Prashna Upanishad (with commentary) · Chapter 5
PrUpBh_4.11
vijñānātmā saha devaiścāgnyādibhiḥ prāṇaścakṣurādayo bhūtāni pṛthivyādīni saṃpratiṣṭhanti praviśanti yatra yasminnakṣare tadakṣaraṃ vedayate yastu somya priyadarśana sa sarvajñaḥ sarvameva āviveśāviśatītyarthaḥ //11//
iti caturthaḥ praśnaḥ
=============================================================================
pañcamaḥ praśnaḥ
START PrUp 5.1
atha hainaṃ śaibyaḥ satyakāmaḥ papraccha |
sa yo ha vai tad bhagavan manuṣyeṣu prāyaṇāntam oṃkāram abhidhyāyīta |
katamaṃ vāva sa tena lokaṃ jayatīti
PrUpBh_5.1
atha hainaṃ śaibyaḥ satyakāmaḥ papraccha - athedānīṃ parāparabrahmaprāptisādhanatvenoṅkārasyopāsanavidhitsayā praśna ārabhyate -
sa yaḥ kaścid vai bhagavan manuṣyeṣu manuṣyāṇāṃ madhye tad adbhutamiva prāyaṇāntaṃ maraṇāntam, yāvajjīvamityetat, oṅkāramabhidhyāyītābhimukhyena cintayet, bāhyaviṣayebhya upasaṃhṛtakaraṇaḥ samāhitacitto bhaktyāveśitabrahmabhāva oṅkāre, ātmapratyayasantānāvicchedo bhinnajātīyapratyayāntarākhilīkṛto nirvātasthadīpaśikhāsamo 'bhidhyānāśabdārthaḥ /
satyabrahmacaryāhiṃsāparigrahatyāgasaṃnyāsaśaucasantoṣāmāyāvitvādyanekayamaniyamānugṛhītaḥ sa evaṃ yāvajjīvavratadhāraṇaḥ katamaṃ vāva, aneke hi jñānakarmabhirjetavyā lokāstiṣṭhanti teṣu tenoṅkārābhidhyānena katamaṃ sa lokaṃ jayati //1//
START PrUp 5.2
tasmai sa hovāca |
etad vai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yad oṃkāraḥ |
tasmād vidvān etenaivāyatanenaikataram anveti
PrUpBh_5.2
iti pṛṣṭavate tasmai sa hovāca pippalādaḥ etasmai satyakāma /
etadbrahma vai paraṃ cāparaṃ ca brahma paraṃ satyamakṣaraṃ puruṣākhyamaparaṃ ca prāṇākhyaṃ prathamajaṃ yattadoṅkāra evoṅkārātmakamoṅkārapratīkatvāt /
paraṃ hi brahma śabdādyupalakṣaṇānarhaṃ sarvadharmaviśeṣavarjitamato na śakyamatīndriyagocaratvātkevalena manasāvagāhitum /
oṅkāre tu viṣṇvādipratimāsthānīye bhaktyāveśitabrahmabhāve dhyāyināṃ tatprasīdati ityetadavagamyate śāstraprāmāṇyāt tathāparaṃ ca brahma /
tasmātparaṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāra ityupacaryate /
tasmādevaṃ vidvānetenaivātmaprāptisādhanenaivoṅkārābhidhyānena ekataraṃ paramaparaṃ vānveti brahmānugacchati nediṣṭaṃ hyālambanamoṅkāro brahmaṇaḥ //2//
START PrUp 5.3
sa yady ekamātram abhidhyāyīta |
sa tenaiva saṃveditas tūrṇam eva jagatyām abhisampadyate |
tam ṛco manuṣyalokam upanayante |
sa tatra tapasā brahmacaryeṇa śraddhayā sampanno mahimānam anubhavati
PrUpBh_5.3
sa yadyapyoṅkārasya sakalamātrāvibhāgajño na bhavati tathāpi oṅkārābhidhyānaprabhāvādviśiṣṭameva gatiṃ gacchati;etadekadeśajñānavaiguṇyatayoṅkāraśaraṇaḥ karmajñānobhayabhraṣṭo na durgatiṃ gacchati /
kiṃ tarhi?yadyapyevam oṅkāramevaikamātrāvibhāgajña eva kevalo 'bhidhyāyītaikamātraṃ sadā dhyāyīta sa tenaivaikamātra viśiṣṭoṅkārābhidhyānenaiva saṃveditaḥ sambodhitastūrṇaṃ kṣiprameva jagatyāṃ pṛthivyāmabhisampadyate /
kiṃ manuṣyalokam /
anekāni hi janmāni jagatyāṃ sambhavanti /
tatra taṃ sādhakaṃ jagatyāṃ manuṣyalokamevarca upanayanta upanigamayanti /
tena sa tatra manuṣyajanmani dvijāgryaḥ saṃstapasā brahmacaryeṇa śraddhayā ca saṃpanno mahimānaṃ vibhūtimanubhavati na vītaśraddho yatheṣṭaceṣṭo bhavati yogabhraṣṭaḥ kadācidapi na durgatiṃ gacchati //3//
START PrUp 5.4
atha yadi dvimātreṇa manasi saṃpadyate |
so 'ntarīkṣaṃ yajurbhir unnīyate somalokam |
sa somaloke vibhūtim anubhūya punar āvartate
PrUpBh_5.4
atha punaryadi dvimātravibhāgajño dvimātreṇa viśiṣṭamoṅākāram abhidhyāyīta svapnātmake manasi mananīye yajurmaye somadaivatye saṃpadyata ekāgratayātbhāvaṃ gacchati sa evaṃ sampanno mṛto 'ntarīkṣam antarikṣādhāraṃ dvitīyamātrārūpaṃ dvitīyamātrarūpairevayajurbhirunnīyate somalokaṃ saumyaṃ janma prāpayanti taṃ yajūṃṣītyarthaḥ sa tatra vibhṛtimanubhūya somaloke manuṣyalokaṃ prati punarāvartate //4//
START PrUp 5.5
yaḥ punar etaṃ trimātreṇomity etenaivākṣareṇa paraṃ puruṣam abhidhyāyīta |
sa tejasi sūrye saṃpannaḥ |
yathā pādodaras tvacā vinirmucyate |
evaṃ ha vai sa pāpmanā vinirmuktaḥ sa sāmabhir unnīyate brahmalokam |
sa etasmāj jīvadhanāt parāparaṃ puriśayaṃ puruṣam īkṣate tad etau ślokau bhavataḥ
PrUpBh_5.5
yaḥ punaretamoṅkāraṃ trimātreṇa trimātrāviṣayavijñānaviśiṣṭena omityetenaivākṣareṇa paraṃ sūryāntargataṃ puruṣaṃ pratīkenābhidhyāyīta tenābhidhyānena, pratīkatvena hyālambanatvaṃ prakṛtam oṅkārasya paraṃ cāparaṃ ca brahmetyabhedaśruteroṅkāramiti ca dvitīyānekaśaḥ śrutā bādhyetānyathā /
yadyapi tṛtīyābhidhyānatvena karaṇatvamupapadyate tathāpi prakṛtānurodhāt trimātraṃ paraṃ puruṣamiti dvitīyaiva pariṇeyā"tyajedekaṃ kulasyārthe"(mahā.u.37 / 17) iti nyāyena /
sa tṛtīyamātrārūpastejasi sūrye saṃpanne bhavati dhyāyamāno mṛto 'pi sūryātsomalokādivanna punarāvartate kintu sūrye saṃpannamātra eva /
yathā pādodaraḥ sarpastvacā vinirmucyate jīrṇatvagvinirmuktaḥ sa punarnavo bhavati /
evaṃ ha vā eṣa yathā dṛṣṭāntaḥ sa pāpmanā sarpatvaksthānīyenāśuddhirūpeṇa vinirmuktaḥ sāmabhistṛtīyamātrārūpairūrdhvamunnīyate brahmalokaṃ hiraṇyagarbhasya brahmaṇo lokaṃ satyākhyam /
sa hiraṇyagarbhaḥ sarveṣāṃ saṃsāriṇāṃ jīvānāmātmabhūtaḥ /
sa hyantarātmā liṅgarūpeṇa sarvabhūtānām, tasminhi liṅgātmani saṃhatāḥ sarve jīvāḥ /
tasmātma jīvaghanaḥ /
sa vidvāṃstrimātroṅkārābhijña etasmājjīvaghanāddhiraṇyagarbhātparātparaṃ paramātmākhyaṃ puruṣamīkṣate puriśayaṃ sarvaśarīrānupraviṣṭaṃ paśyati dhyāyamānaḥ /
tadetasminyathektārthaprakāśakau mantrau bhavataḥ //5//
START PrUp 5.6
tisro mātrā mṛtyumatyaḥ prayuktā anyonyasaktā anaviprayuktāḥ /
kriyāsu bāhyābhyantaramadhyamāsu samyakprayuktāsu na kampate jñaḥ
PrUpBh_5.6
tisrastrisaṃkhyakā akārokāramakārākhyā oṅkārasya mātrā mṛtyumatyo mṛtyuryāsāṃ vidyate tā mṛtyumatyo mṛtyugocarādanatikrāntāmṛtyugocarā evetyarthaḥ /
tā ātmano dhyānakriyāsu prayuktāḥ, kiṃ cānyonyasaktā itaretarasaṃbaddhāḥ, anaviprayuktā viśeṣeṇaikaikaviṣaya eva prayuktā viprayuktāḥ, na tathā viprayuktā nāviprayuktā anaviprayuktāḥ /
kiṃ tarhi, viśeṣeṇaikasmindhyānakāle tisṛṣu kriyāsu bāhyābhyantaramadhyamāsu jāgratsvapnasuṣuptasthānapuruṣābhidhyānalakṣaṇāsu yogakriyāsu samyakprayuktāsu samyagdhyānakāle prayojitāsu na kampate na calati yo yogī yathoktavibhāgajña oṅkārasyetyarthaḥ, na tasyaivaṃvidaścalanamupapadyate /
yasmājjāgratsvapnasuṣuptapuruṣāḥ saha sthānairmātrātrayarūpeṇa oṅkārātmarupeṇa dṛṣṭāḥ /
sa hyevaṃ vidvānsarvātmabhūta oṅkāramayaḥ kuto vā caletkasminvā //6//
sarvārthasaṃgrahārtho dvitīyo mantraḥ -
START PrUp 5.7
ṛgbhir etaṃ yajurbhir antarikṣaṃ sāmabhir yat tat kavayo vedayante /
tam oṃkāreṇaivāyatanenānveti vidvān yat tac chāntam ajaram amṛtam abhayaṃ paraṃ ceti
Original text: Praśnopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0