Prasannapada · Chapter 44
yadi pudgalo nāma kaścit syāt, sa saṃsaret | na tvasti | yasmāt skandhāyatanadhātuṣu pañcadhā mṛgyamāṇo nāsti | kathaṃ kṛtvā?
indhanaṃ punaragnirna nāgniranyatra cendhanāt |
nāgnirindhanavānnāgnāvindhanāni na teṣu saḥ ||
agnīndhanābhyāṃ vyākhyāta ātmopādānayoḥ kramaḥ ||
ityevaṃ skandhāyatanadhātusvabhāva ātmā na bhavati | nāpi tebhyo vyatiriktaḥ | na skandhāyatanadhātumān | na skandhāyatanadhātuṣvātmā | nātmani skandhāyatanadhātavaḥ | ityevaṃ pañcadhā mṛgyamāṇa ātmā na saṃbhavati pūrvoditena nyāyena | yaścedānīṃ skandhāyatanadhātuṣvevaṃ vicāryamāṇaḥ pañcadhā na saṃbhavati, sa kathamavidyamānaḥ san saṃsariṣyatīti? evamātmano 'pi nāsti saṃsāraḥ, vandhyāsutasyeva avidyamānatvāt
api ca | ayamātmā-
upādānādupādānaṃ saṃsaran vibhavo bhavet |
vibhavaścānupādānaḥ kaḥ sa kiṃ saṃsariṣyati
bhavatu kāmamātmanaḥ saṃsāraḥ, yadi anupādānasya sato 'sya saṃsāro yuktaḥ syāt | kathaṃ punarasya anupādānatā prasajyata iti pratipādayannāha-
upādānādupādānaṃ saṃsaran vibhavo bhavet iti |
iha hi manuṣyopādānāddevopādānaṃ gacchan parityajya vā manuṣyopādānaṃ devopādānaṃ gacchedaparityajya vā? yadi tāvatparityajya gacchatītyucyate, tadā pūrvopādānasya parityāgāduttarasya cānupādānāttadantarāle vibhavaḥ syāt | vigato bhavo vibhavaḥ | bhavaḥ pañcopādānaskandhāḥ, tadrahitaḥ syāt | yaśca vibhavo 'nupādānaḥ, sa skandharahitatvāt prajñaptyupādānakāraṇarahitatvānnirhetukaḥ syāt | yaśca anupādāno nirañjano 'vyakto nirhetukaḥ, kaḥ saḥ? na kaścit saḥ | nāstyeva sa ityarthaḥ | tasmiṃścāsati tadabhāvādeva upādānamapi nirupādātṛkaṃ nāstīti kiṃ saṃsariṣyati? nāstyeva tat, yatsaṃsariṣyatītyarthaḥ | athavā, kimityetat saṃsaraṇakriyāviśeṣaṇam | tataśca avidyamānatvāt naiva saṃsaraṇakriyāṃ kariṣyati | evaṃ tāvatpūrvopādānaparityāgena saṃsaraṇamayuktam | atha aparityāgena, tathāpi nopapadyate | kiṃ kāraṇam? pūrvasyāparityāgāduttarasya ca grahaṇād yasmādekasyātmano dvayātmakatā syāt | na caitadiṣyata iti | tasmādaparityāgenāpi saṃsaraṇaṃ nāsti ||
atha pūrvottarayorbhavayormadhye āntarābhavikaskandhasaṃbhavāt, taiśca sopādānatvāt sopādānaṃ saṃsarato 'pi na vibhavatāprasaṅga iti | tadapi na yuktam, pūrvabhavaparityāgāparityāgābhyāmāntarāmavikaskandhasaṃsāre 'pi tulyaprasaṅgatvāt ||
yugapattyāgopādānādadoṣa iti cet, ucyate | kimekadeśena pūrvopādānaṃ tyajate ekadeśenāntarābhavopādānaṃ saṃcarati, atha sarvātmanā? tatra yadi avayaveneti parikalpyate, tadā dvayātmakatāprasaṅgādityuktadoṣaḥ | atha sarvātmanā, evamapi sa eva vibhavatāprasaṅga āpadyate | etāvāṃstu viśeṣaḥ yadantarābhavasaṃcāre 'tisāmīpyāt sūkṣmaṃ kālamanupādānaḥ syāt | na ca sarvātmanā ekasya padārthasya abhinnapadārthasya viṣaye yugapat tyāgopādāne dṛṣṭe | na hi ekasya devadattasya sarvātmanā gṛhādgṛhaṃ saṃcarataḥ ekadā tyāgopādānakriye dve saṃbhavataḥ | atha ekena pādena ekasya parityāgādaparasya copādānād yugapattyāgopādāne parikalpyete, nanu evaṃ sati pādadvayavad dvayātmakatā ātmanaḥ syāt | aṃśena pūrvatrāvasthānādaṃśena cottaratrāvasthānādanekāvayavatā prasajyeta | tasmād yaugapadyenāpi tyāgopādāne na saṃbhavataḥ ityaparihāra evāyam | tasmādantarābhavopādāne 'pi sa eva doṣaprasaṅga iti sarvathā ātmano 'pi nāsti saṃsāraḥ ||
yadā ca saṃskārāṇāmātmanaśca saṃsāro nāsti, tadā nāstyeva saṃsāra iti sthitam
atrāha- vidyata eva saṃsāraḥ, pratidvandvisadbhāvāt | iha yo nāsti, na tasya pratidvandvī vidyate, tadyathā vandhyāsūnoriti | asti ca saṃsārasya pratidvandvi nirvāṇam | tasmādasti saṃsāra iti | ucyate | syātsaṃsāraḥ, yadi tatpratidvandvi nirvāṇaṃ syāt | na tvastītyāha-
saṃskārāṇāṃ na nirvāṇaṃ kathaṃcidupapadyate |
sattvasyāpi na nirvāṇaṃ kathaṃcidupapadyate
yadi nirvāṇaṃ nāma kiṃcit syāt, tat parikalpyamānaṃ saṃskārāṇāṃ nityānāṃ vā parikalpyeta anityānāṃ vā? tatra nityānāmavikāriṇāṃ kiṃ nirvāṇaṃ kuryāt? anityānāmapi asaṃvidyamānānāṃ kiṃ nirvāṇaṃ kuryāditi sarvaṃ pūrveṇa tulyam | na kathaṃciditi na kenāpi prakāreṇetyarthaḥ ||
atha sattvasya nirvāṇaṃ parikalpyate, tadapi nityasya vā anityasya vā pūrvavannopapadyate ||
atha nityānityatvenāvācyasya parikalpyate, nanvevaṃ sati nirvāṇe 'pyātmāstītyabhyupeta bhavati saṃsāra iva | api ca | sopādānasyaivātmanaḥ avācyatā yujyate | na ca nirvāṇe upādānamastīti kuto 'sya avācyatā? bhavatu vā tattvānyatvāvācyatā ātmanaḥ, api tu kimasau nirvāṇe 'sti uta nāsti? yadi asti, tadā mokṣe 'pi tasya sadbhāvānnityatā syāt | atha nāsti, tadā anitya ātmā syāt | tataśca tattvānyatvāvācyatāvannityānityatvenāpi ātmanaḥ avaktavyateti na syāt | atha nirvāṇe 'pi ātmanaḥ astitvanāstitvenāvācyataiva iṣyate, evamapi kimasau vijñeyaḥ, atha na? yadi vijñeyaḥ, na tarhi nirupādāno 'sāvātmā nirvāṇe vijñeyatvāt saṃsāra iva | atha na vijñāyate, tatrāsau avijñeyasvarūpatvāt khapuṣpavannāstyeveti kuto 'sya avācyatā? tadevaṃ nirvāṇamapi nāsti | tadabhāvānnāsti saṃsāra iti | ata evoktaṃ bhagavatyāmaṣṭasāhasrikāyām-
nirvāṇamapyāyuṣman subhūte māyopamaṃ svapnopamam | buddhadharmā āyuṣman subhūte māyopamāḥ svapnopamā ityādi | saceta kulaputra nirvāṇādapyadhikataro 'nyo dharmo 'bhaviṣyat, tamapyahaṃ māyopamaṃ svapnopamamiti vadāmi ||
tathā āryasamādhirājabhaṭṭārake-
paramārthasatya supinena samaṃ nirvāṇaṃ svapnasamotaratī |
mana evamotarati yena vidu manasaṃvaraḥ kathitu śreṣṭhu ayam ||
tathā-
nirodhasatyaṃ supinaṃ yathaiva svapnasvabhāvāmatha nirvṛtiṃ ca |
yeneha vācottari bodhisattvo ayaṃ khu so vuccati vācasaṃvaraḥ ||
atrāha- yadyapi tvayā saṃsāranirvāṇe pratiṣiddhe, tathāpi bandhamokṣau vidyete | na cāvidyamānasya bhāvasvabhāvasya bandhamokṣau saṃbhavataḥ | tasmād bandhamokṣasadbhāvād vidyata eva bhāvānāṃ svabhāva iti | ucyate | syādbhāvānāṃ svabhāvaḥ, yadi bandhamokṣāveva syātām | na tu staḥ ityāha-
na badhyante na mucyante udayavyayadharmiṇaḥ |
saṃskārāḥ pūrvavatsattvo badhyate na na mucyate
iha ya ime rāgādayaḥ kleśāḥ baddhānāmasvatantrīkaraṇe bandhanamiti vyapadiśyate, yaiśca baddhāḥ pṛthagjanāḥ traidhātukaṃ nātikramantīti vyavasthāpyate, tadetadrāgādikaṃ bandhanatvena parikalpyamānamudayavyayadharmiṇāṃ tāvat kṣaṇikānāṃ saṃskārāṇāmutpādānantaradhvaṃsināṃ naṣṭānāmasattvānna saṃbhavati | rāgādibandhanavicchedalakṣaṇo 'pi mokṣaḥ anityānāṃ saṃskārāṇāmavidyamānatvānnaiva saṃbhavati | pūrvavat pūrvoktavidhinetyarthaḥ | yathā ca pūrvoktavidhinā saṃskārāṇāṃ bandhamokṣau na saṃbhavataḥ, evaṃ pūrvavadeva sattvo 'pi na badhyate nāpi mucyate, ityevaṃ bandhamokṣāvapi na staḥ
atrāha- yadyapi saṃskārāṇāṃ sattvasya vā bandho nāsti, tathāpi rāgādikamupādānākhyaṃ bandhanabhūtamasti, tatsadbhāvādbandho 'pi bhaviṣyatīti | ucyate | syādupādānam, bandhanaṃ yadi kaṃcitpadārthaṃ badhnīyāt, na tu badhnāti | yathā ca na badhnāti, tathā pratipādayannāha-
bandhanaṃ cedupādānaṃ sopādāno na badhyate |
badhyate nānupādānaḥ kimavastho 'tha badhyate
tatra vidyamānopādānaḥ sopādānaḥ, sa tāvadbhāvo na badhyate | yo hi sopādānaḥ, sa baddha eva | tasya punarapi bandhanayogaḥ kiṃ kuryāt? yaścāpi anupādānaḥ bandhanarahitaḥ, asāvapi bandhanarahitatvāt tathāgatavanna badhyate | anupādānaḥ bandhanarahitaḥ badhyata iti parasparaviruddhatvāccāyuktametat | yaścaivaṃ nirūpyamāṇaḥ sopādāno nirupādāno vā na badhyate, sa idānīṃ kimavastho badhyatām? nāstyevāsau kācidaparā asyāvasthā, yasyāṃ badhyetetyabhiprāyaḥ | yadā caivaṃ nirūpyamāṇaṃ bandhanaṃ na kaṃcidapi badhnāti, tadā kaṃcidapyabadhnata upādānasya rāgādeḥ kuto bandhanatvamiti | tasmād bandhanamapi nāsti
api ca |
badhnīyādbandhanaṃ kāmaṃ bandhyātpūrvaṃ bhavedyadi |
na cāsti tat
iha bandhyavyatirekeṇa bandhanaṃ nigaḍādikaṃ pūrvasiddhaṃ sat bandhyaṃ devadattaṃ badhnātīti dṛṣṭam | evaṃ yadi bandhyebhyaḥ saṃskārebhyaḥ pudgalādvā bandhyātpūrvaṃ rāgādikaṃ bandhanaṃ siddhaṃ syāt, tena pūrvasiddhena bandhanaṃ syāt saṃskārāṇāṃ pudgalasya vā | taccaitanna saṃbhavati nirāśrayasya rāgādikasya asiddhatvāt | pūrvasiddhasya ca bandhanasya paścād bandhyena saha saṃbandhasya niṣprayojanatvāt | ( Pp_128 ) bandhyasya ca bandhanātpṛthaksiddhasya pūvabandhanāpekṣāniṣprayojanatvācca nāsti bandhyādbandhanasya pūrvasiddhiḥ | tasmānnaiva bandhanaṃ kaṃcidapi badhnāti | na ca kaṃcidapyabadhnato bandhanatvaṃ yuktamiti nāsti bandhanam| bandhanābhāvācca bandhyo 'pi nāstīti siddham | yatpunaratra śeṣaṃ dūṣaṇaṃ tat-
śeṣamuktaṃ gamyamānagatāgataiḥ
iti veditavyam | ślokapāṭhaparivartanena-
baddho na badhyate tāvadabaddho naiva badhyate |
baddhābaddhavinirmukto badhyamāno na badhyate ||
ityādinā yojyam
atrāha- yadyapi bhavatā bandhanaṃ pratiṣiddham, tathāpi saṃsāracārakāgārāvabaddhānāmatrāṇānāṃ sattvānāṃ mahākāruṇikaistathāgataiḥ śīlasamādhiprajñātmakarakandhatrayopadeśo yadarthamuktaḥ, sa tāvanmokṣo 'sti | na ca abaddhasya puṃso mokṣaḥ | tasmād bandho 'pyastīti | ucyate | syādbandhayadi mokṣa eva syāt | ihāyaṃ mokṣaḥ parikalpyamānaḥ baddhasya vā parikalpyeta abaddhasya vā? kicātaḥ? ubhayathā ca na yujyata ityāha-
baddho na mucyate tāvadabaddho naiva mucyate |
syātāṃ baddhe mucyamāne yugapadbandhamokṣaṇe
tatra baddhasya mokṣo na saṃbhavati baddhatvāt | atha baddhasya paścādupāyena mokṣa iti kṛtvā baddha eva mucyate iti syāt, na tarhi baddho mucyata iti vaktavyam, kiṃ tarhi mokṣyata iti | vartamānasāmīpyādeva mucyata iti cet, yadi kadācidapi mokṣaḥ saṃbhavet, tadā samīpe syāt yadā tu kasyāṃcidapyavasthāyāṃ mokṣe iṣyamāṇe baddhasya mokṣāsaṃbhavena mokṣābhāvaḥ pratipipādayiṣita tadā kuto vartamānasamīpatā? evaṃ tāvad baddho na mucyate iti sthitam ||
idānīmabaddho 'pi na mucyate | sa hi mukta eva | tasya punarapi mokṣaḥ kiṃ kuryāt | muktānāṃ cārhatāṃ punarapi mokṣāpekṣatvād baddhataiva syāt, tataścārhato 'pi bandhaḥ syāt ||
atha syāt- abaddhasya mokṣāsaṃbhavād baddha eva mucyate iti, evaṃ sati baddhe mucyamāne parikalpyamāne baddhatvānmucyamānatvācca yaugapadyena bandhamokṣaṇe syātām | na ca parasparaviruddhatvādālokāndhakāravadekasmin kāle bandhamokṣaṇe upapadyete | yataścaivaṃ baddhābaddhayormokṣāsaṃbhava, tasmānmokṣo 'pi nāsti, tadabhāvācca bandhanamapi nāstīti siddham ||
atrāha- yadi bhavataiva saṃsāranirvāṇe niṣiddhe, bandhamokṣau ca pratiṣiddhau, ya eṣa saṃsāravinirmumukṣūṇāmavidyāsāndrāndhakāravividhakudarśanakaṭhinātidīrghalatāsaṃchāditasatpathaṃ jātyādivividhā paryantavyasanāniṣṭataravipulavipākaphaladānuśayaviṣavṛkṣasaṃkulaṃ viṃśatiśikharasamunnatatarātipṛthusatkāyadṛṣṭimahāśailapariveṣṭitasarvadiṅmukhaṃ ( Pp_129 ) viṣayasukhāśātipicchilavipulamahātaṭavivaravāhitṛṣṇānadīmahāparikhaṃ saṃsāramahāṭavīkāntāraṃ nistitīrṣūṇāṃ paramāśvāsakaraḥ kuśalo mahādharmacchandaḥ, kadā nu khalvahamanupādāno nirvāsyāmi, kadā nu me nirvāṇaṃ bhaviṣyatīti, nanu sa vyarthaka eva saṃjāyate, yaścāpyevamutpāditakuśalāmalavipuladharmacchandānāṃ kalyāṇamitrasaṃsevādānaśīlaśrutacintābhāvanādikramo nirvāṇaprāptaye, nanu tamyāpi vaiyarthyaṃ syāditi ucyate | yo hyevaṃ niḥsvabhāveṣu sarvabhāveṣu pratibimbamarīcikājalālātacakrasvapnamāyendrajālasadṛśeṣu ātmātmīyasvabhāvarahiteṣu viparyāsamātrānugamāt tāmeva satkāyadṛṣṭim ahaṃ mametyahaṃkāramamakārasamudācāraparigraheṇotpādya manyate-
nirvāsyāmyanupādāno nirvāṇaṃ me bhaviṣyati |
iti yeṣāṃ grahasteṣāmupādānamahāgrahaḥ
ahamanupādānaḥ sarvopādānarahito nirvāsyāmi, mama caivaṃ pratipannasya nirvāṇaṃ bhaviṣyatīti, evaṃ yeṣāṃ mumukṣūṇāṃ grāho bhavati, nanu tadeva ahaṃkāramamakārākhyaṃ satkāyadṛṣṭayupādānameṣāṃ mahāgraho bhavati, na caivaṃvidhamahāgrahābhiniviṣṭānāṃ śāntiḥ saṃbhāvyate | niravaśeṣagrahaprahāṇenaiva mokṣāvāptaye yāvadahaṃmameti grāhābhiniveśaḥ, yāvacca nirvāṇaṃ nāma astīti grāhābhiniveśaḥ, yāvacca upādānatyāgābhiniveśaḥ, tāvanniyatameva anupāyena nirvāṇaṃ prārthayatāṃ sarva evārambhā vyarthā bhavanti | tasmānmumukṣuṇā sarvametat parityājyam | yathoktaṃ bhagavatā āryadhyāyitamuṣṭisūtre-
atha khalu bhagavān mañjuśriyaṃ kumārabhūtametadavocat- caturṇāmāryasatyānāṃ yathābhūtārthādarśanāccaturbhirviparyāsairviparyastacittāḥ satvāḥ evamimamabhūtaṃ saṃsāraṃ nātikrāmanti | evamukte mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocat- deśayatu bhagavān kasyopalambhataḥ sattvāḥ saṃsāraṃ nātikrāmanti | bhagavānāha- ātmātmīyopalambhānmañjuśrīḥ sattvāḥ saṃsāraṃ nātikrāmanti | tat kasya hetoḥ? yo hi mañjuśrīrātmānaṃ paraṃ ca samanupaśyati, tasya karmābhisaṃskārā bhavanti | bālo mañjuśrīraśrutavān pṛthagjanaḥ atyantāparinirvṛtān sarvadharmānaprajānānaḥ ātmānaṃ paraṃ ca upalabhate | upalabhya abhiniviśate | abhiniviṣṭaḥ san rajyate duṣyate muhyate | sa rakto duṣṭo mūḍhaḥ san trividhaṃ karma abhisaṃskaroti kāyena vācā manasā | saḥ asatsamāropeṇa vikalpayati- ahaṃ raktaḥ, ahaṃ dviṣṭaḥ, ahaṃ mūḍhaḥ iti | tasya tathāgataśāsane pravrajitasya evaṃ bhavati- ahaṃ śīlavān, ahaṃ brahmacārīti | ahaṃ saṃsāraṃ samatikramiṣyāmi | ahaṃ nirvāṇamanuprāpsyāmi | ahaṃ duḥkhebhyo mokṣyāmi | sa vikalpayati- ime kuśalā dharmāḥ, ime 'kuśalā dharmāḥ, ime dharmāḥ prahātavyāḥ, ime dharmāḥ sākṣātkartavyāḥ, duḥkhaṃ parijñātavyam, samudayaḥ prahātavyaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ, mārgo bhāvayitavyaḥ | sa vikalpayati- anityāḥ sarvasaṃskārāḥ, ādīptāḥ sarvasaṃskārāḥ, yannvahaṃ sarvasaṃskārebhyaḥ palāyeyam | tasya evamavekṣamāṇasya utpadyate nirvitsahagato manasikāraḥ animittapurogataḥ | tasyaivaṃ bhavati- eṣā sā duḥkhaparijñā
( Pp_130 ) yeyameṣāṃ dharmāṇāṃ parijñā | tasyaivaṃ bhavati- yannvahaṃ samudayaṃ prajaheyam | sa ebhyo dharmebhya ārtīyate jehrīyate vitarati vijugupsate uttrasyati saṃtrasyati saṃtrāsamāpadyate | tasyaivaṃ bhavati- iyameṣāṃ dharmāṇāṃ sākṣātkriyā | idaṃ samudayaprahāṇaṃ yadidamebhyo dharmebhyo 'rtīyanā vijugupsanā | tasyaiva bhavati- nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ | samudayaṃ kalpayitvā nirodhe saṃjānāti | tasyaivaṃ bhavati- eṣā sā nirodhasākṣātkriyā | tasyaivaṃ bhavati- yannūnamahaṃ mārgaṃ bhāvayeyam | sa eko rahogataḥ tān dharmān manasi kurvan śamathaṃ pratilabhate | tasya tena nirvitsahagatena manasikāreṇa śamatha utpadyate | tasya sarvadharmeṣu cittaṃ pratilīyate prativahati pratyudāvartate, tebhyaścārtīyate jehrīyate, anabhinandanācittamutpadyate | tasyaivaṃ bhavati- mukto 'smi sarvaduḥkhebhyaḥ | na mama bhūya uttariṃ kiṃcitkaraṇīyam | arhannasmi | ityātmānaṃ saṃjānāti | samaraṇakālasamaye utpattimātmanaḥ samanupaśyati | tasya kāṅkṣā ca vicikitsā ca bhavati buddhabodhau | sa vicikitsāpatitaḥ kālagato mahānirayeṣu prapatati | tatkasya hetoḥ? yathāpīdamanutpannān sarvadharmān vikalpayitvā tathāgate vicikitsāṃ vimatiṃ cotpādayati ||
atha khalu mañjuśrīḥ kumārabhūto bhagavantametadavocat- kathaṃ punarbhagavaṃścatvāri āryasatyāni draṣṭavyāni? bhagavānāha- yena mañjuśrīranutpannāḥ sarvasaṃskārā dṛṣṭāḥ, tena duḥkhaṃ parijñātam | yena asamutthitāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tasya samudayaḥ prahīṇaḥ | yena atyantaparinirvṛtāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena nirodhaḥ sākṣātkṛtaḥ | yena atyantaśūnyāḥ sarvadharmā dṛṣṭāḥ, tena mārgo bhāvitaḥ | yena mañjuśrīrevaṃ catvāri āryasatyāni dṛṣṭāni, sa na kalpayati na vikalpayati- ime kuśalā dharmāḥ, ime 'kuśalā dharmāḥ | ime dharmāḥ prahātavyāḥ, ime dharmāḥ sākṣātkartavyāḥ | duḥkhaṃ parijñātavyam | samudayaḥ prahātavyaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavyaḥ, mārgo bhāvayitavya iti | tatkasya heto? tathāhi sa taṃ dharmaṃ na samanupaśyati yaṃ parikalpayet | bālapṛthagjanāstu etān dharmān kalpayanto rajyanti ca dviṣanti ca muhyanti ca | sa na kaṃciddharmamāvyūhati nirvyūhati | tasya evamanāvyūhato 'nirvyūhataḥ traidhātuke citta na sajjati, ajāta sarvatraidhātukaṃ samanupaśyati || iti vistaraḥ
ata eva asmādāgamāt paramārthasatya ucyate-
na nirvāṇasamāropo na saṃsārāpakarṣaṇam |
yatra kastatra saṃsāro nirvāṇaṃ kiṃ vikalpyate
yatra hi nāma paramārthasatye naivaṃ na nirvāṇasamāropaḥ na nirvāṇādhyāropaḥ saṃbhavati, anupalabhyamānatvāt, nāpi saṃsārāpakarṣaṇaṃ saṃsāraparikṣayo na saṃbhavati, kastatra saṃsāraḥ yo vikalpyate kṣayārtham, kiṃ vā tatra nirvāṇaṃ yatprāpyarthaṃ vikalpyate? athavā | yatra nirvāṇe kasyacit sattvasya saṃsārādapakarṣaṇamapanayanaṃ nirvāṇe ca samāropaṇaṃ prayatnavatāpi na śakyate kartuṃ saṃsāranirvāṇayorapyanupalabhyamānatvāt, tatra kiṃ nirvāṇaṃ vikalpyate? naiva hi kiṃcidvikalpayituṃ ( Pp_131 ) yuktam | avikalpayataśca niyataṃ yathoditasaṃsārāṭavīkāntārātikramo nirvāṇapuraprāptiśca bhaviṣyatīti | ata evoktamāryamāradamanasūtre-
atha mañjuśrīḥ kumārabhūtaḥ tasyāṃ velāyāṃ tathārūpaṃ samanvāhāraṃ samanvāharati sma, yanmāraḥ pāpīyānindrakīlabandhanabaddho dharaṇītalaprapatitaḥ utkrośati sma- gāḍhabandhanabaddho 'smi | mañjuśrīrāha- asti pāpīyannetasmādbandhanādgāḍhataraṃ bandhanaṃ yena tvaṃ nityabaddho na punarbadhyase? tatpunaḥ katamat? yadidamasmimānaviparyāsabandhanaṃ tṛṣṇādṛṣṭibandhanam, idaṃ pāpīyan bandhanam | ato bandhanād gāḍhataraṃ bandhanaṃ na saṃvidyate | tena tvaṃ nityabaddho na punarbadhyase | peyālam | āha- kiṃ tvaṃ pāpīyannāttamanā bhūyāḥ yadi mucyethāḥ | āha- āttamanā bhaveyam, paramāttamanā bhaveyam ||
atha khalu suyāmo devaputro mañjuśriyaṃ kumārabhūtametadavocat- utsṛja mañjuśrīrmāraṃ pāpīyāṃsam | gacchatu svabhavanam | atha khalu mañjuśrīḥ kumārabhūto māraṃ pāpīyāṃsametadavocat- kenāsi pāpīyan baddho yadātmānamutsṛjasi? āha- na jāne mañjuśrīḥ- kenāsmi baddhaḥ iti | āha- yathā tvaṃ pāpīyan abaddho baddhasaṃjñī, evameva sarvabālapṛthagjanā anitye nityasaṃjñinaḥ, duḥkhe 'duḥkha saṃjñinaḥ, aśubhe śubhasaṃjñinaḥ, anātmani ātmasaṃjñinaḥ, arūpe rūpasaṃjñinaḥ, avedanāyāṃ vedanāsaṃjñinaḥ, asaṃjñāyāṃ saṃjñāsaṃjñinaḥ, asaṃskāre saṃskārasaṃjñinaḥ, avijñāne vijñānasaṃjñinaḥ | api tu khalu punaḥ pāpīyan, yastvaṃ mokṣyase, kuto mokṣyase? āha- nāhaṃ jāne kutaścinmokṣye | āha- evameva pāpīyan ye 'pi mokṣyante, nate kutaścidvimokṣyante, anyatra yā asau asadbhūtasaṃjñā | tāṃ parijānanti, tāṃ parijñāya vimuktā ityucyante || iti ||
ata eva āgamād asadviparyāsakalpanāmātralatābandhanavicchedo vimokṣo nirvāṇamityucyate svapnopalabdhadahanajvālānirvāpaṇavat tadanilasalilairiti
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0