Prasannapada · Chapter 40
iti | yathoktaṃ bhagavatā [upāliparipṛcchāyām]
sarvasayogi tu paśyati cakṣustatra na paśyati pratyayahīnam |
[naiva ca] cakṣu papaśyati [rūpaṃ] tena sayogaviyogavikalpaḥ ||
ālokasamāśrita paśyati cakṣu rūpa manorama citravicitram |
yena ca yogasamāśrita cakṣustena na paśyati cakṣu kadāci ||
te parinirvṛta laukika śūrā yehi svabhāvata jñātibhi dharmāḥ |
kāmaguṇairhi caranti asaṅgāḥ saṅga vivarjiya sattva vinenti ||
no pi ca sattva na jīviha kaści sattvahitaṃ ca karonti jinendrāḥ |
............. sattvu na asti karonti ca artham ||
saṅgu na vidyati atra kadāci .............. |
............. tasya na vidyati vedana loke ||
tathā-
bhāvitu mārga pavartitu jñāna śūnyaka dharma nirātmaka sarvi |
yena vibhāvita bhontimi dharmāstasya bhavetpratibhānamanantam ||
ityācāryacandrakīrtipādoparacitāyāṃ prasannapadāyāṃ madhyamakavṛttau saṃsargaparīkṣā nāma caturdaśamaṃ prakaraṇam ||
15
svabhāvaparīkṣā pañcadaśamaṃ prakaraṇam |
atrāha- vidyata eva bhāvānāṃ svabhāvaḥ, tanniṣpādakahetupratyayopādānāt | iha yannāsti na tasya niṣpādakahetupratyayopādānamasti yathā khapuṣpasya | upādīyante ca bījāvidyādayo hetupratyayā aṅkarasaṃskārādīnāṃ niṣpādakāḥ, ityato vidyata eva bhāvasvabhāva iti | ucyate | yadi bhāvānāṃ saṃskārāṅkurādīnāṃ svabhāvo 'sti, kimidānīṃ vidyamānānāṃ hetupratyayaiḥ prayojanam | yathā vartamānībhūtānāṃ saṃskārāṅkurādīnāṃ bhūyoniṣpattaye avidyābījādīnāmupādānaṃ kriyate evamanyadapi tadutpattaye na kartavyaṃ syāt, tatsvabhāvasya vidyamānatvāditi pratipādayannāha-
na saṃbhavaḥ svabhāvasya yuktaḥ pratyayahetubhiḥ |
atha syāt- naivotpādātpūrvaṃ kasyacidbhāvasya svabhāvo 'sti yato 'sya vidyamānatvādutpattivaiyarthyaṃ syāt, kiṃ tarhi utpādātpūrvamavidyamānasyaiva svabhāvasya hetupratyayān pratītya paścādutpādo bhavatīti | evamapīḥyamāṇe-
hetupratyayasaṃbhūtaḥ svabhāvaḥ kṛtako bhavet
atha syāt- iṣyata eva hetupratyayasaṃbhūtatvātsvabhāvasya kṛtakatvam, tasmātkṛtakasyaiva svabhāvasyābhyupagamāt kṛtakatvaprasaṅgo nāsmākaṃ bādhaka iti, etadapi na yuktamityāha-
svabhāvaḥ kṛtako nāma bhaviṣyati punaḥ katham |
kṛtakaśceti svabhāvaśceti parasparaviruddhatvādasaṃgatārthametat | iha hi svo bhāvaḥ svabhāva iti vyutpatteḥ, yaḥ kṛtakaḥ padārthaḥ, sa loke naiva svabhāva iti vyapadiśyate, tadyathā apāmauṣpyaṃ dhātupiśācapratyayaniṣpāditaḥ karkeṭanādīnāṃ padmarāgādibhāvaśca | yastu akṛtakaḥ sa svabhāvaḥ, tadyathā agnerauṣṇyaṃ jātānāṃ padmarāgādīnāṃ padmarāgādisvabhāvaśca | sa hi teṣāṃ padārthāntarasaṃparkājanitatvātsvabhāva ityucyate | tadevamakṛtakaḥ svabhāva iti lokavyavahāre vyavasthite vayamidānīṃ brūmaḥ- yadetadauṣṇyaṃ tadaṣyagneḥ svabhāvo na bhavatīti gṛhyatāṃ kṛtakatvāt, iha maṇīndhanādityasamāgamādaraṇinirdharṣaṇādeśca agnerhetupratyayasāpekṣataiva upalabhyate | na ca agnivyatiriktamauṣṇyaṃ saṃbhavati | tasmādauṣṇyamapi hetupratyayajanitam, tataśca kṛtakam, kṛtakatvāccāpāmauṣṇyavat svabhāvo naiva bhavatīti sphuṭamavasīyate ||
nanu ca gopālāṅganājanaprasiddhametad agnerauṣṇyaṃ svabhāva iti | kiṃ khalu asmābhiruktaṃ na prasiddhamiti? etattu vayaṃ brūmaḥ- nāyaṃ svabhāvo bhavitumarhati svabhāvalakṣaṇaviyuktatvāt | avidyāviparyāsānugamāttu loko niḥsvabhāvameva bhāvajātaṃ sasvabhāvatvena pratipannaḥ | yathā hi ( Pp_115 ) taimirikāḥ timirapratyayādasantameva keśādisvabhāvaṃ sasvabhāvatvenābhiniviṣṭāḥ, evamavidyātimiropahatamatinayanatayā bālā niḥsvabhāvaṃ bhāvajātaṃ sasvabhāvatvenābhiniviṣṭā yathābhiniveśaṃ lakṣaṇamācakṣate agnerauṣṇyaṃ svalakṣaṇam | tato 'nyatrānupalambhādasādhāraṇatvena svameva lakṣaṇamiti kṛtvā | bālajanaprasiddhayaiva ca bhagavatā tadevaiṣāṃ sāṃvṛtaṃ svarūpamabhidharme vyavasthāpitam | sādhāraṇaṃ tvanityatvādikaṃ sāmānyalakṣaṇamiti coktam | yadā tu vigatāvidyātimirāvadātaprajñācakṣuṣāṃ darśanamapekṣyate, tadā vitimiraiḥ taimirikopalabdhakeśādarśanavat bālajanamatiparikalpitānupalabdhasvabhāvairāryaiḥ pura ucyate parahitavyāpāraiḥ, nāyaṃ svabhāvo bhāvānāmiti | yathoktamāryalaṅkāvatārasūtre-
keśoṇḍukaṃ yathā mithyā gṛhyate taimirikairjanaiḥ |
tathā bhāvavikalpo 'yaṃ mithyā bālairvikalpyate ||
na svabhāvo na vijñaptirna ca vastu na cālayaḥ |
bālairvikalpitā hyete śavabhūtaiḥ kutārkikaiḥ || iti |
tathā-
svabhāvānutpattiṃ saṃdhāya mahāmate mayā sarvadharmā anutpannā ityuktāḥ || iti vistaraḥ ||
atrāha- yadi khalu idamagnyāderauṣṇyādikaṃ hetupratyayasaṃbhūtatvena kṛtakatvānniḥsvabhāvamityucyate, kimidānīṃ tatsvabhāvasya lakṣaṇaṃ kaścāsau svabhāva iti vaktavyam | ucyate-
akṛtrimaḥ svabhāvo hi nirapekṣaḥ paratra ca
Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0