Prasannapada · અધ્યાય 43

તત્ર યદિ સંસ્કારાઃ સંસરન્તીતિ પરિકલ્પ્યતે, કિં તે નિત્યાઃ સંસરન્તિ ઉત અનિત્યાઃ? તત્ર ન નિત્યાઃ સંસરન્તિ નિષ્ક્રિયત્વાત્, અનિત્યાનાં ચ ઘટાદીનાં સક્રિયત્વોપલમ્ભાત્ । અથ અનિત્યાઃ, યે હિ અક્રિયાઃ, તે ઉત્પાદસમનન્તરમેવ વિનષ્ટાઃ । યે ચ વિનષ્ટાઃ, કુતસ્તેષામવિદ્યમાનત્વાદ્વન્ધ્યાસૂનુસંસ્કારાણામિવ ક્વચિદ્ ગમનમ્? ઇત્યેવમનિત્યાનામપિ નાસ્તિ સંસારઃ ॥
અથાપિ સ્યાત્- અનિત્યા એવ સન્તો હેતુફલસંબન્ધપરંપરયા અવિચ્છિન્નક્રમાઃ સંતાનેન ચ પ્રવર્તમાનાઃ સંસ્કારાઃ સંસરન્તીતિ । એતદપિ નોપપદ્યતે । કુતઃ? યત્ તાવદુત્પદ્યતે કાર્યમ્, તસ્ય સંસારો નાસ્તિ, કુતશ્ચિદનાગમનાત્ ક્વચિચ્ચાગમનાત્ । યચ્ચ કારણં નષ્ટમ્, તસ્યાપિ સંસારો નાસ્તિ, કુતશ્ચિદનાગમનાત્ ક્વચિચ્ચાગમનાત્ । સંસ્કારમાત્રવ્યતિરેકેણ અતીતાનાગતયોરસિદ્ધત્વાત્, નષ્ટાજાતત્વેન અવિદ્યમાનત્વાત્ ॥
ઉત્તરસ્મિન્ ક્ષણે ઉત્પન્ને પૂર્વઃ સંસરતીતિ ચેત્, યદિ પૂર્વોત્તરયોઃ ક્ષણયોરેકત્વં સ્યાત્, સ્યાદેતદેવમ્ । ન તુ એકત્વમસ્તિ કાર્યકારણભાવાત્, ચક્ષૂરૂપચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનાં નાસ્તિ ચ । કિં ચ એકત્વે સતિ પૂર્વોત્તરક્ષણવાચ્યતૈવ ન સ્યાત્ । ન હિ એકો દેવદત્તઃ એકદા પૂર્વશ્ચોત્તરશ્ચેતિ વ્યપદિશ્યતે । એવમિહાપિ એકત્વાત્ પૂર્વોત્તરક્ષણવ્યપદેશ એવ ન સ્યાત્ । અપિ ચ પૂર્વક્ષણો નષ્ટ ઇતિ ન સ્યાદુત્તરક્ષણવદવ્યતિરિક્તત્વાત્ । ઉત્તરક્ષણ ઉત્પન્ન ઇતિ ન સ્યાત્, પૂર્વક્ષણવદવ્યતિરિક્તત્વાત્ । અથ અન્યત્વે સતિ સંસરણં સ્યાત્, એવં સતિ અર્હતામપિ સંસરણં સ્યાત્ । અન્યસ્ય પૃથગ્જનસ્ય સંસારોત્પત્તિસદ્ભાવાત્ । નિર્વૃતશ્ચ પ્રદીપઃ પ્રદીપાન્તરે જ્વલતીતિ સ્યાત્ । કિં ચાન્યત્ । નષ્ટાદ્વા પૂર્વક્ષણાદુત્તરસ્ય ક્ષણસ્યોદયઃ સ્યાદનષ્ટાન્નશ્યમાનાદ્વા? તત્ર યદિ નષ્ટાદિષ્યતે, વહ્નિદગ્ધાદપિ બીજાદઙ્કુરોદયઃ સ્યાત્, તતશ્ચ નિર્હેતુકઃ સ્યાત્ । અથ અનષ્ટાત્, એવમપિ અવિકૃતે ઽપિ બીજે ઽઙ્કુરોદયઃ સ્યાત્, કાર્યકારણયોશ્ચ યૌગપદ્યં સ્યાત્, નિર્હેતુકશ્ચોત્પાદઃ સ્યાત્ । નશ્યમાનાદિતિ ચેત્ । નષ્ટાનષ્ટવ્યતિરેકેણ નશ્યમાનાભાવાત્, નષ્ટાનષ્ટયોશ્ચ ( પ્પ્_124 ) વિહિતદોષત્વાન્નશ્યમાનાદપિ નાસ્ત્યુત્પત્તિરિતિ, કુતઃ કાર્યકારણવ્યવસ્થા પૂર્વોત્તરક્ષણવ્યવસ્થા વા ભવિષ્યતિ? યદા ચ પૂર્વોત્તરક્ષણવ્યવસ્થા કાર્યકારણવ્યવસ્થા ચ નાસ્તિ, તદા સંતાનો ઽપિ નાસ્તિ, તદભાવાન્નાસ્તિ ભવતાં સંસાર ઇતિ અનિત્યાનામપિ સંસ્કારાણાં નાસ્તિ સંસાર ઇતિ ॥
અત્રૈકે વર્ણયન્તિ- સત્યં સંસ્કારા ન સંસરન્તિ ઉત્પત્તિવિધુરત્વાત્, કિં તર્હિ સત્ત્વઃ સંસરતીતિ । ઉચ્યતે । સત્ત્વે ઽપ્યેષ સમઃ ક્રમઃ । સત્ત્વઃ સંસરતીત્યુચ્યમાને કિમસૌ નિત્યઃ સંસરતિ, ઉત અનિત્યઃ, ઇતિ વિચાર્યમાણે ય એવ સંસ્કારાણાં સંસરણાનુપપત્તિક્રમઃ, સ સમત્વાત્સત્ત્વે ઽપિ સમો નિપતતિ । તસ્માત્સત્ત્વો ઽપિ ન સંસરતિ

અત્રાહ- નૈવ હિ સત્ત્વસંસ્કારાણાં સંસારાનુપપત્તિક્રમઃ સમો ભવિતુમર્હતિ, યસ્માદિહ સંસ્કારાણાં નિત્યાનિત્યભૂતાનાં સંસરણં નાસ્તીત્યુક્તમ્ । ન ચૈવમાત્મા નિત્યાનિત્યભૂતઃ । તસ્ય હિ સ્કન્ધેભ્યસ્તત્ત્વાન્યત્વાવક્તવ્યતાવત્ નિત્યત્વેનાનિત્યત્વેનાપ્યવક્તવ્યતા વ્યવસ્થાપ્યતે । તસ્માદાત્મૈવ સંસરતીતિ ન ચોક્તદોષપ્રસઙ્ગ ઇતિ । ઉચ્યતે-
પુદ્ગલઃ સંસરતિ ચેત્સ્કન્ધાયતનધાતુષુ ।
પઞ્ચધા મૃગ્યમાણો ઽસૌ નાસ્તિ કઃ સંસરિષ્યતિ