Prasannapada · Chapter 43

tatra yadi saṃskārāḥ saṃsarantīti parikalpyate, kiṃ te nityāḥ saṃsaranti uta anityāḥ? tatra na nityāḥ saṃsaranti niṣkriyatvāt, anityānāṃ ca ghaṭādīnāṃ sakriyatvopalambhāt | atha anityāḥ, ye hi akriyāḥ, te utpādasamanantarameva vinaṣṭāḥ | ye ca vinaṣṭāḥ, kutasteṣāmavidyamānatvādvandhyāsūnusaṃskārāṇāmiva kvacid gamanam? ityevamanityānāmapi nāsti saṃsāraḥ ||
athāpi syāt- anityā eva santo hetuphalasaṃbandhaparaṃparayā avicchinnakramāḥ saṃtānena ca pravartamānāḥ saṃskārāḥ saṃsarantīti | etadapi nopapadyate | kutaḥ? yat tāvadutpadyate kāryam, tasya saṃsāro nāsti, kutaścidanāgamanāt kvaciccāgamanāt | yacca kāraṇaṃ naṣṭam, tasyāpi saṃsāro nāsti, kutaścidanāgamanāt kvaciccāgamanāt | saṃskāramātravyatirekeṇa atītānāgatayorasiddhatvāt, naṣṭājātatvena avidyamānatvāt ||
uttarasmin kṣaṇe utpanne pūrvaḥ saṃsaratīti cet, yadi pūrvottarayoḥ kṣaṇayorekatvaṃ syāt, syādetadevam | na tu ekatvamasti kāryakāraṇabhāvāt, cakṣūrūpacakṣurvijñānānāṃ nāsti ca | kiṃ ca ekatve sati pūrvottarakṣaṇavācyataiva na syāt | na hi eko devadattaḥ ekadā pūrvaścottaraśceti vyapadiśyate | evamihāpi ekatvāt pūrvottarakṣaṇavyapadeśa eva na syāt | api ca pūrvakṣaṇo naṣṭa iti na syāduttarakṣaṇavadavyatiriktatvāt | uttarakṣaṇa utpanna iti na syāt, pūrvakṣaṇavadavyatiriktatvāt | atha anyatve sati saṃsaraṇaṃ syāt, evaṃ sati arhatāmapi saṃsaraṇaṃ syāt | anyasya pṛthagjanasya saṃsārotpattisadbhāvāt | nirvṛtaśca pradīpaḥ pradīpāntare jvalatīti syāt | kiṃ cānyat | naṣṭādvā pūrvakṣaṇāduttarasya kṣaṇasyodayaḥ syādanaṣṭānnaśyamānādvā? tatra yadi naṣṭādiṣyate, vahnidagdhādapi bījādaṅkurodayaḥ syāt, tataśca nirhetukaḥ syāt | atha anaṣṭāt, evamapi avikṛte 'pi bīje 'ṅkurodayaḥ syāt, kāryakāraṇayośca yaugapadyaṃ syāt, nirhetukaścotpādaḥ syāt | naśyamānāditi cet | naṣṭānaṣṭavyatirekeṇa naśyamānābhāvāt, naṣṭānaṣṭayośca ( Pp_124 ) vihitadoṣatvānnaśyamānādapi nāstyutpattiriti, kutaḥ kāryakāraṇavyavasthā pūrvottarakṣaṇavyavasthā vā bhaviṣyati? yadā ca pūrvottarakṣaṇavyavasthā kāryakāraṇavyavasthā ca nāsti, tadā saṃtāno 'pi nāsti, tadabhāvānnāsti bhavatāṃ saṃsāra iti anityānāmapi saṃskārāṇāṃ nāsti saṃsāra iti ||
atraike varṇayanti- satyaṃ saṃskārā na saṃsaranti utpattividhuratvāt, kiṃ tarhi sattvaḥ saṃsaratīti | ucyate | sattve 'pyeṣa samaḥ kramaḥ | sattvaḥ saṃsaratītyucyamāne kimasau nityaḥ saṃsarati, uta anityaḥ, iti vicāryamāṇe ya eva saṃskārāṇāṃ saṃsaraṇānupapattikramaḥ, sa samatvātsattve 'pi samo nipatati | tasmātsattvo 'pi na saṃsarati

atrāha- naiva hi sattvasaṃskārāṇāṃ saṃsārānupapattikramaḥ samo bhavitumarhati, yasmādiha saṃskārāṇāṃ nityānityabhūtānāṃ saṃsaraṇaṃ nāstītyuktam | na caivamātmā nityānityabhūtaḥ | tasya hi skandhebhyastattvānyatvāvaktavyatāvat nityatvenānityatvenāpyavaktavyatā vyavasthāpyate | tasmādātmaiva saṃsaratīti na coktadoṣaprasaṅga iti | ucyate-
pudgalaḥ saṃsarati cetskandhāyatanadhātuṣu |
pañcadhā mṛgyamāṇo 'sau nāsti kaḥ saṃsariṣyati