Pramāṇavārttikaṭīkā · Chapter 3

/ .. .. / .. .. .. pasya vyaktyantare saṃbhavābhāvāt* yāpy ekā vyaktiḥ saṃketaviṣayatvenābhimatā tasyā api kṣaṇikatvāt* / kālāntare tenaiva rūpeṇānugamo nāsti kim uta deśakālabhinne vyaktyantare / tena kāraṇena tatra svalakṣaṇe saṃketo na kriyata ity adhyāhāraḥ na hītyādinā vyācaṣṭe / prāg iti saṃketakāle kṛ ///
B Pramāṇavārttikaṭīkā
r1 /// .. .. kiñcid vastu .. .. .. .. .. anyatreti yatra vyaktibhede tayā āskantavyaṃ / etac cānyatra sata iti vastubhūtasya sāmānyasya na saṃbhavatīti saṃbandhaḥ / kiṃ kāraṇam āśrayād ananyatrve 'bhyupagamyamāne 'nvayābhāvān na hy ekasmād avyatiriktas tadātmabhūto .. .. .. .. /

/ .āśrayabhāvasya niṣiddhatvāt* / yadi vyatiriktasya sāmānyasyāsaṃbandhān na vyaktyantare svākārajñānajananam evaṃ tarhy ādyāyām api vyaktau tattulyam iti kim ucyate vyaktiṣv apūrvāsv iti / vyaktiṣv ity eva vaktavyaṃ / tathā ekatra dṛṣṭasyānyatra darśanāsaṃbhavād ity api na vaktavyam ekatrāpi vyaktibhede .. /

/ .. .. sāmānyasyānyatra darśanaṃ na saṃbhav. .. .. va tatvānyatvābhyām anyaḥ prakāraḥ saṃbhavatīty āha svabhāvo hītyādi svabhāvāt tatvam anyatvaṃ vā na laṃghayatīti saṃbandhaḥ / kasmād rūpasya svabhāvasyātadbhūtasyātadrūpasyānyatvāvyatikramāt* / tato 'nyatvād ity arthaḥ / astv atadrūpatvam anyatvaṃ tu kasmād i .. .. .. /

/ d. vānyatvalakṣaṇam ity arthaḥ / ākārāntaravat* / ṣaṣṭhyarthe vatiḥ / tathā hi sukhād duḥkhasyāpi anyatvam asukharūpam* duḥkham ity eva kṛtvā iyatā tadrūpasyānyatvalakṣaṇena vyāptir uktā / asya cānyatvalakṣaṇasyāviśeṣād abhimate 'pi sāmānye etena dharma uktaḥ / prayogas tu yad vastutve saty atadrūpaṃ tasya tato 'nyatvaṃ yathā sukhād. /

/ .. .. tvenānyatvavyavahārasya sādhyatvāt svahāvahetuḥ evaṃ tāvad atadrūpatve sāmānyasyānyatvam āpatitaṃ / athānyatvaṃ neṣyate tadā tatvaṃ prāpnotīty āha tac cetyādi / vyakter ananyat tadā tad eva vyaktirūpam eva tat sāmānyaṃ bhavati / atatva ity avyaktirūpatve vastvantaravad anyatvaprasaṃgād etac cānantaraṃ evoktaṃ astv ananyatvaṃ sāmānya .. .. .. .i .. .. /

/ di / ekavyaktisvabhāvasya vyaktyantarānvāveśo 'nugamo vyaktyantarasvabhāvatvam iti yāvat* kasmāt tasmād ananugamyamānasyāvyaktyantaratvaprasaṃgāt* / yadi śābaleyātmakaṃ sāmānyaṃ bāhuleyasyātmabhūtaṃ bhavet* / tadā bāhuleyaḥ śābaleya eva jātaḥ / śābaleyātmakāt sāmānyād avyatirekāc chābaleyavad iti kuto 'sya vyaktyantaratvaṃ tata iti .. .. .. .. /

/ mānyāt sakāśād anvayinīty anugāminī nāpi vyatirekiṇaḥ / sāmānyād anvayinī buddhir iti prakṛtaṃ kasmāt tasya vyatiriktasya sāmānyasya kvacid vyaktibhede anāśrayād avṛtteḥ saṃbandham antareṇa vṛttyayogāt* / vṛttir ādheyatā vyaktir iti tasminn na yujyata ityādinā ca vyaṃgyavyaṃjakasyādhārādheyabhāvasaṃbandhasya ca .i /