Prasannapada · અધ્યાય 40

ઇતિ । યથોક્તં ભગવતા [ઉપાલિપરિપૃચ્છાયામ્]
સર્વસયોગિ તુ પશ્યતિ ચક્ષુસ્તત્ર ન પશ્યતિ પ્રત્યયહીનમ્ ।
[નૈવ ચ] ચક્ષુ પપશ્યતિ [રૂપં] તેન સયોગવિયોગવિકલ્પઃ ॥
આલોકસમાશ્રિત પશ્યતિ ચક્ષુ રૂપ મનોરમ ચિત્રવિચિત્રમ્ ।
યેન ચ યોગસમાશ્રિત ચક્ષુસ્તેન ન પશ્યતિ ચક્ષુ કદાચિ ॥
તે પરિનિર્વૃત લૌકિક શૂરા યેહિ સ્વભાવત જ્ઞાતિભિ ધર્માઃ ।
કામગુણૈર્હિ ચરન્તિ અસઙ્ગાઃ સઙ્ગ વિવર્જિય સત્ત્વ વિનેન્તિ ॥
નો પિ ચ સત્ત્વ ન જીવિહ કશ્ચિ સત્ત્વહિતં ચ કરોન્તિ જિનેન્દ્રાઃ ।
............. સત્ત્વુ ન અસ્તિ કરોન્તિ ચ અર્થમ્ ॥
સઙ્ગુ ન વિદ્યતિ અત્ર કદાચિ .............. ।
............. તસ્ય ન વિદ્યતિ વેદન લોકે ॥
તથા-
ભાવિતુ માર્ગ પવર્તિતુ જ્ઞાન શૂન્યક ધર્મ નિરાત્મક સર્વિ ।
યેન વિભાવિત ભોન્તિમિ ધર્માસ્તસ્ય ભવેત્પ્રતિભાનમનન્તમ્ ॥
ઇત્યાચાર્યચન્દ્રકીર્તિપાદોપરચિતાયાં પ્રસન્નપદાયાં મધ્યમકવૃત્તૌ સંસર્ગપરીક્ષા નામ ચતુર્દશમં પ્રકરણમ્ ॥
15
સ્વભાવપરીક્ષા પઞ્ચદશમં પ્રકરણમ્ ।
અત્રાહ- વિદ્યત એવ ભાવાનાં સ્વભાવઃ, તન્નિષ્પાદકહેતુપ્રત્યયોપાદાનાત્ । ઇહ યન્નાસ્તિ ન તસ્ય નિષ્પાદકહેતુપ્રત્યયોપાદાનમસ્તિ યથા ખપુષ્પસ્ય । ઉપાદીયન્તે ચ બીજાવિદ્યાદયો હેતુપ્રત્યયા અઙ્કરસંસ્કારાદીનાં નિષ્પાદકાઃ, ઇત્યતો વિદ્યત એવ ભાવસ્વભાવ ઇતિ । ઉચ્યતે । યદિ ભાવાનાં સંસ્કારાઙ્કુરાદીનાં સ્વભાવો ઽસ્તિ, કિમિદાનીં વિદ્યમાનાનાં હેતુપ્રત્યયૈઃ પ્રયોજનમ્ । યથા વર્તમાનીભૂતાનાં સંસ્કારાઙ્કુરાદીનાં ભૂયોનિષ્પત્તયે અવિદ્યાબીજાદીનામુપાદાનં ક્રિયતે એવમન્યદપિ તદુત્પત્તયે ન કર્તવ્યં સ્યાત્, તત્સ્વભાવસ્ય વિદ્યમાનત્વાદિતિ પ્રતિપાદયન્નાહ-
ન સંભવઃ સ્વભાવસ્ય યુક્તઃ પ્રત્યયહેતુભિઃ ।
અથ સ્યાત્- નૈવોત્પાદાત્પૂર્વં કસ્યચિદ્ભાવસ્ય સ્વભાવો ઽસ્તિ યતો ઽસ્ય વિદ્યમાનત્વાદુત્પત્તિવૈયર્થ્યં સ્યાત્, કિં તર્હિ ઉત્પાદાત્પૂર્વમવિદ્યમાનસ્યૈવ સ્વભાવસ્ય હેતુપ્રત્યયાન્ પ્રતીત્ય પશ્ચાદુત્પાદો ભવતીતિ । એવમપીઃયમાણે-
હેતુપ્રત્યયસંભૂતઃ સ્વભાવઃ કૃતકો ભવેત્

અથ સ્યાત્- ઇષ્યત એવ હેતુપ્રત્યયસંભૂતત્વાત્સ્વભાવસ્ય કૃતકત્વમ્, તસ્માત્કૃતકસ્યૈવ સ્વભાવસ્યાભ્યુપગમાત્ કૃતકત્વપ્રસઙ્ગો નાસ્માકં બાધક ઇતિ, એતદપિ ન યુક્તમિત્યાહ-
સ્વભાવઃ કૃતકો નામ ભવિષ્યતિ પુનઃ કથમ્ ।
કૃતકશ્ચેતિ સ્વભાવશ્ચેતિ પરસ્પરવિરુદ્ધત્વાદસંગતાર્થમેતત્ । ઇહ હિ સ્વો ભાવઃ સ્વભાવ ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ, યઃ કૃતકઃ પદાર્થઃ, સ લોકે નૈવ સ્વભાવ ઇતિ વ્યપદિશ્યતે, તદ્યથા અપામૌષ્પ્યં ધાતુપિશાચપ્રત્યયનિષ્પાદિતઃ કર્કેટનાદીનાં પદ્મરાગાદિભાવશ્ચ । યસ્તુ અકૃતકઃ સ સ્વભાવઃ, તદ્યથા અગ્નેરૌષ્ણ્યં જાતાનાં પદ્મરાગાદીનાં પદ્મરાગાદિસ્વભાવશ્ચ । સ હિ તેષાં પદાર્થાન્તરસંપર્કાજનિતત્વાત્સ્વભાવ ઇત્યુચ્યતે । તદેવમકૃતકઃ સ્વભાવ ઇતિ લોકવ્યવહારે વ્યવસ્થિતે વયમિદાનીં બ્રૂમઃ- યદેતદૌષ્ણ્યં તદષ્યગ્નેઃ સ્વભાવો ન ભવતીતિ ગૃહ્યતાં કૃતકત્વાત્, ઇહ મણીન્ધનાદિત્યસમાગમાદરણિનિર્ધર્ષણાદેશ્ચ અગ્નેર્હેતુપ્રત્યયસાપેક્ષતૈવ ઉપલભ્યતે । ન ચ અગ્નિવ્યતિરિક્તમૌષ્ણ્યં સંભવતિ । તસ્માદૌષ્ણ્યમપિ હેતુપ્રત્યયજનિતમ્, તતશ્ચ કૃતકમ્, કૃતકત્વાચ્ચાપામૌષ્ણ્યવત્ સ્વભાવો નૈવ ભવતીતિ સ્ફુટમવસીયતે ॥
નનુ ચ ગોપાલાઙ્ગનાજનપ્રસિદ્ધમેતદ્ અગ્નેરૌષ્ણ્યં સ્વભાવ ઇતિ । કિં ખલુ અસ્માભિરુક્તં ન પ્રસિદ્ધમિતિ? એતત્તુ વયં બ્રૂમઃ- નાયં સ્વભાવો ભવિતુમર્હતિ સ્વભાવલક્ષણવિયુક્તત્વાત્ । અવિદ્યાવિપર્યાસાનુગમાત્તુ લોકો નિઃસ્વભાવમેવ ભાવજાતં સસ્વભાવત્વેન પ્રતિપન્નઃ । યથા હિ ( પ્પ્_115 ) તૈમિરિકાઃ તિમિરપ્રત્યયાદસન્તમેવ કેશાદિસ્વભાવં સસ્વભાવત્વેનાભિનિવિષ્ટાઃ, એવમવિદ્યાતિમિરોપહતમતિનયનતયા બાલા નિઃસ્વભાવં ભાવજાતં સસ્વભાવત્વેનાભિનિવિષ્ટા યથાભિનિવેશં લક્ષણમાચક્ષતે અગ્નેરૌષ્ણ્યં સ્વલક્ષણમ્ । તતો ઽન્યત્રાનુપલમ્ભાદસાધારણત્વેન સ્વમેવ લક્ષણમિતિ કૃત્વા । બાલજનપ્રસિદ્ધયૈવ ચ ભગવતા તદેવૈષાં સાંવૃતં સ્વરૂપમભિધર્મે વ્યવસ્થાપિતમ્ । સાધારણં ત્વનિત્યત્વાદિકં સામાન્યલક્ષણમિતિ ચોક્તમ્ । યદા તુ વિગતાવિદ્યાતિમિરાવદાતપ્રજ્ઞાચક્ષુષાં દર્શનમપેક્ષ્યતે, તદા વિતિમિરૈઃ તૈમિરિકોપલબ્ધકેશાદર્શનવત્ બાલજનમતિપરિકલ્પિતાનુપલબ્ધસ્વભાવૈરાર્યૈઃ પુર ઉચ્યતે પરહિતવ્યાપારૈઃ, નાયં સ્વભાવો ભાવાનામિતિ । યથોક્તમાર્યલઙ્કાવતારસૂત્રે-
કેશોણ્ડુકં યથા મિથ્યા ગૃહ્યતે તૈમિરિકૈર્જનૈઃ ।
તથા ભાવવિકલ્પો ઽયં મિથ્યા બાલૈર્વિકલ્પ્યતે ॥
ન સ્વભાવો ન વિજ્ઞપ્તિર્ન ચ વસ્તુ ન ચાલયઃ ।
બાલૈર્વિકલ્પિતા હ્યેતે શવભૂતૈઃ કુતાર્કિકૈઃ ॥ ઇતિ ।
તથા-
સ્વભાવાનુત્પત્તિં સંધાય મહામતે મયા સર્વધર્મા અનુત્પન્ના ઇત્યુક્તાઃ ॥ ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
અત્રાહ- યદિ ખલુ ઇદમગ્ન્યાદેરૌષ્ણ્યાદિકં હેતુપ્રત્યયસંભૂતત્વેન કૃતકત્વાન્નિઃસ્વભાવમિત્યુચ્યતે, કિમિદાનીં તત્સ્વભાવસ્ય લક્ષણં કશ્ચાસૌ સ્વભાવ ઇતિ વક્તવ્યમ્ । ઉચ્યતે-
અકૃત્રિમઃ સ્વભાવો હિ નિરપેક્ષઃ પરત્ર ચ