Language

ENहिગુ
Scripture Library

Prasannapada · Chapter 42

42.1

yat svabhāvena astītyucyate, svabhāvasyānapāyitvānna tat kadācidapi nāstīti, evaṃ bhāvasyāstitvābhyupagame sati śāśvatadarśanamāpadyate | pūrvaṃ ca vartamānāvasthāyāṃ bhāvasvarūpamabhyupetya idānīṃ tadvinaṣṭatvānnāstiti paścādabhyupagacchataḥ ucchedadarśanaṃ prasajyate | yasya tu bhāvasvabhāva eva nopapadyate, na tasya śāśvatocchedadarśanaprasaṅgaḥ, bhāvasvabhāvānupalambhāt ||
nanu ca bhāvānāṃ svabhāvo nāstītyabhyupagacchato mā bhūdbhāvadarśanābhāvācchāśvatadarśanam, ucchedadarśanaṃ tu niyataṃ prasajyate iti | naivamabhāvadarśanaṃ bhavati | yo hi pūrvaṃ bhāvasvabhāvamabhyupetya paścāt tannivṛttimālambate, tasya pūrvopalabdhasvabhāvāpavādāt syādabhāvadarśanam | yastu taimirikopalabdhakeśeṣviva vitaimiriko na kiṃcidupalabhate, sa nāstīti bruvan kiṃcinnāstīti brūyāt pratiṣedhyābhāvāt | viparyastānāṃ tu mithyābhiniveśanivṛttyarthamataimirikā iva vayaṃ brūmaḥ- na santi sarvabhāvāḥ iti | na caivaṃ bruvatāmasmākaṃ parahitavyāpāraparāyaṇānāmucchedadarśanaprasaṅgaḥ | yathoktaṃ sūtre-
yo hi bhagavan pūrvaṃ rāgadveṣamohabhāvābhyupagamaṃ kṛtvā paścānna santi rāgadveṣamohabhāvā iti bravīti, sa bhagavan vai nāstiko bhavati | iti vistaraḥ ||
yastu paratantracittacaittavastumātramabhyupetya tasya parikalpitasvabhāvābhāvādastitvadarśanaṃ pariharati, saṃkleśavyavadānanibandhanasya ca paratantravastumātrasadbhāvānnāstitvadarśanaṃ pariharati, tasya parikalpitasyāvidyamānatvāt paratantrasya ca vidyamānatvād astitvanāstitvadarśanadvayasyāpi upanipātāt kuto 'ntadvayaparihāraḥ? hetupratyayajanitasya ca sasvabhāvenāyuktatvapratipādanādayuktamevāsya vyākhyānam | tadevaṃ madhyamakadarśane eva astitvanāstitvadvayadarśanasyāprasaṅgaḥ, na vijñānavādidarśanādiṣviti | vijñeyam | ata evoktamāryaratnāvalyām-
sasāṃkhyaullūkyanirgranthapudgalaskandhavādinam |
pṛccha lokaṃ yadi vadatyastināstivyatikramam ||
dharmayautakamityasmādastināstivyatikramam |
viddhi gambhīramityukta buddhānāṃ śāsanāmṛtam || iti ||
tathāvidhavineyajanabodhānurodhāttu paramārthadarśanasya upāyabhūtatvāt neyārthatvena bhagavatā mahākaruṇāparatantratayā vijñānādivādo deśitaḥ sāṃmitīyapudgalavādavat, na nītārthaḥ iti vijñeyam | yathoktamāryasamādhirājabhaṭṭārake-
nītārthasūtrāntaviśeṣa jānati yathopadiṣṭā sugatena śūnyatā |
yasmin punaḥ pudgala sattva pūruṣo neyārthato jānati sarvadharmān ||
etacca āryākṣayamatinirdeśādiṣu vistareṇa boddhavyamiti | bhāvābhāvadarśanadvayaprasaṅgo yāvat tāvatsaṃsāra ityavetya mumukṣubhiretaddarśanadvayanirāsena sadbhirmadhyamā pratipad bhāvanīyā yathāvaditi | etaccoktaṃ bhagavatā-
bhāva abhāva vibhāvayi jñānaṃ sarvi acintiya sarvi abhūtaṃ |
ye puna cittavaśānuga bālāḥ te dukhitā bhavakoṭiśateṣu ||
bhāvānabhāvāniti yaḥ prajānatī sa sarvabhāveṣu na jātu sajjate |
yaḥ sarvabhāveṣu na jātu sajjate sa ānimittaṃ spṛśate samādhim || iti |
tathā-
smarāmyahaṃ pūrvamatīta adhvani acintiye kalpi narāṇamuttamaḥ |
utpannu lokārthakaro maharṣī nāmena so 'bhāvasamudgato 'bhūt ||
sa jātamātro gagane sthihitvā sarvāṇa dharmāṇabhāva deśayi |
tadānurūpaṃ kṛta nāmadheyaṃ śabdena sarvaṃ trisahasra vijñayī ||
devāpi sarve pramumocu śabdaṃ abhāvanāmeti jino bhaviṣyati |
yo jātamātraḥ pada sapta prakraman abhāva dharmāṇa samaṃ prakāśayī ||
buddho yadā bheṣyati dharmarājaḥ sarvāṇa dharmāṇa prakāśako muniḥ |
tṛṇagulmavṛkṣauṣadhiśailaparvate abhāva dharmāṇa ravo bhaviṣyati ||
yāvanti śabdāstahi lokadhātau sarve hyabhāvā na hi kaści bhāvaḥ |
tāvanti kho tasya tathāgatasya ravu niścarī lokavināyakasya || iti |
bhavatīti bhāvaḥ sattā | na vidyate sattā svabhāvaḥ sarvabhāvānāmityabhāvāḥ sarvadharmāḥ, śūnyāḥ sarvadharmā niḥsvabhāvayogeneti prajñāpāramitāpāṭhāt bhāvasvabhāvasyānupapatteḥ |
abhāva dharmāṇa ravo bhaviṣyati
ityādinā sūtrārtho 'vagantavyaḥ ||
yāvanti śabdāstahi lokadhātau
sarve hyabhāvā na hi kaści bhāvaḥ | ityādi |
bhūtvā abhāvapratiṣedhavivakṣitatvād bhāvābhāvārtha eva svabhāvābhāvārthaḥ ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau svabhāvaparīkṣā nāma pañcadaśamaṃ prakaraṇam ||
16
bandhamokṣaparīkṣā ṣoḍaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyata eva bhāvānāṃ svabhāvaḥ, saṃsārasadbhāvāt | iha saṃsaraṇaṃ saṃsṛtiḥ gatergatyantaragamanaṃ saṃsāra ityucyate | yadi bhāvānāṃ svabhāvo na syāt, kasya gatergatyantaragamanaṃ saṃsāraḥ syāt? na hi avidyamānānāṃ vandhyāsūnusaṃskārāṇāṃ saṃsaraṇaṃ dṛṣṭam | tasmāt saṃsārasadbhāvāt vidyata eva bhāvānāṃ svabhāva iti | ucyate | syādbhāvānāṃ svabhāvaḥ, yadi saṃsāra eva bhavet | na tvasti | iha yadi saṃsāraḥ syāt, sa niyataṃ saṃskārāṇāṃ vā bhavet sattvasya vā? kiṃ cātaḥ? ubhayathā ca doṣa ityāha-
saṃskārāḥ saṃsaranti cenna nityāḥ saṃsaranti te |
saṃsaranti ca nānityāḥ sattve 'pyeṣa samaḥ kramaḥ

Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc