Language

ENहिગુ
Scripture Library

Prasannapada · Chapter 39

39.2

anyonyena saṃsargaṃ na vrajanti | trayaḥ prakārāstridhā, tridhābhāvastraidham | tena traidhena śeṣāḥ kleśā dveṣamohādayaḥ, te ete dveṣadviṣṭadveṣaṇīyādinā traidhena śrotraśrotṛśrotavyādinā ca

39.3

kasmātpunareteṣāṃ saṃsargo nāstītyāha-
anyenānyasya saṃsargastaccānyatvaṃna vidyate |
draṣṭavyaprabhṛtīnāṃ yanna saṃsargaṃ vrajantyataḥ

39.3

yadityayaṃ yasmādarthe | yadi draṣṭavyādīnāṃ parasparamanyatvaṃ syāt, tadā kṣīrodakayoriva anyena anyasya saṃsargaḥ syāt | taccānyatvaṃ yasmādeṣāṃ draṣṭavyaprabhṛtīnāṃ na saṃbhavati, ato naite saṃsarga brajanti

39.4

api ca |
na ca kevalamanyatvaṃ draṣṭavyāderna vidyate |
kasyacitkenacitsārdhaṃ nānyatvamupapadyate

39.4

na ca kevalaṃ kāryakāraṇabhāvasthitānāṃ draṣṭavyādīnāmanyatvaṃ na saṃbhavati, ghaṭapaṭādīnāmapi padārthānāṃ sarveṣāṃ naiva saṃbhavatītyavasīyatām

39.5

yathā caiṣāṃ draṣṭavyaprabhṛtīnāṃ parasparato 'nyatvamasat, tathā pratipādayannāha-
anyadanyatpratītyānyannānyadanyadṛte 'nyataḥ |
yatpratītya ca yattasmāttadanyannopapadyate

39.5

iha yadetad ghaṭākhyaṃ vastu paṭādanyaditi vyapadiśyate, tadetadanyadanyatpratītya anyadbhavati | anyavastunaḥ ṛte, ṛte 'nyataḥ, vinā anyat, anyadanyanna bhavati | yacca paṭākhyaṃ vastu anyad ghaṭākhyaṃ vastu pratītya anyadbhavati, tasmātpaṭākhyādvastunaḥ tad ghaṭākhyaṃ vastu nānyadbhavatītyavasīyatām | yasmāt, yatpratītya yadbhavati, tasmāttadanyanna bhavati, sāpekṣatvād bījāṅkuravat hrasvadīrghavacceti | tathā ca vakṣyati-
pratītya yadyadbhavati na hi tāvattadeva tat |
na cānyadapi tattasmānnocchinnaṃ nāpi śāśvatat ||
iti

39.6

atrāha- yadi ghaṭādanyaḥ paṭaḥ syāt, taṃ ca pṛthagbhūtaṃ paṭamapekṣya anyo ghaṭaḥ syāt, tadā ko doṣa iti | ucyate-
yadyanyadanyadanyasmādanyasmādapyṛte bhavet |
tadanyadanyadanyasmādṛte nāsti ca nāstyataḥ

39.6

eko 'tra anyaśabda upadarśane, aparaśca arthāntaraparāmarśī, anyaśca prasiddhoccāraṇam, iti anyaśabdatrayopādānam | yadi hi etad ghaṭākhyaṃ vastu paṭādanyasmādanyat syāt, tad ghaṭākhyaṃ vastu anyasmādapi paṭākhyādṛte anyadbhavet, tadā ca paṭanirapekṣasyaiva ekaikasya ghaṭasya anyatvaṃ bhavet | yaddhi yasmādanyat, tattena vināpi siddhayati | tadyathā | sa eva ghaṭo na svarūpaniṣpattāvanyaṃ paṭamapekṣate | evamanyatvamapi yadi ghaṭasya anyasmātpaṭādṛte bhavet, tadānīṃ paṭanirapekṣasya ghaṭasya paratvaṃ syāt | na tu ekaikasya paṭanirapekṣasya ghaṭasyānyatvaṃ dṛṣṭam| tasmādanyadbhavatīti bruvatā yadapekṣya yadanyat, tatastadanyanna bhavatīti sphuṭamabhyupetaṃ bhavati ||
atrāha- yadi khalu anyatvamevaṃ kutaścitkasyacinnāsti, nanu idamapi tadā na saṃbhavati vaktum- yasmādanyatpratītya anyadanyadbhavatīti, tasmādeva tadanyadanyanna bhavatīti | ucyate | yata eva hi parasparāpekṣikī bhāvānāmanyatvasiddhiḥ, ata eva anyadityucyate laukike vyavahāre sthitvā | vastutastu parīkṣyamāṇamanyatvaṃ na saṃbhavatīti brūmaḥ ||
yadi tarhi evamapyavidyamāne 'pyanyatve lokasaṃvṛtyā paṭādanyo ghaṭa iti vyapadiśyate, atha kasmād bījāṅkurayorapi evamanyatvaṃ na vyapadiśyate? ucyate | naiva hi loko ghaṭapaṭayoriva bījāṅkurayoranyatvaṃ pratipadyate, ghaṭapaṭayoriva janyajanakatvābhāvaprasaṅgāt, yaugapadyabhāvaprasaṅgāt | api ca | yasmādbījamātramu tvā bījakāryaṃ vṛkṣamupadarśayati pumān loke- ayaṃ vṛkṣo mayopta iti, tasmālloke 'pi kāryakāraṇabhūtānāṃ nāstyeva paratvamiti vyavasthāpyate

39.7

atrāha- yadi padārthāntare padārthāntarasāpekṣā parabuddhiḥ syāt, syādeṣa doṣaḥ- tasmāttadanyanna bhavatīti | na tvevaṃ brūmaḥ | kiṃ tarhi iha anyatvaṃ nāma sāmānyaviśeṣo 'sti, tadyatra samavetam sa padārthaḥ padārthāntaranirapekṣayāpi para ityucyate, tasmāduktadoṣānavasaro 'smatpakṣe iti | ucyate syādetadevam, yadi anyatvameva syāt, na tvasti | ihedamanyatvaṃ kalpyamānamanyasmin vā kalpyeta ananyasmin vā? ubhayathā ca nopapadyata iti pratipādayannāha-
nānyasmin vidyate 'nyatvamananyasminna vidyate |
tatra anyasminnanyatvamastīti kalpyate, kiṃ tadānīmanyatvaparikalpanayā? anyavyapadeśasiddhayarthaṃ hi bhavatā anyatvaṃ parikalpyate | sa ca anyavyapadeśo vināpyanyatvena siddha eva, yasmāllabdhānyavyapadeśa eva padārthe 'nyasmin anyatvaṃ kalpyate, ityevaṃ tāvadanyasminnanyatvaṃ na saṃbhavati idānīmananyasminnapi anyatvaṃ nāsti, yasmādananya ucyate ekaḥ, tatra ca anyatvaviruddhamekatvamastīti yataḥ virodhādananyasminnapi anyatvaṃ na saṃbhavati | yacca idānīṃ nānyasminnananyasmin vidyate tadvayatiriktasya padārthāntarasyāsaṃbhavād etadvayatirikte 'pi padārthe na saṃbhavati, tatraivāsti | yadā caivamanyatvameva nāsti, tadā anyatvasamavāyanibandhanaḥ anyabuddhidhvanipravṛttiheturanyo 'pi padārtho nāstīti siddham ||
atrāha- yadyapi anyatvaṃ nāsti, tathāpi anyastāvadasti | na ca asati anyatve anyo bhavitumarhati, ato 'nyatvaṃ bhaviṣyatīti | ucyate-
avidyamāne cānyatve nāstyanyadvā tadeva vā

39.7

yadā anyatvameva nāstīti prāk pratipāditam, tadā kutaḥ asati anyatve anyadvā tadeva vā bhaviṣyati? tadeveti ananyatvamityarthaḥ | tasmānnāsti anyadvā tadeva vā

39.8

atrāha- vidyanta eva darśanādayaḥ, saṃsargasadbhāvāt | iha darśanādīnāṃ yadyapi anyatvaṃ nāstīti pratipāditam, tathāpi trayāṇāṃ saṃnipātaḥ saṃgatiḥ sparśa iti saṃsargo 'sti | tataśca saṃsargasadbhāvād vidyanta eva darśanādaya iti | ucyate | syurevam, yadi teṣāṃ saṃsarga eva syāt | na tvasti | yathā ca nāsti, tathā pratipādayannāha-
na tena tasya saṃsargo nānyenānyasya yujyate |
iha yadi darśanādīnāṃ saṃsargaḥ syāt, sa ekatvena vā parikalpyeta anyatvena vā? tatra ekatve nāsti saṃsargaḥ | na hi ekakaṃ kṣīramudakanirapekṣamudakena saṃsṛjyata ityucyate | pṛthaktve 'pi saṃsargo nāsti | na hi udakātpṛthagavasthitaṃ kṣīramudakena saṃsṛjyata iti kathyate | evaṃ darśanādīnāṃ yadi ekatve sati saṃsargaḥ parikalpyate, so 'nupapannaḥ | ekakasyāpi cakṣuṣaḥ saṃsṛṣṭiprasaṅgāt | atha pṛthaktvam, evamapyanupapannaḥ | ekakasyāpi cakṣuṣo rūpādibhyaḥ pṛthagbhūtasya saṃsṛṣṭiprasaṅgāt | asati saṃsarge nāsti darśanādikamiti siddham ||
atrāha- yadyapi saṃsargo nāsti, tathāpi saṃsṛjyamānaṃ saṃsṛṣṭaṃ saṃsraṣṭā cāsti, tadapratiṣedhāt | na ca saṃsargamantareṇa saṃsṛjyamānaṃ saṃsṛṣṭaṃ saṃsraṣṭā ca saṃbhavati | tasmātsaṃsargo 'pi bhaviṣyatīti | ucyate | etadapi na yuktam | yasmādyadā saṃsarga eva nāstīti pratipāditam, asati ca ( Pp_113 ) saṃsarge tadā kutaḥ saṃsṛjyamānādikam? tatra vartamānasaṃsargakriyāsādhanakarmabhūtaṃ saṃsṛjyamānam, saṃsṛṣṭaṃ niṣpannasaṃsargakriyam, saṃsraṣṭā kartā kriyāniṣpattau svātantryeṇāvasthitaḥ | tadatra saṃsargābhāvādeva saṃsṛjyamānādikamapaśyaṃstatpratiṣedhaṃ nigamayannāha-
saṃsṛjyamānaṃ saṃsṛṣṭaṃsaṃsraṣṭā ca na vidyate

Original text: Prasannapada · Edition: P.L. Vaidya: Madhyamakaśāstra of Nāgārjuna, with the Commentary: Prasannapadā by Candrakīrti. Darbhaga 1960 (Buddhist Sanskrit Texts, 10). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc