાઃ ।
વિહરન્તિ યશઃ પૂરા ગૌરાઃ શ્રીકાકતીન્દ્રસ્ય

અત્ર વિશદિમવિલિપ્તવિયત ઇત્યત્યન્તતિરસ્કૃતવાચ્યત્વમ્ ।
અનેનૈવ ક્રમેણ વાક્યગતત્વેનાપ્યુદાહાર્યમ્ ।
[ઇઇ.5.9વસ્તુનાવસ્તુધ્વનિઃ]
અથાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિર્યથા--
અબ્દાનૃતૂન્ વિના માસાન્ શુક્લપક્ષાન્ વિના તિથીન્ ।
રાત્રીર્વિનાપિ કાઙ્ક્ષન્તિ કાકતીયરિપુસ્ત્રિયઃ

અત્ર ઋતુપ્રભૃતીનાં કામોદ્દીપકત્વાત્ તદભાવો રિપુસ્ત્રીભિરાકાઙ્ક્ષ્યત ઇતિ પ્રતીયતે ।
તેન તાસાં પ્રિયવિયોગરૂપં વસ્તુ વ્યજ્યતે ।
અનેન પ્રતાપરુદ્રસ્ય સર્વે શત્રવો નિહતા ઇતિ વાચ્યાદતિશયઃ ।
તથા પ્રિયવિરહવિધુરાઃ શત્રુસ્ત્રિયઃ કતિપયવત્સરાન્ જીવિતાશયા પ્રથમમૃતૂનામભાવં વાઞ્છન્તિ ।
અનન્તરં તાનપિ ગમયિતુમશક્તાઃ કતિપયમાસેષુ પ્રાણાન્ ધારયિતુમુદ્યુક્તા જ્યોત્સ્નાવતાં પક્ષાણાં વિનાશં વાઞ્છન્તિ ।
અનન્તરં માસનપ્યપનેતુમપારયન્ત્યઃ કતિપયતિથિષુ જીવિતાશયા રાત્રીણામસૃષ્ટિમભિલષન્તીતિ બહુવસ્તુ વસ્તુના વ્યજ્યતે ।
[ઇઇ.5.10વસ્તુનાલઙકારધ્વનિઃ]
વસ્તુનાલઙકારધ્વનિર્યથા---
દૃષ્ટ્વા કાકતિવીરરુદ્રનૃપતેઃ કીર્ત્તિં જગદ્વ્યાપિનીં વસ્તું વાઞ્છતિ શમ્ભુરત્ર શયિતું લક્ષ્મીપતિઃ કાઙ્ક્ષતિ ।
સ્નાતું ધાવતિ દિવ્યતાપસગણઃ સંવર્ધિતું વાર્ધયશ્ચેષ્ટન્તે સવિલાસમભ્રમુરપિ સ્પ્રષ્ટું શનૈરીહતે

અત્ર હરસ્ય કૈલાસભ્રાન્તિઃ હરેઃ ક્ષીરાર્ણવભ્રાન્તિરિત્યાદિઃ ભ્રાન્તિમદલઙ્કારો બ્યજ્યતે ॥
અલઙ્કારેણ વસ્તુધ્વનિર્યથા---
[ઇઇ.5.11અલઙ્કારેણવસ્તુધ્વનિઃ]
પ્રતાપરુદ્રસ્ય રણે કૃપાણઃ સદ્યઃ સમુદ્યદ્રુધિરારુણશ્રીઃ ।
આલમ્બતે રોષકષાયિતસ્ય કાલીકટાક્ષસ્ય વિજૃમ્ભિતાનિ

અત્રાલમ્બત ઇતિ નિદર્શનાલઙ્કારેણ સકલરિપુક્ષયઃ ક્ષણાત્ કૃત ઇતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ॥
[ઇઇ.5.12અલઙ્કારેણાલઙ્કારધ્વનિઃ]
અલઙ્કારેણાલઙ્કારધ્વનિર્યથા---
કાકતીયવિભોઃ કીર્ત્તિપુણ્ડરીકે વિજૃમ્ભિતે ।
ધત્તે મધુકરક્રીડાં તમાલશ્યામલં નભઃ

અત્ર કીર્ત્તિપુણ્ડરીકે નભો ભ્રમરક્રીડાં ધત્ત ઇતિ નિદર્શનાલંકારેણાશ્રયાશ્રયિણોરનાનુગુણ્યરૂપો ઽધિકાલંકારો વ્યજ્યતે ।
આશ્રયસ્ય કીર્ત્તિપુણ્ડરીકસ્ય વૈપુલ્યં અમરસાદૃશ્યપ્રતિપાદનેનાલ્પત્વં ચ નભસઃ પ્રતીયતે ।
એષુ સ્વતઃ સિદ્ધાર્થશક્તિમૂલત્વમ્ ।
અથ કવિપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુધ્વનિર્યથા---
શ્રાવં શ્રાવં ખુરલિવિહરત્કાર્ત્તિકેયેષુજાતચ્-
છિદ્રચ્છદ્મશ્રવણપદવીચારિણીં ચારણૌધૈઃ ।
શશ્વદ્ગીતાં ભુવનમહિતાં કાકતીન્દ્રસ્ય કીર્ત્તિં
કૌઞ્ચક્ષ્માભૃદ્ ભવતિ મહતો વિસ્મયાન્નિશ્ચલાઙ્ગઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રસ્ય કીર્ત્તિઃ સ્થાવરાણાયપિ વિસ્મયકારિણીતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ॥
[ઇઇ.5.13વસ્તુનાલઙ્કારધ્વનિઃ]
વસ્તુનાલંકારધ્વનિર્યથા---
વીરરુદ્રભટાન્ દૃષ્ટ્વા જયલક્ષ્મીવૃતાન્ રણે ।
કર્ષન્ત્યરિવધૂકેશાન્ કાનને કણ્ટકિદ્રુમાઃ

અત્ર જયલક્ષ્મીસમાલિઙ્ગિતાન્ વીરરુદ્રભટાન્ દૃષ્ટ્વા સમદના ઇવ કણ્ટકિદ્રુમાઃ શત્રુવધૂકેશાન્ કર્ષન્તીવેત્યુત્પ્રેક્ષા વ્યજ્યતે ।
[ઇઇ.5.14અલઙકારેણવસ્તુધ્વનિઃ.
અલઙ્કારેણ વસ્તુધ્વનિર્યથા---
ઓસરૈ સહીહિ સમં લજ્જા વહુઆએ સિઢિલમાણાએ ।
અપ્પગ્ગહણભયેણ વ્વ સવિહગએ મણોહરે દૈએ

(અપસરતિ સખીભિઃ સમં લજ્જા વધ્વાઃ શિથિલમાનાયાઃ ।
આત્મગ્રહણભયેનેવ સવિધગતે મનોહરે દયિતે) ॥
અત્રોત્પ્રેક્ષયાઽલિઙ્ગનરૂપં વસ્તુ વ્યજ્યતે ॥
[ઇઇ.5.15અલઙ્કારેણાલઙારધ્વનિઃ]
અલંકારેણાલઙ્કારધ્વનિર્યથા---
અભયં યાચમાનાનાં કાકતીયેન્દ્રવિદ્વિષામ્ ।
રક્ષાં નાઙ્ગીકરોતીવ વનં શાખાગ્રકમ્પનૈઃ

અત્ર નાઙ્ગીકરોતીવેત્યુત્પ્રેક્ષયા પ્રતાપરુદ્રશત્રૂણાં રક્ષણં કર્તું વનમપિ બિભેતીવેત્યુત્પ્રેક્ષા વ્યજ્યતે ।
કવિનિબદ્ધવક્તૃપ્રૌઢોક્તિસિદ્ધાર્થશક્તિમૂલો વસ્તુના વસ્તુધ્વનિર્યથા---
અજહ તહ વ હોદુ અજ્જા ણરણાહ કરેહિ રક્ખણં સસિણો ।
જં તાએ કડખુક્કા આણત્તા તં મસીકાદું

(અયથા તથા વા ભવત્વાર્યા નરનાથ કુરુ રક્ષણં શશિનઃ ।
યત્તયા કટાક્ષોલ્કા આજ્ઞપ્તા તં મષીકર્તુમ્) ॥
અત્ર વિરહાતુરા આર્યા ચન્દ્રિકામસહમાના રોષોજ્જ્વલિતયા કટાક્ષોલ્કયા ચન્દ્રં મષીકરોતિ સ રક્ષણીય ઇત્યનેન વસ્તુના ઇતઃ પરં સા જીવિતં ધારયિતુમશક્તા, અધુનૈવ ત્વયા સમાગન્તવ્યમિતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ॥
[ઇઇ.5.16વસ્તુવાલઙ્કારધ્વનિઃ]
વસ્તુનાલઙ્કારધ્વનિર્યથા---
કસ્ત્વં શુભ્રાખિલાઙ્ગશ્ચરસિ, નનુ યશો વીરરુદ્રસ્ય વર્ત્તે કો ઽયં તે દિવ્યદેહઃ સ્ફુરતિ પરિસરે, મત્સુહૃત્ તત્પ્રતાપઃ ।
પ્રચ્છાદ્યાલં સ્ફુરદ્ભિઃ કુમુદસરસિજૈઃ ખ્યાપિતં વઃ સ્વરૂપં સોમાકારૈ સ્વાગતં વામવધિગિરિરહં કલ્પિતો નિસ્તમસ્કઃ

અત્ર પ્રતાપરુદ્રયશઃ પ્રતાપયોઃ સોમાર્કસાદૃશ્યપ્રતીતેરુપમા વ્યજ્યતે ।
[ઇઇ.5.17અલઙ્કારેણાલઙ્કારધ્વનિઃ]
અલઙ્કારેણાલઙ્કારધ્વનિર્યથા---
ઉવહ હળા વહુઆએ તહ આરૂઢો વિ ણિભ્ભરો માણો ।
ણિવૈસમાઅમલંભમસંજાઅભઓ વ્વ ઓસરૈ

(પશ્યત હલા વધ્વાસ્તથા રૂઢો ઽપિ નિર્ભરો માનઃ ।
નૃપતિસમાગમસંભ્રમસંજાતભય ઇવાપસરતિ) ॥
અત્રોત્પ્રેક્ષયા પ્રિયપ્રાર્થનાં વિનૈવ માનિનીમનઃ પ્રસન્નમિતિ વિભાવનાલંકારો વ્યજ્યતે ॥
[ઇઇ.5.18અલઙારેણવસ્તુધ્વનિઃ]
અલઙ્કારેણ વસ્તુધ્વનિર્યથા---
અપ્રાપ્ય સેવાવસરં નાથ કાન્તાવૃતસ્ય તે ।
ત્વત્કીર્ત્તિં સેવમાનેવ શ્યામા સર્વાઙ્ગપાણ્ડુરા

અત્ર સેવમાનેવેત્યુત્પ્રેક્ષયા સર્વથા સ્વીકાર્યત્વાદિરૂપં વસ્તુ વ્યજ્યતે ॥
એવં પ્રબન્ધાદિગતત્વેન યથાસંભવમુદાહરણાનિ દ્રષ્ટવ્યાનિ ; વિસ્તરભયાદિહ નોક્તાનિ ॥
અથ શબ્દશક્તિમૂલધ્વનિઃ ।
સ ચ વસ્ત્વલંકારગતત્વેન દ્વિવિધઃ ।
તથા ચોક્તમ્---
"અલઙ્કારો ઽથ વસ્ત્વેવ શબ્દાદ્યત્રાવભાસતે ।
પ્રધાનત્વેન સ જ્ઞેયઃ શબ્દશક્ત્યુદ્ભવો દ્વિધા ॥
ઽ; ઇતિ ।
[ઇઇ.5.19 અલઙ્કારધ્વનિઃ]
તત્રાલંઙ્કારધ્વનિર્યથા---
એસો સચ્ચં રાઓ સામા ખુ તુમં સમાઅમો દોણ્ણં ।
કિં ઉણ ણ પદોસકહા દીસઃ એદં ખુ અચ્ચરિઅં

(એષ સત્યં રાજા શ્યામા ખલુ ત્વં સમાગમો દ્વયોઃ ।
કિં પુનર્ન પ્રદોષકથા દૃશ્યતે એતત્ખલ્વાશ્ચર્યમ્) ॥
અત્ર પ્રકરણેન કાન્તાનૃપવાચકાભ્યાં શ્યામારાજશબ્દાભ્યાં નિશાચન્દ્રપ્રતીતેરુપમા વ્યજ્યતે ॥
[ઇઇ.5.20વસ્તુધ્વનિઃ]
વસ્તુધ્વનિર્યથા---
કાન્તારવાસસંતપ્તાઃ સંશૃણુધ્વં હિતાદિતઃ ।
કુરુધ્વમધુના રાજપાદસેવાં નરેશ્વરાઃ

અત્ર રાજપાદસેવામિતિ શબ્દશક્ત્યા પ્રકૃતસ્ય પ્રતાપરુદ્રસ્ય પ્રતીતિઃ પ્રકરણાજ્જાયતે ।
અનેન પ્રતાપરુદ્રસ્ય સેવા કર્તવ્યા કિમરણ્યવાસેન સંતપ્તા ઇતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ॥
[ઇઇ.5.21ઉભયશક્તિમૂલધ્વનિઃ]
ઉભયશક્તિમૂલધ્વનિર્યથા---
જિષ્ણુરેષ ભુજસ્તમ્ભજૃમ્ભમાણાદ્ભુતાયુધઃ ।
મુઞ્ચન્તુ ક્ષ્માભૃતઃ સર્વે નિજપક્ષવિજૃમ્ભિતમ્

અત્ર ક્ષ્માભૃતો નિજપક્ષવિજૃમ્ભિતં મુઞ્ચન્તુ, જિષ્ણુરેષ ઇત્યત્ર શબ્દશક્તિમૂલતા ।
ભુજસ્તમ્ભજમ્ભમાણાદ્ભુતાયુધ ઇત્યત્રાર્થશક્તિમૂલતા ॥
અસંલક્ષ્યક્રમવ્યઙ્ગ્યો રસાદિધ્વનિઃ ।
તથા ચોક્તં શૃઙ્ગારતિલકે---
"રસભાવતદાભાસભાવશાન્ત્યાદિરક્રમઃ ।
ભિન્નો રસાદ્યલંકારાદલંકાર્યતયા સ્થિતઃ ॥
ઽ; ઇતિ ।
રસભાવોદાહરણં તત્સ્વરૂપનિરૂપણપ્રપઞ્ચે રસપ્રકરણે ભવિષ્યતિ ॥
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમ્ અષ્ટવિધં નિરૂપ્યતે ।
ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યં મધ્યમં કાવ્યમષ્ટવિધમ્ ।
તથા ચોક્તં કાવ્યપ્રકાશે---
"અગૂઢમપરસ્યાઙ્ગં વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગમસ્ફુટમ્ ।
સંદિગ્ધતુલ્યપ્રાધાન્યે કાક્વાક્ષિપ્તમસુન્દરમ્ ॥
ઽ; ઇતિ ।
[ઇઇ.5.22 અગૂઢમ્]
કામિનીકુચકલશવદ્ ગૂઢસ્યૈવ ચમત્કારકારિત્વાદગૂઢવ્યઙ્ગ્યં મધ્યમં કાવ્યમ્ ।
યથા---
ઔન્નત્યં યદિ વર્ણ્યતે શિખરિણઃ ક્રધ્યન્તિ નીચૈઃ કૃતા ગામ્ભીર્યં યદિ કીર્ત્ત્યતે જલધયઃ ક્ષુભ્યન્તિ ગાધીકૃતાઃ ।
તત્ ત્વાં વર્ણયિતું બિભેમિ યદિ વા જાતો ઽસ્મ્યગસ્ત્યઃ સ્થિતસ્ત્વત્પાર્શ્વે ગુણરત્નરોહણગિરે શ્રીવીરરુદ્રપ્રભો

અત્ર "યદિ વા જાતો ઽસ્મ્યગસ્ત્યઃ સ્થિતઃઽ; ઇત્યનેન જલનિધિપર્વતેભ્યો ન બિભેમીતિ વ્યઙ્ગ્યમગૂઢમ્ ॥
[ઇઇ.5.23 અપરસ્યાઙ્ગમ્]
અપરસ્યાઙ્ગં, યત્ર રસાદે રસાદિરઙ્ગં તદપિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમેવ ।
યથા---
વીતવ્રીડમપાસ્તમાનમુદયદ્વૈસ્વર્યમાવિર્ભવત્સ્વેદં નિર્ભરગાત્રવેપથુ મિલન્મૂર્ચ્છં ગલદ્બાષ્પકમ્ ।
સંજાતપ્રલયં ચ કાકતિમહીનાથ ! સ્મરોદ્વેજિતા ભૂપાઃ શૈલગુહાસુ યાન્તિ વિજનં ભીત્યા સમાલિઙ્ગિતાઃ

અત્ર શૃઙ્ગારસ્ય ભયરસાઙ્ગત્વમ્ ।
[ઇઇ.5.24 વાચ્યસિધ્યઙ્ગમ્]
વાચ્યસિદ્ધ્યઙ્ગં યથા---
કરાલઃ કાકતીન્દ્રસ્ય કરવાલનવામ્બુદઃ ।
ધારયા શમયત્યુગ્રં પ્રતાપજ્વલનં દ્વિષામ્

અત્ર જલધારા વ્યઙ્ગ્યા ।
સા ચ કરવાલનવામ્બુદ ઇત્યસ્ય વાચ્યભૂતસ્ય રૂપકસ્ય સિદ્ધિકૃદિતિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમ્ ॥
[ઇઇ.5.25 અસ્ફુઠમ્]
અસ્ફુટં યથા---
વીરરુદ્રકૃપાણસ્ય મહિમા કો ઽપ્યનઙ્કુશઃ ।
પ્રસૂતે કીર્ત્તિગઙ્ગાં યઃ પીત્વા દ્વિષદસૃઙ્નદીમ્

અત્ર કૃપાણસ્ય જહ્નોરાધિક્યપ્રતિપાદનાદ્ વ્યતિરેકઃ પરમસ્ફુટઃ પ્રતીયતે ॥
[ઇઇ.5.26 સંદિગ્ધપ્રાધાન્યમ્]
સંદિગ્ધપ્રધાન્યં યથા---
કાકતિક્ષ્માપતેર્દૃષ્ટિરનુરાગતરઙ્ગિતા ।
લગ્ના કલ્હારમાલેવ વધ્વાસ્તુઙ્ગે કુચદ્વયે

અત્રાલિઙ્ગનેચ્છાયાં વાક્યવિશ્રાન્તિરથવા સ્તનમણ્ડલાલોક એવેતિ સંદેહઃ ॥
[ઇઇ.5.27 તુલ્યપ્રાધાન્યમ્]
તુલ્યપ્રાધાન્યં યથા---
નૃપાઃ પ્રતાપરુદ્રસ્ય નિષેવધ્વં પદામ્બુજે ।
અન્યથાસ્ય મનસ્તાદૃક્પ્રસાદં કલુષાયતે

અત્ર પ્રતાપરુદ્રસ્ય પાદસેવા યદિ ત્યજ્યતે તદાનીં નગરેષુ વાસો દુર્લભ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્ય વાચ્યસ્ય ચ સમં પ્રાધાન્યમ્ ॥
[ઇઇ.5.28 અનુસંધાનમ્]
અસુન્દરં યથા---
એઅસિલામહિલાણં સોઊણ ણરેંદદસ્સણામોઅં ।
ગુરુઅણણિઅંતિઆએ વહુઆએ સામલં વઅણં

(એકશિલામહિલાનાં શ્રુત્વા નરેન્દ્રદર્શનામોદમ્ ।
ગુરુજનનિયન્ત્રિતાયા વધ્વાઃ શ્યામલં વદનમ્) ॥
અત્ર નરેન્દ્રદર્શનનિમિત્તં હર્ષમુત્પશ્યન્ત્યા વધ્વા મુખં શ્યામલમિતિ વાચ્યસ્યૈવ ચારુત્વમ્ ।
ગુરુજનનિયન્ત્રિતાહં નરેન્દ્રં દ્રષ્ટું ન ગતવત્યસ્મિ ઇતિ વ્યઙ્ગ્યાર્થસ્યાચારુત્વમ્ ॥
[ઇઇ.5.28 કાવાક્ષિપ્તમ્]
યત્ર કાક્વાર્ઽથાન્તરમાક્ષિપ્યતે, તદપિ ગુણીભૂતવ્યઙ્ગ્યમેવ ।
યથા---
પિઅસહિ કહેહિ અહિઆ ખોણી લચ્છી સરસ્સઈ મજ્ઝા ।
જાં બહુ મણ્ણૈ સોઅં ણરણાહો ગુણવિસેસણ્ણો

(પ્રિયસખિ કથયાધિકા ક્ષોણી લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી મત્તઃ ।
યાં બહુ મન્યતે સો ઽયં નરનાથો ગુણવિશેષજ્ઞઃ) ॥
અત્ર ક્ષોણી મદધિકેતિ કાકુકલ્પનયાધિકા ન ભવતીતિ વસ્તુ વ્યજ્યતે ॥
ચિત્રં તુ કાવ્યં શબ્દાર્થાલઙ્કારચિત્રતયા બહુવિધમ્ ।
તત્પ્રપઞ્ચો ઽપ્યલઙ્કારપ્રકરણે વ્યક્તીભવિષ્યતિ ॥
ઇઇ.6 ॥
મહાકાવ્યોપકાવ્યાદિપ્રબન્ધનિરૂપણમ્ ॥
અથ મહાકાવ્યાદયઃ પ્રબન્ધા નિરૂપ્યન્તે ।
નગરાર્ણવશૈલર્તુચન્દ્રાર્કોદયવર્ણનમ્ ।
ઉદ્યાનસલિલક્રીડામધુપાનરતોત્સવાઃ

વિપ્રલમ્ભો વિવાહશ્ચ કુમારોદયવર્ણનમ્ ।
મન્ત્રદૂતપ્રયાણાજિનાયકાભ્યુદયા અપિ

એતાનિ યત્ર વર્ણ્યન્તે તન્મહાકાવ્યમુચ્યતે ।
એષામષ્ટાદશાનાં યૈઃ કૌશ્ચિદૂનમપીષ્યતે

તત્ત્રિવિધમ્ ।
ગદ્યમયં પદ્યમયમુભયમયં ચેતિ
અપાદઃ પદસંઘાતો ગદ્યં ; પદ્યં ચતુષ્પદમ્ ।
ગદ્યકાવ્યં કાદમ્બર્યાદિ ।
પદ્યકાવ્યં રઘુવંશાદિ ।
અસર્ગબન્ધમપિ યદુપકાવ્યમુદીર્યતે

અસર્ગબન્ધં સૂર્યશતકાદિ ।
ગદ્યપદ્યમયં કાવ્યં ચમ્પૂરિત્યભિધીયતે ।
વક્ત્રં ચાપરવક્ત્રં ચ સોચ્છ્વાસત્વં ચ ભેદકમ્

વર્ણ્યતે યત્ર કાવ્યજ્ઞૈરસાવાખ્યાયિકા મતા ।
યત્ર વક્ત્રાપરવક્ત્રનામાનૌ વૃત્તવિશેષૌ વર્ણ્યેતે સોચ્છ્રવાસપરિચ્છિન્નાઽખ્યાયિકા હર્ષચરિતાદિ ।
(કોશાન્તરે વાક્યમિદં નોપલભ્યતે । )
ઇઇ.7 ક્ષુદ્રપ્રબન્ધનિરૂપણમ્ ॥
અથ ક્ષુદ્રાઃ પ્રબન્ધા નિરૂપ્યન્તે ।
[ઇઇ.7.1 ઉદાહરણમ્]
યેન કેનાપિ તાલેન ગદ્યપદ્યસમન્વિતમ્

જયત્યુપક્રમં માલિન્યાદિપ્રાસવિચિત્રિતમ્ ।
તદુદાહરણં નામ વિભક્ત્યષ્ટકસંયુતમ્

યત્રાદૌ જયત્યુપક્રમં માલિન્યાદિવૃત્તં રમ્યં પદ્યં નિબધ્યતે, અનન્તરમ્ "અપિ ચઽ; ઇત્યુપક્રમાણ્યષ્ટવાક્યાનિ સપ્રાસાનિ સતાલાનિ પ્રતિવિભક્તિ નિબધ્યન્તે, અનન્તરં વિભક્ત્યાભાસાઃ, તત્ ઉદાહરણમ્ ।
[ઇઇ.7.2 ચક્રવાલકમ્]
સંબોધનવિભક્ત્યા યત્ પ્રચુરં પદ્યપૂર્વકમ્ ।
વિમુક્તપુનરાકૃષ્ટશબ્દં સ્યાચ્ચક્રવાલકમ્

આદ્યન્તપદ્યસંયુક્તા સંસ્કૃતપ્રાકૃતાત્મિકા ।
અષ્ટભિર્વા ચતુર્ભિર્વા વાક્યૈઃ સ્કન્ધસમન્વિતા

[ઇઇ.7.3 ભોગાવલી]
પ્રતિસ્કન્ધં ભિન્નવાક્યરીતિર્દેવનૃપોચિતા ।
સર્વતો દેવશબ્દાદિરેષા ભોગાવલી મતા

[ઇઇ.7.4 બિરુદાવલિ]
વર્ણ્યમાનાઙ્કબિરુદવર્ણનપ્રચુરોજ્જ્વલા ।
વાક્યાડમ્બરસંયુક્તા સા મતા બિરુદાવલી