Prasannapada · અધ્યાય 42

યત્ સ્વભાવેન અસ્તીત્યુચ્યતે, સ્વભાવસ્યાનપાયિત્વાન્ન તત્ કદાચિદપિ નાસ્તીતિ, એવં ભાવસ્યાસ્તિત્વાભ્યુપગમે સતિ શાશ્વતદર્શનમાપદ્યતે । પૂર્વં ચ વર્તમાનાવસ્થાયાં ભાવસ્વરૂપમભ્યુપેત્ય ઇદાનીં તદ્વિનષ્ટત્વાન્નાસ્તિતિ પશ્ચાદભ્યુપગચ્છતઃ ઉચ્છેદદર્શનં પ્રસજ્યતે । યસ્ય તુ ભાવસ્વભાવ એવ નોપપદ્યતે, ન તસ્ય શાશ્વતોચ્છેદદર્શનપ્રસઙ્ગઃ, ભાવસ્વભાવાનુપલમ્ભાત્ ॥
નનુ ચ ભાવાનાં સ્વભાવો નાસ્તીત્યભ્યુપગચ્છતો મા ભૂદ્ભાવદર્શનાભાવાચ્છાશ્વતદર્શનમ્, ઉચ્છેદદર્શનં તુ નિયતં પ્રસજ્યતે ઇતિ । નૈવમભાવદર્શનં ભવતિ । યો હિ પૂર્વં ભાવસ્વભાવમભ્યુપેત્ય પશ્ચાત્ તન્નિવૃત્તિમાલમ્બતે, તસ્ય પૂર્વોપલબ્ધસ્વભાવાપવાદાત્ સ્યાદભાવદર્શનમ્ । યસ્તુ તૈમિરિકોપલબ્ધકેશેષ્વિવ વિતૈમિરિકો ન કિંચિદુપલભતે, સ નાસ્તીતિ બ્રુવન્ કિંચિન્નાસ્તીતિ બ્રૂયાત્ પ્રતિષેધ્યાભાવાત્ । વિપર્યસ્તાનાં તુ મિથ્યાભિનિવેશનિવૃત્ત્યર્થમતૈમિરિકા ઇવ વયં બ્રૂમઃ- ન સન્તિ સર્વભાવાઃ ઇતિ । ન ચૈવં બ્રુવતામસ્માકં પરહિતવ્યાપારપરાયણાનામુચ્છેદદર્શનપ્રસઙ્ગઃ । યથોક્તં સૂત્રે-
યો હિ ભગવન્ પૂર્વં રાગદ્વેષમોહભાવાભ્યુપગમં કૃત્વા પશ્ચાન્ન સન્તિ રાગદ્વેષમોહભાવા ઇતિ બ્રવીતિ, સ ભગવન્ વૈ નાસ્તિકો ભવતિ । ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
યસ્તુ પરતન્ત્રચિત્તચૈત્તવસ્તુમાત્રમભ્યુપેત્ય તસ્ય પરિકલ્પિતસ્વભાવાભાવાદસ્તિત્વદર્શનં પરિહરતિ, સંક્લેશવ્યવદાનનિબન્ધનસ્ય ચ પરતન્ત્રવસ્તુમાત્રસદ્ભાવાન્નાસ્તિત્વદર્શનં પરિહરતિ, તસ્ય પરિકલ્પિતસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્ પરતન્ત્રસ્ય ચ વિદ્યમાનત્વાદ્ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વદર્શનદ્વયસ્યાપિ ઉપનિપાતાત્ કુતો ઽન્તદ્વયપરિહારઃ? હેતુપ્રત્યયજનિતસ્ય ચ સસ્વભાવેનાયુક્તત્વપ્રતિપાદનાદયુક્તમેવાસ્ય વ્યાખ્યાનમ્ । તદેવં મધ્યમકદર્શને એવ અસ્તિત્વનાસ્તિત્વદ્વયદર્શનસ્યાપ્રસઙ્ગઃ, ન વિજ્ઞાનવાદિદર્શનાદિષ્વિતિ । વિજ્ઞેયમ્ । અત એવોક્તમાર્યરત્નાવલ્યામ્-
સસાંખ્યૌલ્લૂક્યનિર્ગ્રન્થપુદ્ગલસ્કન્ધવાદિનમ્ ।
પૃચ્છ લોકં યદિ વદત્યસ્તિનાસ્તિવ્યતિક્રમમ્ ॥
ધર્મયૌતકમિત્યસ્માદસ્તિનાસ્તિવ્યતિક્રમમ્ ।
વિદ્ધિ ગમ્ભીરમિત્યુક્ત બુદ્ધાનાં શાસનામૃતમ્ ॥ ઇતિ ॥
તથાવિધવિનેયજનબોધાનુરોધાત્તુ પરમાર્થદર્શનસ્ય ઉપાયભૂતત્વાત્ નેયાર્થત્વેન ભગવતા મહાકરુણાપરતન્ત્રતયા વિજ્ઞાનાદિવાદો દેશિતઃ સાંમિતીયપુદ્ગલવાદવત્, ન નીતાર્થઃ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । યથોક્તમાર્યસમાધિરાજભટ્ટારકે-
નીતાર્થસૂત્રાન્તવિશેષ જાનતિ યથોપદિષ્ટા સુગતેન શૂન્યતા ।
યસ્મિન્ પુનઃ પુદ્ગલ સત્ત્વ પૂરુષો નેયાર્થતો જાનતિ સર્વધર્માન્ ॥
એતચ્ચ આર્યાક્ષયમતિનિર્દેશાદિષુ વિસ્તરેણ બોદ્ધવ્યમિતિ । ભાવાભાવદર્શનદ્વયપ્રસઙ્ગો યાવત્ તાવત્સંસાર ઇત્યવેત્ય મુમુક્ષુભિરેતદ્દર્શનદ્વયનિરાસેન સદ્ભિર્મધ્યમા પ્રતિપદ્ ભાવનીયા યથાવદિતિ । એતચ્ચોક્તં ભગવતા-
ભાવ અભાવ વિભાવયિ જ્ઞાનં સર્વિ અચિન્તિય સર્વિ અભૂતં ।
યે પુન ચિત્તવશાનુગ બાલાઃ તે દુખિતા ભવકોટિશતેષુ ॥
ભાવાનભાવાનિતિ યઃ પ્રજાનતી સ સર્વભાવેષુ ન જાતુ સજ્જતે ।
યઃ સર્વભાવેષુ ન જાતુ સજ્જતે સ આનિમિત્તં સ્પૃશતે સમાધિમ્ ॥ ઇતિ ।
તથા-
સ્મરામ્યહં પૂર્વમતીત અધ્વનિ અચિન્તિયે કલ્પિ નરાણમુત્તમઃ ।
ઉત્પન્નુ લોકાર્થકરો મહર્ષી નામેન સો ઽભાવસમુદ્ગતો ઽભૂત્ ॥
સ જાતમાત્રો ગગને સ્થિહિત્વા સર્વાણ ધર્માણભાવ દેશયિ ।
તદાનુરૂપં કૃત નામધેયં શબ્દેન સર્વં ત્રિસહસ્ર વિજ્ઞયી ॥
દેવાપિ સર્વે પ્રમુમોચુ શબ્દં અભાવનામેતિ જિનો ભવિષ્યતિ ।
યો જાતમાત્રઃ પદ સપ્ત પ્રક્રમન્ અભાવ ધર્માણ સમં પ્રકાશયી ॥
બુદ્ધો યદા ભેષ્યતિ ધર્મરાજઃ સર્વાણ ધર્માણ પ્રકાશકો મુનિઃ ।
તૃણગુલ્મવૃક્ષૌષધિશૈલપર્વતે અભાવ ધર્માણ રવો ભવિષ્યતિ ॥
યાવન્તિ શબ્દાસ્તહિ લોકધાતૌ સર્વે હ્યભાવા ન હિ કશ્ચિ ભાવઃ ।
તાવન્તિ ખો તસ્ય તથાગતસ્ય રવુ નિશ્ચરી લોકવિનાયકસ્ય ॥ ઇતિ ।
ભવતીતિ ભાવઃ સત્તા । ન વિદ્યતે સત્તા સ્વભાવઃ સર્વભાવાનામિત્યભાવાઃ સર્વધર્માઃ, શૂન્યાઃ સર્વધર્મા નિઃસ્વભાવયોગેનેતિ પ્રજ્ઞાપારમિતાપાઠાત્ ભાવસ્વભાવસ્યાનુપપત્તેઃ ।
અભાવ ધર્માણ રવો ભવિષ્યતિ
ઇત્યાદિના સૂત્રાર્થો ઽવગન્તવ્યઃ ॥
યાવન્તિ શબ્દાસ્તહિ લોકધાતૌ
સર્વે હ્યભાવા ન હિ કશ્ચિ ભાવઃ । ઇત્યાદિ ।
ભૂત્વા અભાવપ્રતિષેધવિવક્ષિતત્વાદ્ ભાવાભાવાર્થ એવ સ્વભાવાભાવાર્થઃ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ સ્વભાવપરીક્ષા નામ પઞ્ચદશમં પ્રકરણમ્ ॥
16
બન્ધમોક્ષપરીક્ષા ષોડશમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યત એવ ભાવાનાં સ્વભાવઃ, સંસારસદ્ભાવાત્ । ઇહ સંસરણં સંસૃતિઃ ગતેર્ગત્યન્તરગમનં સંસાર ઇત્યુચ્યતે । યદિ ભાવાનાં સ્વભાવો ન સ્યાત્, કસ્ય ગતેર્ગત્યન્તરગમનં સંસારઃ સ્યાત્? ન હિ અવિદ્યમાનાનાં વન્ધ્યાસૂનુસંસ્કારાણાં સંસરણં દૃષ્ટમ્ । તસ્માત્ સંસારસદ્ભાવાત્ વિદ્યત એવ ભાવાનાં સ્વભાવ ઇતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ભાવાનાં સ્વભાવઃ, યદિ સંસાર એવ ભવેત્ । ન ત્વસ્તિ । ઇહ યદિ સંસારઃ સ્યાત્, સ નિયતં સંસ્કારાણાં વા ભવેત્ સત્ત્વસ્ય વા? કિં ચાતઃ? ઉભયથા ચ દોષ ઇત્યાહ-
સંસ્કારાઃ સંસરન્તિ ચેન્ન નિત્યાઃ સંસરન્તિ તે ।
સંસરન્તિ ચ નાનિત્યાઃ સત્ત્વે ઽપ્યેષ સમઃ ક્રમઃ