Prasannapada · અધ્યાય 41

ઇહ સ્વો ભાવઃ સ્વભાવ ઇતિ યસ્ય પદાર્થસ્ય યદાત્મીયં રૂપં તત્તસ્ય સ્વભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । કિં ચ કસ્યાત્મીયં યદ્યસ્યાકૃત્રિમમ્, યત્તુ કૃત્રિમં ન તત્તસ્યાત્મીયં તદ્યથા અપામૌષ્ણ્યમ્ । યચ્ચ યસ્યાયત્તં તદપિ તદાત્મીયં તદ્યથા સ્વે ભૃત્યાઃ, સ્વાનિ ધનાનિ । યત્તુ યસ્ય પરાયત્તં ન તત્તસ્યાત્મીયં તદ્યથા તાવત્કાલિકાયાચિતકમસ્વતન્ત્રમ્ । યતશ્ચૈવં કૃત્રિમસ્ય પરસાપેક્ષસ્ય ચ સ્વભાવત્વં નેષ્ટમ્, અત એવ ઔષ્ણ્યમગ્નેર્હેતુપ્રત્યયપ્રતિબદ્ધત્વાત્પૂર્વંમભૂત્વા પશ્ચાદુત્પાદેન કૃતકત્વાન્ન સ્વભાવ ઇતિ યુજ્યતે । યતશ્ચૈતદેવમ્, અતો યદેવાગ્નેઃ કાલત્રયે ઽપ્યવ્યભિચારિ નિજં રૂપમકૃત્રિમમ્, પૂર્વમભૂત્વા પશ્ચાદ્યન્ન ભવતિ, યચ્ચ હેતુપ્રત્યયસાપેક્ષં ન ભવતિ અપામૌષ્ણ્યવત્ પારાવારવત્ દીર્ઘહ્રસ્વવદ્વા, તત્ સ્વભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । કિં ખલુ અગ્નેઃ તદિત્થં સ્વરૂપમસ્તિ? ન તદસ્તિ, ન ચાપિ નાસ્તિ સ્વરૂપતઃ । યદ્યપિ એવમ્, તથાપિ શ્રોતૃણામુત્ત્રાસપરિવર્જનાર્થં સંવૃત્યા સમારોપ્ય તદસ્તીતિ બ્રૂમઃ । યથોક્તં ભગવતા-
અનક્ષરસ્ય ધર્મસ્ય શ્રુતિઃ કા દેશના ચ કા ।
શ્રૂયતે દેશ્યતે ચાપિ સમારોપાદનક્ષરઃ ॥ ઇતિ ।
ઇહાપિ ચ વક્ષ્યતિ-
શૂન્યમિતિ ન વક્તવ્યમશૂન્યમિતિ વા ભવેત્ ।
ઉભયં નોભયં ચેતિ પ્રજ્ઞપ્ત્યર્થં તુ કથ્યતે ॥
યદિ ખલુ તદધ્યારોપાદ્ભવદ્ભિરસ્તીત્યુચ્યતે, કીદૃશં તત્? યા સા ધર્માણાં ધર્મતા નામ, સૈવ તત્સ્વરૂપમ્ । અથ કેયં ધર્માણાં ધર્મતા? ધર્માણાં સ્વભાવઃ । કો ઽયં સ્વભાવઃ? પ્રકૃતિઃ । કા ચેયં પ્રકૃતિઃ? યેયં શૂન્યતા । કેયં શૂન્યતા? નૈઃસ્વાભાવ્યમ્ । કિમિદં નૈઃસ્વાભાવ્યમ્? તથતા । કેયં તથતા? તથાભાવો ઽવિકારિત્વં સદૈવ સ્થાયિતા । સર્વથાનુત્પાદ એવ હ્યગ્ન્યાદીનાં પરનિરપેક્ષત્વાદકૃત્રિમત્વાત્સ્વભાવ ઇત્યુચ્યતે ॥
એતદુક્તં ભવતિ- અવિદ્યાતિમિરપ્રભાવોપલબ્ધં ભાવજાતં યેનાત્મના વિગતાવિદ્યાતિમિરાણામાર્યાણામદર્શનયોગેન વિષયત્વમુપયાતિ, તદેવ સ્વરૂપમેષાં સ્વભાવ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે । તસ્ય ચેદં લક્ષણમ્-
અકૃત્રિમઃ સ્વભાવો હિ નિરપેક્ષઃ પરત્ર ચ ।
ઇતિ વ્યવસ્થાપયાંબભૂવુરાચાર્યા ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । સ ચૈષ ભાવાનામનુત્પાદાત્મકઃ સ્વભાવ અકિંચિત્ત્વેન અભાવમાત્રત્વાદસ્વભાવ એવેતિ કૃત્વા નાસ્તિ ભાવસ્વભાવ ઇતિ વિજ્ઞેયમ્ । યથોક્તં ભગવતા-
ભાવાનભાવાનિતિ યઃ પ્રજાનતિ સ સર્વભાવેષુ ન જાતુ સજ્જતે ।
યઃ સર્વભાવેષુ ન જાતુ સજ્જતે સ આનિમિત્તં સ્પૃશતે સમાધિમ્ ॥
ઇતિ

અત્રાહ- યદ્યપિ સ્વભાવો નાસ્તિ ભાવાનામ્, તથાપિ પરભાવસ્તાવદસ્તિ, તદપ્રતિષેધાત્ સતિ ચ પરભાવે સ્વભાવો ઽપિ ભવિષ્યતિ । સ્વભાવમન્તરેણ પરભાવાપ્રસિદ્ધેરિતિ । ઉચ્યતે-
કુતઃ સ્વભાવસ્યાભાવે પરભાવો ભવિષ્યતિ ।
સ્વભાવઃ પરભાવસ્ય પરભાવો હિ કથ્યતે

ઇહ સ્વભાવ એવ હિ લોકે કશ્ચિત્સ્વભાવાન્તરાપેક્ષયા પર ઇતિ વ્યપદિશ્યતે । યદિ હિ અગ્નેરૌષ્ણ્યં સ્વભાવઃ સ્યાત્, દ્રવસ્વભાવસલિલસાપેક્ષયા પરભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યેત । યદા તુ મુમુક્ષુભિર્વિચાર્યમાણસ્ય કસ્યચિત્સ્વભાવ એવ નાસ્તિ, તદા કુતઃ પરત્વં સ્યાત્? પરભાવાચ્ચ સ્વભાવો ઽપિ નાસ્તિ ઇતિ સિદ્ધમ્

અત્રાહ- યદ્યપિ સ્વભાવપરભાવૌ ન સ્તઃ, તથાપિ ભાવસ્તાવદસ્તિ, અપ્રતિષેધાત્ । સ ચ ભાવો ભવન્ સ્વભાવો વા ભવેત્, પરભાવો વા । તસ્માત્સ્વભાવપરભાવાવપિ ભવિષ્યત ઇતિ । ઉચ્યતે-
સ્વભાવપરભાવાભ્યામૃતે ભાવઃ કુતઃ પુનઃ ।
સ્વભાવે પરભાવે વા સતિ ભાવો હિ સિધ્યતિ

ભાવો હિ પરિકલ્પ્યમાનઃ સ્વભાવો વા ભવેત્, પરભાવો વા । તૌ ચ પૂર્વોક્તવિધિના ન સ્તઃ, ઇતિ તયોરભાવાદ્ભાવો ઽપિ નાસ્તીત્યવધાર્યતામ્

અત્રાહ- યદ્યપિ ભવતા ભાવઃ પ્રતિષિદ્ધઃ, તથાપ્યભાવો ઽસ્તિ, પ્રતિષેધાભાવાત્ । તતશ્ચ ભાવો ઽપિ ભવિષ્યતિ પ્રતિદ્વન્દ્વિસદ્ભાવાત્, અભાવવદિતિ । ઉચ્યતે । સ્યાદ્ભાવઃ, યદિ અભાવ એવ સ્યાત્ । ન ત્વસ્તીત્યાહ-
ભાવસ્ય ચેદપ્રસિદ્ધિરભાવો નૈવ સિધ્યતિ ।
ભાવસ્ય હ્યન્યથાભાવમભાવં વ્રુવતે જનાઃ

ઇહ હિ યદિ ભાવો નામ કશ્ચિદભવિષ્યત્, સ્યાત્તસ્યાન્યથાભાવાદભાવઃ । ઘટાદયો હિ વર્તમાનાવસ્થાયાઃ પ્રચ્યુતાઃ સન્તઃ અન્યથાભાવમાપન્નાઃ અભાવધ્વનિવાચ્યા ભવન્તિ લોકે । યદા ત્વમી ઘટાદયો ભાવરૂપત્વેનૈવાસિદ્ધાઃ, તદા કુતો ઽવિદ્યમાનસ્વભાવાનામન્યથાત્વમિતિ । અતઃ અભાવો ઽપિ નાસ્તિ

તદેવં સર્વથા સ્વભાવપરભાવભાવાભાવેષુ અનુપપદ્યમાનેષુ અવિદ્યાતિમિરોપહતમતિનયનતયા વિપરીતમ્-
સ્વભાવં પરભાવં ચ ભાવં ચાભાવમેવ ચ ।
યે પશ્યન્તિ ન પશ્યન્તિ તે તત્ત્વં બુદ્ધશાસને

યે હિ તથાગતપ્રવચનાવિપરીતવ્યાખ્યાનાભિમાનિતયા પૃથિવ્યાઃ કાઠિન્યં સ્વભાવઃ, વેદનાયા વિષયાનુભવઃ, વિજ્ઞાનસ્ય વિષયપ્રતિવિજ્ઞપ્તિઃ સ્વભાવઃ, ઇત્યેવં સ્વભાવં ભાવાનાં વર્ણયન્તિ, અન્યદ્વિજ્ઞાનમ્, અન્યદ્રૂપમ્, અન્યૈવ ચ વેદના, ઇત્યેવં પરભાવં વર્ણયન્તિ, વર્તમાનાવસ્થં ચ વિજ્ઞાનાદિકં ભાવત્વેન યે વર્ણયન્તિ, વિજ્ઞાનાદિકમેવ ચ અતીતતામાપન્નમભાવ ઇતિ, ન તે પરમગમ્ભીરસ્ય પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ય તત્ત્વં વર્ણયન્તિ । યસ્માદ્યથોદિતોપપત્તિવિરુદ્ધં સ્વભાવપરભાવાદીનામસ્તિત્વમ્, ન ચોપપત્તિવિરુદ્ધં પદાર્થસ્વભાવમનુવર્ણયન્તિ તથાગતાઃ । સ્વયમવિપરીતાશેષપદાર્થતત્ત્વસંબોધાત્ । અત એવ બુદ્ધાનામેવ ભગવતાં વચનં પ્રમાણમિત્યુપવર્ણયન્તિ વિચક્ષણાઃ, સોપપત્તિકત્વેનાવિસંવાદકત્વાત્ । અત એવ ચ આપ્તેભ્યઃ પ્રહીણાશેષદોષેભ્ય આગતત્વાત્, આગમયતીતિ સમન્તાત્ તત્ત્વં ગમયતીતિ વા, આમિમુખ્યાદ્ગમનાદ્વા તદાશ્રયેણ લોકસ્ય નિર્વાણગમનાત્ સંબુદ્ધવચનસ્યૈવ આગમત્વં વ્યવસ્થાપ્યતે । તદન્યમતાનાં તુ ઉપપત્તિવિયુક્તત્વાન્ન પ્રામાણ્યમ્, આગમાભાસત્વં ચ વ્યવસ્થાપ્યતે

યસ્માચ્ચ એતાનિ સ્વભાવપરભાવભાવાભાવદર્શનાનિ યુક્તિવિધુરત્વાન્ન તત્ત્વાનિ, અત એવ મુમુક્ષૂણાં વિનેયજનાનામ્-
કાત્યાયનાવવાદે ચાસ્તીતિ નાસ્તીતિ ચોભયમ્ ।
પ્રતિષિદ્ધં ભગવતા ભાવાભાવવિભાવિના

ઉક્તં હિ ભગવતા આર્યકાત્યાયનાવવાદસૂત્રે-
યદ્ભૂયસા કાત્યાયન અયં લોકો ઽસ્તિતાં વા અભિનિવિષ્ટો નાસ્તિતાં ચ । તેન ન પરિમુચ્યતે । જાતિજરાવ્યાધિમરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસેભ્યો ન પરિમુચ્યતે । પાઞ્ચગતિકાત્સંસારચારકાગારબન્ધનાન્ન પરિમુચ્યતે । માતૃમરણસંતાપદુઃખાન્ન પરિમુચ્યતે । પિતૃમરણસંતાપદુઃખાદિતિ વિસ્તરઃ ॥
ઇદં ચ સૂત્રં સર્વનિકાયેષુ પઠયતે । તદસ્માદાગમાત્ યથોપવર્ણિતાયાશ્ચોપપત્તેર્નાર્હતિ પ્રાજ્ઞસ્વભાવપરભાવભાવાભાવદર્શનં તથાગતવચનાદત્યન્તવિરુદ્ધમાસ્થાતુમ્ । ભગવતા પ્રતિષિદ્ધત્વાત્ । કિંવિશિષ્ટેન ભગવતા? ભાવાભાવવિભાવિના । ભાવાભાવૌ વિભાવયિતું શીલમસ્યેતિ ભાવાભાવવિભાવી । યથાવસ્થિતભાવાભાવાવિપરીતસ્વભાવપરિજ્ઞાનાદ્ ભાવાભાવવિભાવીતિ ભગવાનેવોચ્યતે । તેન ભગવતા ભાવાભાવવિભાવિના યસ્માદસ્તિત્વંચ નાસ્તિત્વં ચ ઉભયમેતત્ પ્રતિષિદ્ધમ્, તસ્માન્ન યુક્તં ભાવાભાવદર્શનં તત્ત્વમિત્યાસ્થાતુમ્ ॥
તથા-
અસ્તીતિ કાશ્યપ અયમેકો ઽન્તઃ । નાસ્તીતિ કાશ્યપ અયમેકો ઽન્તઃ । યદેનયોરન્તયોર્મધ્યમ્, તદરૂપ્યમનિદર્શનમપ્રતિષ્ઠમનાભાસમનિકેતમવિજ્ઞપ્તિકમ્ । ઇયમુચ્યતે કાશ્યપ મધ્યમાં પ્રતિપદ્ ભૂતપ્રત્યવેક્ષા ઇતિ ॥
તથા-
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ ઉભે ઽપિ અન્તા શુદ્ધી અશુદ્ધીતિ ઇમે ઽપિ અન્તા ।
તસ્માદુભે અન્ત વિવર્જયિત્વા મધ્યે ઽપિ સ્થાનં ન કરોતિ પણ્ડિતઃ ॥
અસ્તીતિ નાસ્તીતિ વિવાદ એષઃ શુદ્ધી અશુદ્ધીતિ અયં વિવાદઃ ।
વિવાદપ્રાપ્ત્યા ન દુઃખં પ્રશામ્યતિ અવિવાદપ્રાપ્ત્યા ચ દુઃખં નિરુધ્યતે ॥ ઇતિ ।
અત્રાહ- યદિ પુનરેવમગ્ન્યાદીનાં સ્વભાવત એવાસ્તિત્વં સ્યાત્, કો દોષઃ સ્યાત્? ઉક્તદોષઃ-
હેતુપ્રત્યયસંભૂતઃ સ્વભાવઃ કૃતકો ભવેત્ ।
ઇત્યાદિના

અપિ ચ । યદિ અયમેષામગ્ન્યાદીનાં સ્વભાવઃ સ્યાત્, તસ્ય વિદ્યમાનસ્ય સતો ન સ્યાત્ પુનરન્યથાત્વમિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
યદ્યસ્તિત્વં પ્રકૃત્યા સ્યાન્ન ભવેદસ્ય નાસ્તિતા ।
યદિ અગ્ન્યાદેર્ભાવસ્ય પ્રકૃત્યા સ્વભાવતો ઽસ્તિત્વમ્, તદા અસ્ય સ્વભાવસ્ય પ્રકૃત્યા વિદ્યમાનસ્ય પુનરન્યથાત્વં ન સ્યાત્ । યસ્માત્-
પ્રકૃતેરન્યથાભાવો ન હિ જાતૂપપદ્યતે

યદિ એષામગ્ન્યાદીનામિયમેવ પ્રકૃતિઃ સ્યાત્, સ્વભાવઃ સ્યાત્, તદા પ્રકૃતેરવિકારિણીત્વાન્ન કદાચિત્પુનરન્યથાભાવ ઉપપદ્યેત । ન હિ આકાશસ્યાનાવરણત્વં કદાચિદપ્યન્યથાત્વં પ્રતિપદ્યતે । એવમગ્ન્યાદીનામપિ પ્રકૃત્યા વિદ્યમાનાનાં પુનરન્યથાત્વં ન સ્યાત્ । ઉપલભતે ચ ભવાનેષામન્યથાત્વપ્રબન્ધોપરમલક્ષણં વિનાશમ્ । તસ્માદ્વિપરિણામધર્મિત્વાદપામૌષ્ણ્યવત્ નાયમેષાં સ્વભાવ ઇતિ પ્રતીયતામ્

અત્રાહ- યદિ પ્રકૃત્યા વિદ્યમાનસ્યાન્યથાત્વાસંભવાદન્યથાત્વસ્ય ચ ઉપલભ્યમાનત્વાત્ પ્રકૃતિરેષાં ભાવાનાં નાસ્તીત્યુચ્યતે, નનુ ચ એવમપિ-
પ્રકૃતૌ કસ્ય ચાસત્યામન્યથાત્વં ભવિષ્યતિ ।
કસ્ય ઇદાનીં પ્રકૃત્યા સ્વરૂપેણાવિદ્યમાનસ્ય ખપુષ્પસ્યેવ અન્યથાત્વં ભવિષ્યતિ? તસ્માદવિદ્યમાનપ્રકૃતિકસ્ય અન્યથાત્વાનુપલમ્ભાત્, અન્યથાત્વસ્ય ચ દર્શનાત્, અસ્ત્યેવ સ્વભાવ ઇતિ । ઉચ્યતે । યદિ તાવકેન મતેન પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન અસંવિદ્યમાનસ્ય અન્યથાત્વાભાવાદ્ અન્યથાત્વસ્ય ચ દર્શનાત્પ્રકૃતિરિત્યુચ્યતે, એવમપિ-
પ્રકૃતૌ કસ્ય ચ સત્યામન્યથાત્વં ભવિષ્યતિ

કસ્યેદાનીં પ્રકૃત્યા સ્વભાવેન વિદ્યમાનસ્ય વર્તમાનસ્યૈવ અન્યથાત્વં ભવિષ્યતિ? તસ્માત્ પ્રકૃત્યા વિદ્યમાનસ્ય અન્યથાત્વં નાસ્તીતિ સર્વથા અન્યથાત્વાસંભવ એવ । તતશ્ચ નાસ્તિ પ્રકૃતિર્ભાવાનામિઓતિ વિજ્ઞેયમ્

યચ્ચાપ્યુક્તમ્- અન્યથાત્વસ્ય દર્શનાન્નાસ્તિ પ્રકૃતિરિતિ, તદપિ પરપ્રસિદ્ધયા અન્યથાત્વદર્શનમધિકૃત્યોક્તમ્, ન ત્વસ્માભિઃ કદાચિદપિ કસ્યચિદન્યથાત્વમભ્યુપેતમ્ । તદેવમત્યન્તતઃ પ્રકૃતાવસંવિદ્યમાનાયાં સર્વધર્મેષુ અસંવિદ્યમાનેષુ અસ્વભાવેષુ તદન્યથાત્વે ચ અસંવિદ્યમાને યો હિ ઇદાનીમસ્તિત્વં નાસ્તિત્વં ચ ભાવાનાં પરિકલ્પયતિ, તસ્ય એવં પરિકલ્પયતો નિયતમેવ-
અસ્તીતિ શાશ્વતગ્રાહો નાસ્તીત્યુચ્છેદદર્શનમ્ ।
પ્રસજ્યત ઇતિ વાક્યશેષઃ । તચ્ચૈતત્ શાશ્વતોચ્છેદદર્શનં સ્વર્ગાપવર્ગમાર્ગાન્તરાયકરત્વાદ્ યસ્માન્મહાનર્થકરમ્,
તસ્માદસ્તિત્વનાસ્તિત્વે નાશ્રીયેત વિચક્ષણઃ

કસ્માત્પુનર્ભાવાભાવદર્શને સતિ શાશ્વતોચ્છેદદર્શનપ્રસઙ્ગો ભવતીતિ? યસ્માત્-
અસ્તિ યદ્ધિ સ્વભાવેન ન તન્નાસ્તીતિ શાશ્વતમ્ ।
નાસ્તીદાનીમભૂત્પૂર્વમિત્યુચ્છેદઃ પ્રસજ્યતે