Prashna Upanishad (with commentary) · Chapter 6
PrUpBh_5.7
ṛgbhiretaṃ lokaṃ manuṣyopalakṣitam /
yajurbhirantarikṣaṃ somādhiṣṭhitam /
sāmabhiryattad brahmalokamiti tṛtīyaṃ kavayo medhāvino vidyāvanta eva nāvidvāṃso vedayante /
taṃ trividhaṃ lokamoṅkāreṇa sādhanenāparabrahmalakṣaṇamanvetyanugacchati vidvān /
tenaivoṅkāreṇa yattatparaṃ brahmākṣaraṃ satyaṃ puruṣākhyaṃ śāntaṃ vimuktaṃ jāgratsvapnasuṣupātyādi viśeṣasarvaprapañcavivarjitamata eva ajaraṃ jarāvarjitamamṛtaṃ mṛtyuvarjitamata eva yasmājjarāvikriyārahitamato 'bhayam, yasmādevābhayaṃ tasmātparaṃ niratiśayam, tadapyoṅkāreṇāyatanena gamanasādhanenānvetītyarthaḥ /
itiśabdo vākyaparisamāptyarthaḥ //7//
iti pañcamaḥ praśnaḥ
=============================================================================
ṣaṣṭhaḥ praśnaḥ
START PrUp 6.1
atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha |
bhagavan hiraṇyanābhaḥ kausalyo rājaputro māmupetyaitaṃ praśnamapṛcchata |
ṣoḍaśakalaṃ bhāradvāja puruṣaṃ vettha |
tam ahaṃ kumāram abruvaṃ nāham imaṃ veda |
yady aham imam avediṣaṃ kathaṃ te nāvakṣyam iti |
samūlo vā eṣa pariśuṣyati yo 'nṛtam abhivadati |
tasmān nārhāmy anṛtaṃ vaktuṃ |
sa tūṣṇīṃ ratham āruhya pravavrāja |
taṃ tvā pṛcchāmi kāsau puruṣa iti
PrUpBh_6.1
atha hainaṃ sukeśā bhāradvājaḥ papraccha /
samastaṃ jagatkāryakāraṇalakṣaṇaṃ saha vijñānātmanā parasminnakṣare suṣuptikāle sampratiṣṭhata ityuktam /
sāmarthyātpralaye 'pi tasminnevākṣare sampratiṣṭhate jagattata evotpadyata iti siddhaṃ bhavati /
na hyakāraṇe kāryasya sampratiṣṭhānamupapadyate /
uktaṃ ca ātmana eṣa prāṇo jāyate'iti /
jagataśca yanmūlaṃ tatparijñānātparaṃ śreya iti sarvopaniṣadāṃ niścitor'thaḥ /
anantaraṃ coktaṃ 'sa sarvajñaḥ sarvo bhavati'iti vaktavyaṃ ca kva tarhi tadakṣaraṃ satyaṃ puruṣākhyaṃ vijñeyamiti tadarthoyaṃ praśna ārabhyate /
vṛttānvākhyānaṃ ca vijñānasya durlabhatvakhyāpanena tallabdhyarthaṃ mumukṣaṇāṃ yatnaviśeṣopādānārtham /
he bhagavan hiraṇyanābho nāmataḥ kosalāyāṃ bhavaḥ kausalyo rājaputro jātitaḥ kṣatriyo mām upetyopagamyaitamucyamānaṃ praśnamapṛcchata /
ṣoḍaśakalaṃ ṣoḍaśasaṃkhyākāḥ kalā avayavā iva ātmanyavidyādhyāropitarūpā yasmin puruṣe so 'yaṃ ṣoḍaśakalastaṃ ṣoḍaśakalaṃ he bhāradvāja puruṣaṃ vettha vijānāsi /
tamahaṃ rājaputraṃ kumāraṃ pṛṣṭavantamabruvamuktavānasmi nāhamimaṃ veda yaṃ tvaṃ pṛcchasīti /
evamuktavatyapi mayyajñānamasaṃbhāvayantaṃ tamajñāne kāraṇamavādiṣam /
yadi kathañcidahamimaṃ tvayā pṛṣṭaṃ puruṣamavediṣaṃ viditavānasmi kathamatyantaśiṣyaguṇavate 'rthine te tubhyaṃ nāvakṣyaṃ noktavānasmi na brūyāmityarthaḥ /
bhūyo 'pyapratyayamivālakṣya pratyāyayitumabravam /
samūlaḥ saha mūlena vā eṣo 'nyathā santamātmānamanyathā kurvannanṛtamayathābhūtārthamabhivadati yaḥ sa pariśuṣyati śoṣamupaitīhalokaparalokābhyāṃ vicchidyate vinaśyati /
yata evaṃ jāne tasmānnārhābhyahamanṛtaṃ vaktuṃ mūḍhavat /
sa rājaputra evaṃ pratyāyita tūṣṇīṃ vrīḍito rathamāruhya pravavrāja pragatavān yathāgatameva /
ato nyāyata upasannāya yogyāya jānatā vidyā vaktavyaivānṛtaṃ ca na vaktavyaṃ sarvāsvapyavasthāsu ityetatsiddhaṃ bhavati /
taṃ puruṣaṃ tvā tvāṃ pṛcchāmi mama hṛdi vijñeyatvena śalyamiva sthitaṃ kvāsau vartate vijñeyaḥ puruṣa iti //1//
START PrUp 6.2
tasmai sa hovāca |
ihaivāntaḥ śarīre somya sa puruṣo yasminn etāḥ ṣoḍaśa kalāḥ prabhavantīti
PrUpBh_6.2
tasmai sa hovāca /
ihaivāntaḥśarīre hṛdayapuṇḍarīkākāśamadhye he somya sa puruṣo na deśāntare vijñeyo yasminnetā ucyamānāḥ ṣoḍaśa kalāḥ prāṇādyāḥ prabhavanti utpadyanta iti ṣoḍaśakalābhiḥ upādhibhūtābhiḥ sakala iva niṣkalaḥ puruṣo lakṣyate 'vidyayeti tadupādhikalādhyāropāpanayena vidyayā sa puruṣaḥ kevalo darśayitavya iti kalānāṃ tatprabhavatvamucyate /
prāṇādīnāmatyantanirviśeṣe hyadvaye śuddhe tattve na śakyo 'dhyāropamantareṇa pratipādyapratipādanādivyavahāraḥ kartumiti kalānāṃ prabhavasthityapyayā āropyante avidyāviṣayāḥ /
caitanyāvyatirekeṇaiva hi kalā jāyamānāḥ tiṣṭhantyaḥ pralīyamānāśca sarvadā lakṣyante /
ata eva bhrāntāḥ kecid agnisaṃyogād ghṛtamiva ghaṭādyākāreṇa caitanyam eva pratikṣaṇaṃ jāyate naśyatīti /
tannirodhe śūnyamiva sarvamityapare /
ghaṭādiviṣayaṃ caitanyaṃ cetayiturnityasyātmano 'nityaṃ jāyate vinaśyatītyapare /
caitanyaṃ bhūtadharma iti laukayatikāḥ /
anapāyopajanadharmakacaitanyamātmā eva nāmarūpādyupādhidharmaiḥ pratyavabhāsate "satyaṃ jñānamanantaṃ brahma"(tai.u.2 / 1 / 1) "prajñānaṃ brahma"(ai.u.5 / 3) "vijñānamānandaṃ brahma"(bṛ.u.3 / 9 / 28) "vijñānaghana eva"(bṛ.u.2 / 4 / 12) ityādi śrutibhyaḥ /
svarūpavyabhicāriṣu padārtheṣu caitanyasyāvyabhicārādyathā yathā yo yaḥ padārtho vijñāyate tathā tathā jñāyamānatvādeva tasya tasya caitanyasyāvyabhicāritvam /
vastutattvaṃ bhavati kiñcit na jñāyata iti cānupapannam rūpaṃ ca dṛśyate na cāsti cakṣuriti yathā /
vyabhicarati tu jñeyam na jñānaṃ vyabhicarati kadācidapi jñeyam, jñeyābhāve 'pi jñeyāntare bhāvājjñānasya /
na hi jñāne 'sati jñeyaṃ nāma bhavati kasyacit suṣupte 'darśanāt /
jñānasyāpi suṣupte 'bhāvājjñeyavajjñānasvarūpasya vyabhicāra iti cet /
na jñeyāvabhāsakasya jñānasyālokavajjñeyābhivyañjakatvātsvavyaṅgyābhāva ālokābhāvānupapattivatsuṣupte vijñānabhāvānupapatteḥ /
na hyandhakāre cakṣuṣā rūpānupalabdhau cakṣuṣo 'bhāvaḥ śakyaḥ kalpayituṃ vaināśikena /
vaināśiko jñeyābhāve jñānābhāvaṃ kalpayatyeveti cet /
yena tadabhāvaṃ kalpayettasyābhāvaḥ kena kalpyata iti vaktavyaṃ vaināśikena, tadabhāvasyāpi jñeyatvājjñānābhāve tadanupapatteḥ /
jñānasya jñeyāvyatiriktatvājjñeyābhāve jñānābhāva iti cet /
na abhāvasyāpi jñeyatvābhyupagamādabhāvo 'pi jñeyobhyupagamyate vaināśikairnityaśca tadavyatiriktaṃ cejjñānaṃ nityaṃ kalpitaṃ syāttadabhāvasya ca jñānātmakatvādabhāvatvaṃ vāṅmātrameva na paramārthato 'bhāvatvamanityatvaṃ ca jñānasya /
na ca nityasya jñānasyābhāvanāmamātrādhyārope kiñcinnaśchinnam /
athābhāvo jñeyo 'pi san jñānavyatirikta iti cet /
na tarhi jñeyābhāve jñānābhāvaḥ /
jñeyaṃ jñānavyatiriktaṃ na tu jñānaṃ jñeyavyatiriktamiti cet /
na śabdamātratvādviśeṣānupapatteḥ /
jñeyajñānayorekatvaṃ cedabhyupagamyate jñeyaṃ jñānavyatiriktaṃ jñānaṃ jñeyavyatiriktaṃ neti tu śabdamātrametadvahniragnivyatiriktaḥ agnirna vahnivyatirikta iti yadvadabhyupagamyate /
jñeyavyatireke tu jñānasya jñeyābhāve jñānābhāvānupapattiḥ siddhā /
jñeyābhāve 'darśanādabhāvo jñānasyeti cet /
na, suṣupte jñaptyabhyupagamāt /
vaināśikairabhyupagamyate hi suṣupte 'pi jñānāstitvam /
tatrāpi jñeyatvamabhyupagamyate jñānasya svenaiveti cet /
na, bhedasya siddhatvāt /
siddhaṃ hyabhāvavijñeyaviṣayasya jñānasya abhāvajñeyavyatirekājjñeyajñānayoḥ anyatvam /
na hi tatsiddhaṃ mṛtamivojjīvayituṃ punaranyathā kartuṃ śakyate vaināśikaśatairapi /
jñānasya jñeyatvameveti tadapyanyena tadapyanyeneti tvatpakṣe 'tiprasaṅga iti cet /
na, tadvibhāgopapatteḥ sarvastha /
yadā hi sarvaṃ jñeyaṃ kasyacittadā tadvyatiriktaṃ jñānaṃ jñānameveti dvitīyo vibhāga evābhyupagamyate 'vaināśikerna tṛtīyastadviṣaya ityanavasthānupapattiḥ /
jñānasya svenaivāvijñeyatve sarvajñatvahāniriti cet /
so 'pi doṣastasyaivāstu kiṃ tannibarhaṇenāsmākam /
anavasthādoṣaśca jñānasya jñeyatvābhyupagamāt /
avaśyaṃ ca vaināśikānāṃ jñānaṃ jñeyam /
svātmanā cāvijñeyatvenānavasthānivāryā.
samāna evāyaṃ doṣa iti cet /
na, jñānasyaikatvopapatteḥ /
sarvadeśakālapuruṣādyavasthamekameva jñānaṃ nāmarūpādyanekopādhibhedāt savitrādijalādipratibimbavad anekadhāvabhāsata iti nāsau doṣaḥ /
tathā cehedamucyate /
nanu śruterihaivāntaḥśarīre paricchinnaḥ kuṇḍabadaravatpuruṣa iti /
na, prāṇādikalākāraṇatvāt /
na hi śarīramātraparicchinnasya prāṇaśraddhādīnāṃ kalānāṃ kāraṇatvaṃ pratipattuṃ śaknuyāt /
kalākāryatvācca śarīrasya /
na hi puruṣakāryāṇāṃ kalānāṃ kāryaṃ saccharīraṃ kāraṇakāraṇaṃ svasya puruṣaṃ kuṇḍabadaramivābhyantarīkuryāt /
bījavṛkṣādivatsyāditi cet /
yathā bījakāryaṃ vṛkṣastatkāryaṃ ca phalaṃ svakāraṇakāraṇaṃ bījamabhyantarīkarotyāmrādi tadvat puruṣamabhyantarīkuryāccharīraṃ svakāraṇakāraṇamapīti cet /
na, anyatvātsāvayavatvācca /
dṛṣṭānte kāraṇabījāt vṛkṣaphalasaṃvṛtānyanyānyeva bījāni dārṣṭāntike tu svakāraṇakāraṇabhūtaḥ sa eva puruṣaḥ śarīre 'bhyantarīkṛtaḥ śrūyate /
bījavṛkṣādīnāṃ sāvayavatvācca syādādhārādheyatvaṃ niravayavaśca puruṣaḥ sāvayavāśca kalāḥ śarīraṃ ca /
etenākāśasyāpi śarīrādhāratvamanupapannaṃ kimutākāśakāraṇasya purusya tasmādasamāno dṛṣṭāntaḥ /
kiṃ dṛṣṭāntena vacanātsyāditi cet /
na, vacanasyākārakatvāt /
na hi vacanaṃ vastuno 'nyathākaraṇe vyāpriyate /
kiṃ tarhi?yathābhūtārthāvadyotane /
tasmādantaḥśarīra ityetadvacanamaṇḍasyāntarvyometivacca draṣṭavyam /
upalabdhinimittatvācca, darśanaśravaṇamananavijñānādiliṅgaiḥ antaḥ śarīre paricchinna iva hyupalabhyate puruṣa upalabhyate cāta ucyate 'ntaḥ śarīre somya sa puruṣa iti /
na punarākāśakāraṇaḥ sankuṇḍabadaravaccharīraparicchinna iti manasāpīcchati vaktuṃ mūḍho 'pi kimuta pramāṇabhūtā śrutiḥ //2//
yasminnetāḥ ṣoḍaśa kalāḥ prabhavantītyuktaṃ puruṣaviśeṣaṇārthaṃ kalānāṃ prabhavaḥ sa cānyārthe 'pi śrutaḥ kena krameṇa syādityata idamucyate - cetanapūrvikā ca sṛṣṭirityevamarthaṃ ca /
START PrUp 6.3
sa īkṣāṃ cakre |
kasminn aham utkrānta utkrānto bhaviṣyāmi kasmin vā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti
PrUpBh_6.3
sa puruṣaḥ ṣoḍaśakalaḥ pṛṣṭo yo bhāradvājena īkṣāntakra īkṣyaṃ darśanaṃ cakre kṛtavānityarthaḥ sṛṣṭiphalakramādiviṣayam /
katham?ityucyate kasminakartṛviśeṣe dehādutkrānta utkrānte bhaviṣyāmi
ahamevaṃ kasminvā śarīre pratiṣṭhite ahaṃ pratiṣṭhāsyāmi pratiṣṭhitasyāmityarthaḥ /
START PrUp 6.4
sa prāṇamasṛjata |
prāṇāc chadvāṃ khaṃ vāyur jyotir āpaḥ pṛthivīndriyaṃ mano 'nnam annād vīryaṃ tapo mantrāḥ karma lokā lokeṣu nāma ca
PrUpBh_6.4
nanvātmākartā pradhānaṃ kartṛ, ataḥ puruṣārthaprayojanamurarīkṛtya pradhānaṃ pravartate mahadādyākāreṇa /
tatredamanupapannaṃ puruṣasya svātantryeṇa īkṣāpūrvakaṃ kartṛtvavacam, sattvādiguṇasāmye pradhāne pramāṇopapanne sṛṣṭikartari satīścarecchānuvartiṣu vā paramāṇuṣu satsvātmano 'pyekatvena kartṛtve sādhanābhāvādātmana ātmanyanarthakartṛtvānupapatteśca /
na hi cetanāvānbuddhipūrvakāryātmano 'nartha kuryāt /
tasmātpuruṣārthena prayojanena īkṣāpūrvakamiva niyatakrameṇa pravartamāne 'cetane pradhāne cetanavadupacāre 'yaṃ sa īkṣāñcakre ityādiḥ /
yathā rājñaḥ sarvārthakāriṇi bhṛtye rājeti tadvat /
na, ātmano bhoktṛtvavatkartṛtvopapatteḥ /
yathā sāṃkhyasya cinmātrasyāpāraṇāmino 'pyātmano bhoktṛtvaṃ tadvadvedavādināmīkṣādipūrvakaṃ jagatkartṛtvamupapannaṃ śrutiprāmāṇyāt /
tattvāntarapariṇāma ātmano 'nityatvāśuddhatvānekatvanimitto na cinmātrasvarūpavikriyā /
ataḥ puruṣasya svātmanyeva bhoktṛtvaṃ cinmātrasvarūpavikriyā na doṣāya bhavatāṃ punarvedavādināṃ sṛṣṭikartṛtve tattvāntarapariṇāma evetyātmano 'nityatvādisarvadoṣaprasaṅga iti cet /
na, ekasyāpyātmano 'vidyāyāṃ viṣayanāmarūpopādhyanupādhikṛtaviśeṣobhyupagamādavidyākṛtanāmarūpopādhikṛto hi viśeṣo 'bhyupagamyata ātmano bandhamokṣādiśāstrakṛtasaṃvyavahārāya paramārthato 'nupādhikṛtaṃ ca tattvamekamevādvitīyamupādeyaṃ sarvatākiṅkabuddhyanavagāhyamabhayaṃ śivam iṣyate na tatra kartṛtvaṃ bhoktṛtvaṃ vā kriyākārakaphalaṃ ca syād advaitatvātsarvabhāvānām.
sāṃkhyāstvavidyādhyāropitam eva puruṣe kartṛtvaṃ kriyākārakaṃ phalaṃ ceti kalpayitvāgamabāhyatvātpunastatastrasyantaḥ paramārthata eva bhoktṛtvaṃ puruṣasyecchanti tattvāntaraṃ ca pradhānaṃ puruṣātparamārthavastubhūtameva kalpayanto 'nyatārkikakṛtabuddhiviṣayāḥ santo vihanyante /
tathetare tārkikāḥ sāṃkhyaiḥ /
ityevaṃ parasparaviruddhārthakalpanāt āmiṣārthina iva prāṇino 'nyonyaviruddhamānārthadarśitvāt paramārthatattvāddūram evāpakṛṣyante /
atastanmatamanādṛtya vedāntārthatattvamekatvadarśanaṃ prati ādaravanto mumukṣavaḥ syuriti tārkikamatadoṣapradarśanaṃ kiñciducyata asmābhirna tu tārkikavattātparyeṇa /
tadaitadatroktam -
'vivadatsveva nikṣipya virodhodbhavakāraṇam /
taiḥ saṃrakṣitasadbuddhiḥ sukhaṃ nirvāti vedavitṭa //
iti /
kiṃ ca bhoktṛtvakartṛtvayorvikriyayorviśeṣānupapattiḥ /
kā nāmāsau kartṛtvājjātyantarabhūtā bhoktṛtvaviśiṣṭā vikriyā yato bhoktaiva puruṣaḥ kalpyate na kartā pradhānaṃ tu kartreva na bhoktriti /
nanūktaṃ puruṣaścinmātra eva sa ca svātmastho vikriyate bhuñjāno na tattvāntarapariṇāmena pradhānaṃ tu tattvāntarapariṇāmena pradhānaṃ tu tattvāntarapariṇāmena vikriyate 'to 'nekamaśuddhamacetanaṃ cetyādidharmavattadviparītaḥ puruṣaḥ /
nāsau viśeṣo vāṅmātratvāt /
prāgbhogotpatteḥ kevalacinmātrasya puruṣasya bhoktṛtvaṃ nāma viśeṣo bhogotpattikāle cejjāyate nivṛtte ca bhoge punastadviśeṣādapetaścinmātra eva bhavatīti cenmahadādyākāreṇa ca pariṇamya pradhānaṃ tato 'petya punaḥ pradhānaṃ tato 'petya punaḥ pradhānaṃ svarūpeṇāvatiṣṭhata ityasyāṃ kalpanāyāṃ na kaścidviśeṣa iti vāṅmātreṇa pradhānapuruṣayorviśiṣṭavikriyā kalpyate /
atha bhogakāle 'pi cinmātra eva prāgvatpuruṣa iti cet /
na tarhi paramārthato bhogaḥ puruṣasya /
bhogakāle cinmātrasya vikriyā paramārthaiva tena bhogaḥ puruṣasyeti cet /
na, pradhānasyāpi bhogakāle vikriyāvattvādbhoktṛtvaprasaṅgaḥ /
cinmātrasyaiva vikriyā bhoktṛtvam iti cedauṣṇyādyasādhāraṇadharmavatāmagnyādīnāmabhoktṛtve hetvanupapattiḥ /
pradhānapuruṣasyordvayoryugapadbhoktṛtvamiti cet /
na, pradhānasya parārthyānupapatteḥ /
na hi bhoktṛrtrordvayoritaretaraguṇapradhānabhāva upapadyate prakāśayorivetaretaraprakāśane /
bhogadharmavati sattvāṅgini cetasi puruṣasya caitanyapratibimbodayo 'vikriyasya puruṣasya bhoktṛtvamiti cet /
na, puruṣasya viśeṣābhāve bhoktṛtvakalpanānarthakyāt /
bhogarūpaścedanarthaḥ puruṣasya nāsti sadā nirviśeṣatvātpuruṣasya kasya apanayārthaṃ mokṣasādhanaṃ śāstraṃ praṇīyate /
avidyādhyāropitānarthāpanayanāya śāstrapraṇayanamiti cetparamārthataḥ puruṣo bhoktaiva na kartā pradhānaṃ kartreva na bhoktṛparamārthasadvastvantaraṃ puruṣāccetīyaṃ kalpanāgamabāhyāvyarthā nirhetukā ceti nādartavyā mumukṣubhiḥ /
ekatve 'pi śāstrapraṇāyanādyānarthakyamiti cet /
na abhāvāt /
satsu hi śāstrapraṇetrādiṣu tatphalārthiṣu ca śāstrasya praṇayanamanarthakaṃ sārthakaṃ veti vikalpanā syāt /
na hyātmaikatve śāstrapraṇetrādayastato bhinnāḥ santi tadabhāva evaṃ vikalphanaivānupapannā /
abhyupagata ātmaikatve pramāṇārthaścābhyupagato bhavatā yadātmaikatvamabhyupagacchatā, tadabhyupagame ca vikalpānupapattimāha śāstram"yatra tvasya sarvamātmaivābhūttatkena kaṃ paśyet"(bṛ.u.2 / 4 / 14) ityādi /
śāstrapraṇayanādyupapattiṃ cāhānyatra paramārthavastusvarūpādavidyāviṣaye /
"yatra hi dvaitamiva bhavati"(bṛ.u.2 / 4 / 14) ityādi vistarato vājasaneyake /
atra ca vibhakte vidyāvidye parāpare ityādāveva śāstrasya /
ato na tārkikavādabhaṭapraveśo vedāntarājapramāṇabāhugupta ihātmaikatvaviṣaya iti /
etenāvidyākṛtanāmarūpādyupādhikṛtānekaśaktisādhanaśrutabhedavattvādbrāhmaṇaḥ sṛṣṭyādikartṛtve sādhanādyabhāvo doṣaḥ pratyukto veditavyaḥ parairukta ātmānarthakartṛtvādidoṣaśca /
yastu dṛṣṭānto rājñaḥ sarvārthakāriṇi kartaryupacārādrājā karteti so 'trānubhapapannaḥ"sa īkṣāñcakre"iti śrutermukhyārthabādhanātpramāṇabhūtāyāḥ /
tatra hi gauṇī kalpanā śabdasya yatra mukhyārtho na sambhavati /
iha tvacetanasya muktabaddhapuruṣaviśeṣāpekṣayā kartṛkarmadeśakālanimittāpekṣayā ca bandhamokṣādiphalārthā niyatā puruṣaṃ prati pravṛttirnopapadyate /
yathoktasarvajñeśvarakartṛtvapakṣe tūpapannā īśvareṇeva sarvādhikāri prāṇaḥ puruṣeṇa sṛjyate /
katham sa puruṣa uktaprakāreṇekṣitvā sarvaprāṇaṃ hiraṇyagarbhākhyaṃ sarvaprāṇikaraṇādhāram ātmānam asṛjata sṛṣṭavān /
ataḥ prāṇācchraddhāṃ sarvaprāṇināṃ śubhakarmapravṛttihetubhūtām /
tataḥ karmaphalopabhogasādhanādhiṣṭhānāni kāraṇabhūtāni mahābhūtānyasṛjata /
svaṃ śabdaguṇam, vāyuṃ svena sparśena kāraṇaguṇena ca viśiṣṭaṃ triguṇaṃ śabdasparśābhyām /
tathāpo rasena guṇena sādhāraṇena pūrvaguṇānupraveśena ca caturguṇāḥ /
tathā gandhaguṇena pūrvaguṇānupraveśena ca caturguṇāḥ /
tathā gandhaguṇena pūrvaguṇānupraveśena ca pañcaguṇā pṛthivī /
tathā taireva bhūtairārabdhamindriyaṃ dviprakāraṃ buddhyarthaṃ karmārthaṃ ca daśasaṃkhyākaṃ tasya ceśvaramantaḥsthaṃ saṃśayasaṅkalpalakṣaṇaṃ manaḥ /
evaṃ prāṇināṃ kāryaṃ karaṇaṃ ta sṛṣṭvā tatsthityarthaṃ vrīhiyavādilakṣaṇamannam /
tataścānnādadyamānādvīryaṃ sāmarthyaṃ balaṃ sarvakarmapravṛttisādhanam /
tadvīryavatāṃ ca prāṇināṃ tapo viśuddhisādhanaṃ saṅkīryamāṇānām /
mantrastapoviśuddhāntarbahiḥkaraṇebhyaḥ karmasādhanabhūtāṛgyajuḥ sāmātharvāṅgirasaḥ tataḥ /
karmāgnihotrādilakṣaṇam /
tapo lokāḥ karmaṇāṃ phalam /
teṣu ca sṛṣṭānāṃ prāṇināṃ nāma ca devadatto yajñadatta ityādi /
evam etāḥ kalāḥ prāṇināmavidyādidoṣabījāpekṣayā sṛṣṭāḥ taimirikadṛṣṭisṛṣṭā iva dvicandramaśakamakṣikādyāḥ svapnadṛksṛṣṭā iva ca sarvapadārthaḥ punastasminneva puruṣe pralīyante hitvā nāmarūpādi vibhāgam //4//
START PrUp 6.5
katham -
sa yathemā nadyaḥ syandamānāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ prāpyāstaṃ gacchanti |
bhidyete tāsāṃ nāmarūpe |
samudra ity evaṃ procyate |
evam evāsya paridraṣṭur imāḥ ṣoḍaśa kalāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpyāstaṃ gacchanti |
bhidyete cāsāṃ nāmarūpe |
puruṣa ity evaṃ procyate |
sa eṣo 'kalo 'mṛto bhavati tadeṣa ślokaḥ
PrUpBh_6.5
sa dṛṣṭānto yathā loka imā nadyaḥ syandamānāḥ sravantyaḥ samudrāyaṇāḥ samudro 'yanaṃ gatiḥ ātmabhovo yāsāṃ tāḥ samudrāyaṇāḥ samudraṃ prāpyopagamyāstaṃ nāmarūpatiraskāraṃ gacchanti /
tāsāṃ cāstaṃ gatānāṃ bhidyete vinaśyato nāmarūpe gaṅgāyamunetyādilakṣaṇe /
tadabhede samudra ityevaṃ procyate tadvastūdakalakṣaṇam /
evaṃ yathāyaṃ dṛṣṭāntaḥ, uktalakṣaṇasya prakṛtasyāsya puruṣasya paridraṣṭuḥ parisamantād draṣṭurdarśanasya kartuḥ svarūpabhūtasya yathārkaḥ svātmaprakāśasya kartā sarvataḥ tadvadimāḥ ṣoḍaśa kalāḥ prāṇādyā uktāḥ kalāḥ puruṣāyaṇā nadīnāmiva samudraḥ puruṣo 'yanamātmabhāvagamanaṃ yāsāṃ kalānāṃ tāḥ puruṣāyaṇāḥ puruṣaṃ prāpya puruṣātmabhāvamupagamya tathaivāstaṃ gacchanti /
bhidyete cāsāṃ nāmarūpe kalānāṃ prāṇādyākhyā rūpaṃ ca yathāsvam /
bhede ca nāmarūpayoryadanaṣṭaṃ tattvaṃ puruṣa ityevaṃ procyate brahmavidbhiḥ /
ya evaṃ vidvānguruṇā pradarśitakalāpralayamārgaḥ sa eṣa vidyayā pravilāpitāsvavidyākāmakarmajanitāsu prāṇādikalāsvakalaḥ avidyākṛtakalānimitto hi mṛtyuḥ tadapagame 'kalatvādevāmṛto bhavati tadetasminnartha eṣa ślokaḥ //5//
START PrUp 6.6
arā iva rathanābhau kalā yasmin pratiṣṭhitāḥ /
taṃ vedyaṃ puruṣaṃ veda yathā mā vo mṛtyuḥ parivyathā iti
PrUpBh_6.6
arā rathacakraparivārā iva rathanābhau rathacakrasya nābhau yathā praveśitāstadāśrayā bhavanti yathā tathetyarthaḥ, kalāḥ prāṇādyā yasminpuruṣe pratiṣṭhitā utpattisthitilayakāleṣu taṃ puruṣaṃ kalānāmātmabhūtaṃ vedyaṃ vedanīyaṃ pūrṇatvāt puruṣaṃ puri śayanādvā veda jānīyāt, yathā he śiṣyā mā vo yuṣmānmṛtyuḥ parivyathā mā parivyathayatu /
na cedvijñāyeta puruṣo mṛtyunimittāṃ vyathāmāpannā duḥkhina eva yūyaṃ stha /
atastanmā bhudyuṣmākamityabhiprāyaḥ //6//
START PrUp 6.7
tān hovāca |
etāvad evāham etat paraṃ brahma veda |
nātaḥ param astīti
PrUpBh_6.7
tānevamanuśiṣya śiṣyāṃstān hovāca pippalādaḥ kilaitāvadeva vedyaṃ paraṃ brahma veda vijānāmyahametat /
nāto 'smātparamastiprakṛṣṭataraṃ veditavyamityevamuktavāñśiṣyāṇāmaviditaśeṣāstitvāśaṅkānivṛttaye kṛtārthabuddhijananārthaṃ ca //7//
START PrUp 6.8
te tam arcayantas tvaṃ hi naḥ pitā yo 'smākam avidyāyāḥ paraṃ pāraṃ tārayasīti namaḥ |
paramaṛṣibhyo namaḥ paramaṛṣibhyaḥ
Original text: Praśnopaniṣad with the commentary ascribed to Śaṃkara · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0