Prasannapada · Chapter 41
iha svo bhāvaḥ svabhāva iti yasya padārthasya yadātmīyaṃ rūpaṃ tattasya svabhāva iti vyapadiśyate | kiṃ ca kasyātmīyaṃ yadyasyākṛtrimam, yattu kṛtrimaṃ na tattasyātmīyaṃ tadyathā apāmauṣṇyam | yacca yasyāyattaṃ tadapi tadātmīyaṃ tadyathā sve bhṛtyāḥ, svāni dhanāni | yattu yasya parāyattaṃ na tattasyātmīyaṃ tadyathā tāvatkālikāyācitakamasvatantram | yataścaivaṃ kṛtrimasya parasāpekṣasya ca svabhāvatvaṃ neṣṭam, ata eva auṣṇyamagnerhetupratyayapratibaddhatvātpūrvaṃmabhūtvā paścādutpādena kṛtakatvānna svabhāva iti yujyate | yataścaitadevam, ato yadevāgneḥ kālatraye 'pyavyabhicāri nijaṃ rūpamakṛtrimam, pūrvamabhūtvā paścādyanna bhavati, yacca hetupratyayasāpekṣaṃ na bhavati apāmauṣṇyavat pārāvāravat dīrghahrasvavadvā, tat svabhāva iti vyapadiśyate | kiṃ khalu agneḥ taditthaṃ svarūpamasti? na tadasti, na cāpi nāsti svarūpataḥ | yadyapi evam, tathāpi śrotṛṇāmuttrāsaparivarjanārthaṃ saṃvṛtyā samāropya tadastīti brūmaḥ | yathoktaṃ bhagavatā-
anakṣarasya dharmasya śrutiḥ kā deśanā ca kā |
śrūyate deśyate cāpi samāropādanakṣaraḥ || iti |
ihāpi ca vakṣyati-
śūnyamiti na vaktavyamaśūnyamiti vā bhavet |
ubhayaṃ nobhayaṃ ceti prajñaptyarthaṃ tu kathyate ||
yadi khalu tadadhyāropādbhavadbhirastītyucyate, kīdṛśaṃ tat? yā sā dharmāṇāṃ dharmatā nāma, saiva tatsvarūpam | atha keyaṃ dharmāṇāṃ dharmatā? dharmāṇāṃ svabhāvaḥ | ko 'yaṃ svabhāvaḥ? prakṛtiḥ | kā ceyaṃ prakṛtiḥ? yeyaṃ śūnyatā | keyaṃ śūnyatā? naiḥsvābhāvyam | kimidaṃ naiḥsvābhāvyam? tathatā | keyaṃ tathatā? tathābhāvo 'vikāritvaṃ sadaiva sthāyitā | sarvathānutpāda eva hyagnyādīnāṃ paranirapekṣatvādakṛtrimatvātsvabhāva ityucyate ||
etaduktaṃ bhavati- avidyātimiraprabhāvopalabdhaṃ bhāvajātaṃ yenātmanā vigatāvidyātimirāṇāmāryāṇāmadarśanayogena viṣayatvamupayāti, tadeva svarūpameṣāṃ svabhāva iti vyavasthāpyate | tasya cedaṃ lakṣaṇam-
akṛtrimaḥ svabhāvo hi nirapekṣaḥ paratra ca |
iti vyavasthāpayāṃbabhūvurācāryā iti vijñeyam | sa caiṣa bhāvānāmanutpādātmakaḥ svabhāva akiṃcittvena abhāvamātratvādasvabhāva eveti kṛtvā nāsti bhāvasvabhāva iti vijñeyam | yathoktaṃ bhagavatā-
bhāvānabhāvāniti yaḥ prajānati sa sarvabhāveṣu na jātu sajjate |
yaḥ sarvabhāveṣu na jātu sajjate sa ānimittaṃ spṛśate samādhim ||
iti
atrāha- yadyapi svabhāvo nāsti bhāvānām, tathāpi parabhāvastāvadasti, tadapratiṣedhāt sati ca parabhāve svabhāvo 'pi bhaviṣyati | svabhāvamantareṇa parabhāvāprasiddheriti | ucyate-
kutaḥ svabhāvasyābhāve parabhāvo bhaviṣyati |
svabhāvaḥ parabhāvasya parabhāvo hi kathyate
iha svabhāva eva hi loke kaścitsvabhāvāntarāpekṣayā para iti vyapadiśyate | yadi hi agnerauṣṇyaṃ svabhāvaḥ syāt, dravasvabhāvasalilasāpekṣayā parabhāva iti vyapadiśyeta | yadā tu mumukṣubhirvicāryamāṇasya kasyacitsvabhāva eva nāsti, tadā kutaḥ paratvaṃ syāt? parabhāvācca svabhāvo 'pi nāsti iti siddham
atrāha- yadyapi svabhāvaparabhāvau na staḥ, tathāpi bhāvastāvadasti, apratiṣedhāt | sa ca bhāvo bhavan svabhāvo vā bhavet, parabhāvo vā | tasmātsvabhāvaparabhāvāvapi bhaviṣyata iti | ucyate-
svabhāvaparabhāvābhyāmṛte bhāvaḥ kutaḥ punaḥ |
svabhāve parabhāve vā sati bhāvo hi sidhyati
bhāvo hi parikalpyamānaḥ svabhāvo vā bhavet, parabhāvo vā | tau ca pūrvoktavidhinā na staḥ, iti tayorabhāvādbhāvo 'pi nāstītyavadhāryatām
atrāha- yadyapi bhavatā bhāvaḥ pratiṣiddhaḥ, tathāpyabhāvo 'sti, pratiṣedhābhāvāt | tataśca bhāvo 'pi bhaviṣyati pratidvandvisadbhāvāt, abhāvavaditi | ucyate | syādbhāvaḥ, yadi abhāva eva syāt | na tvastītyāha-
bhāvasya cedaprasiddhirabhāvo naiva sidhyati |
bhāvasya hyanyathābhāvamabhāvaṃ vruvate janāḥ
iha hi yadi bhāvo nāma kaścidabhaviṣyat, syāttasyānyathābhāvādabhāvaḥ | ghaṭādayo hi vartamānāvasthāyāḥ pracyutāḥ santaḥ anyathābhāvamāpannāḥ abhāvadhvanivācyā bhavanti loke | yadā tvamī ghaṭādayo bhāvarūpatvenaivāsiddhāḥ, tadā kuto 'vidyamānasvabhāvānāmanyathātvamiti | ataḥ abhāvo 'pi nāsti
tadevaṃ sarvathā svabhāvaparabhāvabhāvābhāveṣu anupapadyamāneṣu avidyātimiropahatamatinayanatayā viparītam-
svabhāvaṃ parabhāvaṃ ca bhāvaṃ cābhāvameva ca |
ye paśyanti na paśyanti te tattvaṃ buddhaśāsane
ye hi tathāgatapravacanāviparītavyākhyānābhimānitayā pṛthivyāḥ kāṭhinyaṃ svabhāvaḥ, vedanāyā viṣayānubhavaḥ, vijñānasya viṣayaprativijñaptiḥ svabhāvaḥ, ityevaṃ svabhāvaṃ bhāvānāṃ varṇayanti, anyadvijñānam, anyadrūpam, anyaiva ca vedanā, ityevaṃ parabhāvaṃ varṇayanti, vartamānāvasthaṃ ca vijñānādikaṃ bhāvatvena ye varṇayanti, vijñānādikameva ca atītatāmāpannamabhāva iti, na te paramagambhīrasya pratītyasamutpādasya tattvaṃ varṇayanti | yasmādyathoditopapattiviruddhaṃ svabhāvaparabhāvādīnāmastitvam, na copapattiviruddhaṃ padārthasvabhāvamanuvarṇayanti tathāgatāḥ | svayamaviparītāśeṣapadārthatattvasaṃbodhāt | ata eva buddhānāmeva bhagavatāṃ vacanaṃ pramāṇamityupavarṇayanti vicakṣaṇāḥ, sopapattikatvenāvisaṃvādakatvāt | ata eva ca āptebhyaḥ prahīṇāśeṣadoṣebhya āgatatvāt, āgamayatīti samantāt tattvaṃ gamayatīti vā, āmimukhyādgamanādvā tadāśrayeṇa lokasya nirvāṇagamanāt saṃbuddhavacanasyaiva āgamatvaṃ vyavasthāpyate | tadanyamatānāṃ tu upapattiviyuktatvānna prāmāṇyam, āgamābhāsatvaṃ ca vyavasthāpyate
yasmācca etāni svabhāvaparabhāvabhāvābhāvadarśanāni yuktividhuratvānna tattvāni, ata eva mumukṣūṇāṃ vineyajanānām-
kātyāyanāvavāde cāstīti nāstīti cobhayam |
pratiṣiddhaṃ bhagavatā bhāvābhāvavibhāvinā
uktaṃ hi bhagavatā āryakātyāyanāvavādasūtre-
yadbhūyasā kātyāyana ayaṃ loko 'stitāṃ vā abhiniviṣṭo nāstitāṃ ca | tena na parimucyate | jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyo na parimucyate | pāñcagatikātsaṃsāracārakāgārabandhanānna parimucyate | mātṛmaraṇasaṃtāpaduḥkhānna parimucyate | pitṛmaraṇasaṃtāpaduḥkhāditi vistaraḥ ||
idaṃ ca sūtraṃ sarvanikāyeṣu paṭhayate | tadasmādāgamāt yathopavarṇitāyāścopapatternārhati prājñasvabhāvaparabhāvabhāvābhāvadarśanaṃ tathāgatavacanādatyantaviruddhamāsthātum | bhagavatā pratiṣiddhatvāt | kiṃviśiṣṭena bhagavatā? bhāvābhāvavibhāvinā | bhāvābhāvau vibhāvayituṃ śīlamasyeti bhāvābhāvavibhāvī | yathāvasthitabhāvābhāvāviparītasvabhāvaparijñānād bhāvābhāvavibhāvīti bhagavānevocyate | tena bhagavatā bhāvābhāvavibhāvinā yasmādastitvaṃca nāstitvaṃ ca ubhayametat pratiṣiddham, tasmānna yuktaṃ bhāvābhāvadarśanaṃ tattvamityāsthātum ||
tathā-
astīti kāśyapa ayameko 'ntaḥ | nāstīti kāśyapa ayameko 'ntaḥ | yadenayorantayormadhyam, tadarūpyamanidarśanamapratiṣṭhamanābhāsamaniketamavijñaptikam | iyamucyate kāśyapa madhyamāṃ pratipad bhūtapratyavekṣā iti ||
tathā-
astīti nāstīti ubhe 'pi antā śuddhī aśuddhīti ime 'pi antā |
tasmādubhe anta vivarjayitvā madhye 'pi sthānaṃ na karoti paṇḍitaḥ ||
astīti nāstīti vivāda eṣaḥ śuddhī aśuddhīti ayaṃ vivādaḥ |
vivādaprāptyā na duḥkhaṃ praśāmyati avivādaprāptyā ca duḥkhaṃ nirudhyate || iti |
atrāha- yadi punarevamagnyādīnāṃ svabhāvata evāstitvaṃ syāt, ko doṣaḥ syāt? uktadoṣaḥ-
hetupratyayasaṃbhūtaḥ svabhāvaḥ kṛtako bhavet |
ityādinā
api ca | yadi ayameṣāmagnyādīnāṃ svabhāvaḥ syāt, tasya vidyamānasya sato na syāt punaranyathātvamiti pratipādayannāha-
yadyastitvaṃ prakṛtyā syānna bhavedasya nāstitā |
yadi agnyāderbhāvasya prakṛtyā svabhāvato 'stitvam, tadā asya svabhāvasya prakṛtyā vidyamānasya punaranyathātvaṃ na syāt | yasmāt-
prakṛteranyathābhāvo na hi jātūpapadyate
yadi eṣāmagnyādīnāmiyameva prakṛtiḥ syāt, svabhāvaḥ syāt, tadā prakṛteravikāriṇītvānna kadācitpunaranyathābhāva upapadyeta | na hi ākāśasyānāvaraṇatvaṃ kadācidapyanyathātvaṃ pratipadyate | evamagnyādīnāmapi prakṛtyā vidyamānānāṃ punaranyathātvaṃ na syāt | upalabhate ca bhavāneṣāmanyathātvaprabandhoparamalakṣaṇaṃ vināśam | tasmādvipariṇāmadharmitvādapāmauṣṇyavat nāyameṣāṃ svabhāva iti pratīyatām
atrāha- yadi prakṛtyā vidyamānasyānyathātvāsaṃbhavādanyathātvasya ca upalabhyamānatvāt prakṛtireṣāṃ bhāvānāṃ nāstītyucyate, nanu ca evamapi-
prakṛtau kasya cāsatyāmanyathātvaṃ bhaviṣyati |
kasya idānīṃ prakṛtyā svarūpeṇāvidyamānasya khapuṣpasyeva anyathātvaṃ bhaviṣyati? tasmādavidyamānaprakṛtikasya anyathātvānupalambhāt, anyathātvasya ca darśanāt, astyeva svabhāva iti | ucyate | yadi tāvakena matena prakṛtyā svabhāvena asaṃvidyamānasya anyathātvābhāvād anyathātvasya ca darśanātprakṛtirityucyate, evamapi-
prakṛtau kasya ca satyāmanyathātvaṃ bhaviṣyati
kasyedānīṃ prakṛtyā svabhāvena vidyamānasya vartamānasyaiva anyathātvaṃ bhaviṣyati? tasmāt prakṛtyā vidyamānasya anyathātvaṃ nāstīti sarvathā anyathātvāsaṃbhava eva | tataśca nāsti prakṛtirbhāvānāmioti vijñeyam
yaccāpyuktam- anyathātvasya darśanānnāsti prakṛtiriti, tadapi paraprasiddhayā anyathātvadarśanamadhikṛtyoktam, na tvasmābhiḥ kadācidapi kasyacidanyathātvamabhyupetam | tadevamatyantataḥ prakṛtāvasaṃvidyamānāyāṃ sarvadharmeṣu asaṃvidyamāneṣu asvabhāveṣu tadanyathātve ca asaṃvidyamāne yo hi idānīmastitvaṃ nāstitvaṃ ca bhāvānāṃ parikalpayati, tasya evaṃ parikalpayato niyatameva-
astīti śāśvatagrāho nāstītyucchedadarśanam |
prasajyata iti vākyaśeṣaḥ | taccaitat śāśvatocchedadarśanaṃ svargāpavargamārgāntarāyakaratvād yasmānmahānarthakaram,
tasmādastitvanāstitve nāśrīyeta vicakṣaṇaḥ
kasmātpunarbhāvābhāvadarśane sati śāśvatocchedadarśanaprasaṅgo bhavatīti? yasmāt-
asti yaddhi svabhāvena na tannāstīti śāśvatam |
nāstīdānīmabhūtpūrvamityucchedaḥ prasajyate
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0