પ્રશ્નોપનિષદ (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5

પ્રુપ્ભ્_4.11
વિજ્ઞાનાત્મા સહ દેવૈશ્ચાગ્ન્યાદિભિઃ પ્રાણશ્ચક્ષુરાદયો ભૂતાનિ પૃથિવ્યાદીનિ સંપ્રતિષ્ઠન્તિ પ્રવિશન્તિ યત્ર યસ્મિન્નક્ષરે તદક્ષરં વેદયતે યસ્તુ સોમ્ય પ્રિયદર્શન સ સર્વજ્ઞઃ સર્વમેવ આવિવેશાવિશતીત્યર્થઃ ॥11॥
ઇતિ ચતુર્થઃ પ્રશ્નઃ
=============================================================================
પઞ્ચમઃ પ્રશ્નઃ
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 5.1
અથ હૈનં શૈબ્યઃ સત્યકામઃ પપ્રચ્છ ।
સ યો હ વૈ તદ્ ભગવન્ મનુષ્યેષુ પ્રાયણાન્તમ્ ઓંકારમ્ અભિધ્યાયીત ।
કતમં વાવ સ તેન લોકં જયતીતિ

પ્રુપ્ભ્_5.1
અથ હૈનં શૈબ્યઃ સત્યકામઃ પપ્રચ્છ - અથેદાનીં પરાપરબ્રહ્મપ્રાપ્તિસાધનત્વેનોઙ્કારસ્યોપાસનવિધિત્સયા પ્રશ્ન આરભ્યતે -
સ યઃ કશ્ચિદ્ વૈ ભગવન્ મનુષ્યેષુ મનુષ્યાણાં મધ્યે તદ્ અદ્ભુતમિવ પ્રાયણાન્તં મરણાન્તમ્, યાવજ્જીવમિત્યેતત્, ઓઙ્કારમભિધ્યાયીતાભિમુખ્યેન ચિન્તયેત્, બાહ્યવિષયેભ્ય ઉપસંહૃતકરણઃ સમાહિતચિત્તો ભક્ત્યાવેશિતબ્રહ્મભાવ ઓઙ્કારે, આત્મપ્રત્યયસન્તાનાવિચ્છેદો ભિન્નજાતીયપ્રત્યયાન્તરાખિલીકૃતો નિર્વાતસ્થદીપશિખાસમો ઽભિધ્યાનાશબ્દાર્થઃ ।
સત્યબ્રહ્મચર્યાહિંસાપરિગ્રહત્યાગસંન્યાસશૌચસન્તોષામાયાવિત્વાદ્યનેકયમનિયમાનુગૃહીતઃ સ એવં યાવજ્જીવવ્રતધારણઃ કતમં વાવ, અનેકે હિ જ્ઞાનકર્મભિર્જેતવ્યા લોકાસ્તિષ્ઠન્તિ તેષુ તેનોઙ્કારાભિધ્યાનેન કતમં સ લોકં જયતિ ॥1॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 5.2
તસ્મૈ સ હોવાચ ।
એતદ્ વૈ સત્યકામ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદ્ ઓંકારઃ ।
તસ્માદ્ વિદ્વાન્ એતેનૈવાયતનેનૈકતરમ્ અન્વેતિ

પ્રુપ્ભ્_5.2
ઇતિ પૃષ્ટવતે તસ્મૈ સ હોવાચ પિપ્પલાદઃ એતસ્મૈ સત્યકામ ।
એતદ્બ્રહ્મ વૈ પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ પરં સત્યમક્ષરં પુરુષાખ્યમપરં ચ પ્રાણાખ્યં પ્રથમજં યત્તદોઙ્કાર એવોઙ્કારાત્મકમોઙ્કારપ્રતીકત્વાત્ ।
પરં હિ બ્રહ્મ શબ્દાદ્યુપલક્ષણાનર્હં સર્વધર્મવિશેષવર્જિતમતો ન શક્યમતીન્દ્રિયગોચરત્વાત્કેવલેન મનસાવગાહિતુમ્ ।
ઓઙ્કારે તુ વિષ્ણ્વાદિપ્રતિમાસ્થાનીયે ભક્ત્યાવેશિતબ્રહ્મભાવે ધ્યાયિનાં તત્પ્રસીદતિ ઇત્યેતદવગમ્યતે શાસ્ત્રપ્રામાણ્યાત્ તથાપરં ચ બ્રહ્મ ।
તસ્માત્પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મ યદોઙ્કાર ઇત્યુપચર્યતે ।
તસ્માદેવં વિદ્વાનેતેનૈવાત્મપ્રાપ્તિસાધનેનૈવોઙ્કારાભિધ્યાનેન એકતરં પરમપરં વાન્વેતિ બ્રહ્માનુગચ્છતિ નેદિષ્ટં હ્યાલમ્બનમોઙ્કારો બ્રહ્મણઃ ॥2॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 5.3
સ યદ્ય્ એકમાત્રમ્ અભિધ્યાયીત ।
સ તેનૈવ સંવેદિતસ્ તૂર્ણમ્ એવ જગત્યામ્ અભિસમ્પદ્યતે ।
તમ્ ઋચો મનુષ્યલોકમ્ ઉપનયન્તે ।
સ તત્ર તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા સમ્પન્નો મહિમાનમ્ અનુભવતિ

પ્રુપ્ભ્_5.3
સ યદ્યપ્યોઙ્કારસ્ય સકલમાત્રાવિભાગજ્ઞો ન ભવતિ તથાપિ ઓઙ્કારાભિધ્યાનપ્રભાવાદ્વિશિષ્ટમેવ ગતિં ગચ્છતિ;એતદેકદેશજ્ઞાનવૈગુણ્યતયોઙ્કારશરણઃ કર્મજ્ઞાનોભયભ્રષ્ટો ન દુર્ગતિં ગચ્છતિ ।
કિં તર્હિ?યદ્યપ્યેવમ્ ઓઙ્કારમેવૈકમાત્રાવિભાગજ્ઞ એવ કેવલો ઽભિધ્યાયીતૈકમાત્રં સદા ધ્યાયીત સ તેનૈવૈકમાત્ર વિશિષ્ટોઙ્કારાભિધ્યાનેનૈવ સંવેદિતઃ સમ્બોધિતસ્તૂર્ણં ક્ષિપ્રમેવ જગત્યાં પૃથિવ્યામભિસમ્પદ્યતે ।
કિં મનુષ્યલોકમ્ ।
અનેકાનિ હિ જન્માનિ જગત્યાં સમ્ભવન્તિ ।
તત્ર તં સાધકં જગત્યાં મનુષ્યલોકમેવર્ચ ઉપનયન્ત ઉપનિગમયન્તિ ।
તેન સ તત્ર મનુષ્યજન્મનિ દ્વિજાગ્ર્યઃ સંસ્તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રદ્ધયા ચ સંપન્નો મહિમાનં વિભૂતિમનુભવતિ ન વીતશ્રદ્ધો યથેષ્ટચેષ્ટો ભવતિ યોગભ્રષ્ટઃ કદાચિદપિ ન દુર્ગતિં ગચ્છતિ ॥3॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 5.4
અથ યદિ દ્વિમાત્રેણ મનસિ સંપદ્યતે ।
સો ઽન્તરીક્ષં યજુર્ભિર્ ઉન્નીયતે સોમલોકમ્ ।
સ સોમલોકે વિભૂતિમ્ અનુભૂય પુનર્ આવર્તતે

પ્રુપ્ભ્_5.4
અથ પુનર્યદિ દ્વિમાત્રવિભાગજ્ઞો દ્વિમાત્રેણ વિશિષ્ટમોઙાકારમ્ અભિધ્યાયીત સ્વપ્નાત્મકે મનસિ મનનીયે યજુર્મયે સોમદૈવત્યે સંપદ્યત એકાગ્રતયાત્ભાવં ગચ્છતિ સ એવં સમ્પન્નો મૃતો ઽન્તરીક્ષમ્ અન્તરિક્ષાધારં દ્વિતીયમાત્રારૂપં દ્વિતીયમાત્રરૂપૈરેવયજુર્ભિરુન્નીયતે સોમલોકં સૌમ્યં જન્મ પ્રાપયન્તિ તં યજૂંષીત્યર્થઃ સ તત્ર વિભૃતિમનુભૂય સોમલોકે મનુષ્યલોકં પ્રતિ પુનરાવર્તતે ॥4॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 5.5
યઃ પુનર્ એતં ત્રિમાત્રેણોમિત્ય્ એતેનૈવાક્ષરેણ પરં પુરુષમ્ અભિધ્યાયીત ।
સ તેજસિ સૂર્યે સંપન્નઃ ।
યથા પાદોદરસ્ ત્વચા વિનિર્મુચ્યતે ।
એવં હ વૈ સ પાપ્મના વિનિર્મુક્તઃ સ સામભિર્ ઉન્નીયતે બ્રહ્મલોકમ્ ।
સ એતસ્માજ્ જીવધનાત્ પરાપરં પુરિશયં પુરુષમ્ ઈક્ષતે તદ્ એતૌ શ્લોકૌ ભવતઃ

પ્રુપ્ભ્_5.5
યઃ પુનરેતમોઙ્કારં ત્રિમાત્રેણ ત્રિમાત્રાવિષયવિજ્ઞાનવિશિષ્ટેન ઓમિત્યેતેનૈવાક્ષરેણ પરં સૂર્યાન્તર્ગતં પુરુષં પ્રતીકેનાભિધ્યાયીત તેનાભિધ્યાનેન, પ્રતીકત્વેન હ્યાલમ્બનત્વં પ્રકૃતમ્ ઓઙ્કારસ્ય પરં ચાપરં ચ બ્રહ્મેત્યભેદશ્રુતેરોઙ્કારમિતિ ચ દ્વિતીયાનેકશઃ શ્રુતા બાધ્યેતાન્યથા ।
યદ્યપિ તૃતીયાભિધ્યાનત્વેન કરણત્વમુપપદ્યતે તથાપિ પ્રકૃતાનુરોધાત્ ત્રિમાત્રં પરં પુરુષમિતિ દ્વિતીયૈવ પરિણેયા"ત્યજેદેકં કુલસ્યાર્થે"(મહા.ઉ.37 । 17) ઇતિ ન્યાયેન ।
સ તૃતીયમાત્રારૂપસ્તેજસિ સૂર્યે સંપન્ને ભવતિ ધ્યાયમાનો મૃતો ઽપિ સૂર્યાત્સોમલોકાદિવન્ન પુનરાવર્તતે કિન્તુ સૂર્યે સંપન્નમાત્ર એવ ।
યથા પાદોદરઃ સર્પસ્ત્વચા વિનિર્મુચ્યતે જીર્ણત્વગ્વિનિર્મુક્તઃ સ પુનર્નવો ભવતિ ।
એવં હ વા એષ યથા દૃષ્ટાન્તઃ સ પાપ્મના સર્પત્વક્સ્થાનીયેનાશુદ્ધિરૂપેણ વિનિર્મુક્તઃ સામભિસ્તૃતીયમાત્રારૂપૈરૂર્ધ્વમુન્નીયતે બ્રહ્મલોકં હિરણ્યગર્ભસ્ય બ્રહ્મણો લોકં સત્યાખ્યમ્ ।
સ હિરણ્યગર્ભઃ સર્વેષાં સંસારિણાં જીવાનામાત્મભૂતઃ ।
સ હ્યન્તરાત્મા લિઙ્ગરૂપેણ સર્વભૂતાનામ્, તસ્મિન્હિ લિઙ્ગાત્મનિ સંહતાઃ સર્વે જીવાઃ ।
તસ્માત્મ જીવઘનઃ ।
સ વિદ્વાંસ્ત્રિમાત્રોઙ્કારાભિજ્ઞ એતસ્માજ્જીવઘનાદ્ધિરણ્યગર્ભાત્પરાત્પરં પરમાત્માખ્યં પુરુષમીક્ષતે પુરિશયં સર્વશરીરાનુપ્રવિષ્ટં પશ્યતિ ધ્યાયમાનઃ ।
તદેતસ્મિન્યથેક્તાર્થપ્રકાશકૌ મન્ત્રૌ ભવતઃ ॥5॥
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 5.6
તિસ્રો માત્રા મૃત્યુમત્યઃ પ્રયુક્તા અન્યોન્યસક્તા અનવિપ્રયુક્તાઃ ।
ક્રિયાસુ બાહ્યાભ્યન્તરમધ્યમાસુ સમ્યક્પ્રયુક્તાસુ ન કમ્પતે જ્ઞઃ

પ્રુપ્ભ્_5.6
તિસ્રસ્ત્રિસંખ્યકા અકારોકારમકારાખ્યા ઓઙ્કારસ્ય માત્રા મૃત્યુમત્યો મૃત્યુર્યાસાં વિદ્યતે તા મૃત્યુમત્યો મૃત્યુગોચરાદનતિક્રાન્તામૃત્યુગોચરા એવેત્યર્થઃ ।
તા આત્મનો ધ્યાનક્રિયાસુ પ્રયુક્તાઃ, કિં ચાન્યોન્યસક્તા ઇતરેતરસંબદ્ધાઃ, અનવિપ્રયુક્તા વિશેષેણૈકૈકવિષય એવ પ્રયુક્તા વિપ્રયુક્તાઃ, ન તથા વિપ્રયુક્તા નાવિપ્રયુક્તા અનવિપ્રયુક્તાઃ ।
કિં તર્હિ, વિશેષેણૈકસ્મિન્ધ્યાનકાલે તિસૃષુ ક્રિયાસુ બાહ્યાભ્યન્તરમધ્યમાસુ જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તસ્થાનપુરુષાભિધ્યાનલક્ષણાસુ યોગક્રિયાસુ સમ્યક્પ્રયુક્તાસુ સમ્યગ્ધ્યાનકાલે પ્રયોજિતાસુ ન કમ્પતે ન ચલતિ યો યોગી યથોક્તવિભાગજ્ઞ ઓઙ્કારસ્યેત્યર્થઃ, ન તસ્યૈવંવિદશ્ચલનમુપપદ્યતે ।
યસ્માજ્જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તપુરુષાઃ સહ સ્થાનૈર્માત્રાત્રયરૂપેણ ઓઙ્કારાત્મરુપેણ દૃષ્ટાઃ ।
સ હ્યેવં વિદ્વાન્સર્વાત્મભૂત ઓઙ્કારમયઃ કુતો વા ચલેત્કસ્મિન્વા ॥6॥
સર્વાર્થસંગ્રહાર્થો દ્વિતીયો મન્ત્રઃ -
સ્તર્ત્ પ્રુપ્ 5.7
ઋગ્ભિર્ એતં યજુર્ભિર્ અન્તરિક્ષં સામભિર્ યત્ તત્ કવયો વેદયન્તે ।
તમ્ ઓંકારેણૈવાયતનેનાન્વેતિ વિદ્વાન્ યત્ તચ્ છાન્તમ્ અજરમ્ અમૃતમ્ અભયં પરં ચેતિ