પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 3

। .. .. । .. .. .. પસ્ય વ્યક્ત્યન્તરે સંભવાભાવાત્* યાપ્ય્ એકા વ્યક્તિઃ સંકેતવિષયત્વેનાભિમતા તસ્યા અપિ ક્ષણિકત્વાત્* । કાલાન્તરે તેનૈવ રૂપેણાનુગમો નાસ્તિ કિમ્ ઉત દેશકાલભિન્ને વ્યક્ત્યન્તરે । તેન કારણેન તત્ર સ્વલક્ષણે સંકેતો ન ક્રિયત ઇત્ય્ અધ્યાહારઃ ન હીત્યાદિના વ્યાચષ્ટે । પ્રાગ્ ઇતિ સંકેતકાલે કૃ ॥।
બ્ પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. .. કિઞ્ચિદ્ વસ્તુ .. .. .. .. .. અન્યત્રેતિ યત્ર વ્યક્તિભેદે તયા આસ્કન્તવ્યં । એતચ્ ચાન્યત્ર સત ઇતિ વસ્તુભૂતસ્ય સામાન્યસ્ય ન સંભવતીતિ સંબન્ધઃ । કિં કારણમ્ આશ્રયાદ્ અનન્યત્ર્વે ઽભ્યુપગમ્યમાને ઽન્વયાભાવાન્ ન હ્ય્ એકસ્માદ્ અવ્યતિરિક્તસ્ તદાત્મભૂતો .. .. .. .. ।

। .આશ્રયભાવસ્ય નિષિદ્ધત્વાત્* । યદિ વ્યતિરિક્તસ્ય સામાન્યસ્યાસંબન્ધાન્ ન વ્યક્ત્યન્તરે સ્વાકારજ્ઞાનજનનમ્ એવં તર્હ્ય્ આદ્યાયામ્ અપિ વ્યક્તૌ તત્તુલ્યમ્ ઇતિ કિમ્ ઉચ્યતે વ્યક્તિષ્વ્ અપૂર્વાસ્વ્ ઇતિ । વ્યક્તિષ્વ્ ઇત્ય્ એવ વક્તવ્યં । તથા એકત્ર દૃષ્ટસ્યાન્યત્ર દર્શનાસંભવાદ્ ઇત્ય્ અપિ ન વક્તવ્યમ્ એકત્રાપિ વ્યક્તિભેદે .. ।

। .. .. સામાન્યસ્યાન્યત્ર દર્શનં ન સંભવ્. .. .. વ તત્વાન્યત્વાભ્યામ્ અન્યઃ પ્રકારઃ સંભવતીત્ય્ આહ સ્વભાવો હીત્યાદિ સ્વભાવાત્ તત્વમ્ અન્યત્વં વા ન લંઘયતીતિ સંબન્ધઃ । કસ્માદ્ રૂપસ્ય સ્વભાવસ્યાતદ્ભૂતસ્યાતદ્રૂપસ્યાન્યત્વાવ્યતિક્રમાત્* । તતો ઽન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અસ્ત્વ્ અતદ્રૂપત્વમ્ અન્યત્વં તુ કસ્માદ્ ઇ .. .. .. ।

। દ્. વાન્યત્વલક્ષણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । આકારાન્તરવત્* । ષષ્ઠ્યર્થે વતિઃ । તથા હિ સુખાદ્ દુઃખસ્યાપિ અન્યત્વમ્ અસુખરૂપમ્* દુઃખમ્ ઇત્ય્ એવ કૃત્વા ઇયતા તદ્રૂપસ્યાન્યત્વલક્ષણેન વ્યાપ્તિર્ ઉક્તા । અસ્ય ચાન્યત્વલક્ષણસ્યાવિશેષાદ્ અભિમતે ઽપિ સામાન્યે એતેન ધર્મ ઉક્તઃ । પ્રયોગસ્ તુ યદ્ વસ્તુત્વે સત્ય્ અતદ્રૂપં તસ્ય તતો ઽન્યત્વં યથા સુખાદ્. ।

। .. .. ત્વેનાન્યત્વવ્યવહારસ્ય સાધ્યત્વાત્ સ્વહાવહેતુઃ એવં તાવદ્ અતદ્રૂપત્વે સામાન્યસ્યાન્યત્વમ્ આપતિતં । અથાન્યત્વં નેષ્યતે તદા તત્વં પ્રાપ્નોતીત્ય્ આહ તચ્ ચેત્યાદિ । વ્યક્તેર્ અનન્યત્ તદા તદ્ એવ વ્યક્તિરૂપમ્ એવ તત્ સામાન્યં ભવતિ । અતત્વ ઇત્ય્ અવ્યક્તિરૂપત્વે વસ્ત્વન્તરવદ્ અન્યત્વપ્રસંગાદ્ એતચ્ ચાનન્તરં એવોક્તં અસ્ત્વ્ અનન્યત્વં સામાન્ય .. .. .. .ઇ .. .. ।

। દિ । એકવ્યક્તિસ્વભાવસ્ય વ્યક્ત્યન્તરાન્વાવેશો ઽનુગમો વ્યક્ત્યન્તરસ્વભાવત્વમ્ ઇતિ યાવત્* કસ્માત્ તસ્માદ્ અનનુગમ્યમાનસ્યાવ્યક્ત્યન્તરત્વપ્રસંગાત્* । યદિ શાબલેયાત્મકં સામાન્યં બાહુલેયસ્યાત્મભૂતં ભવેત્* । તદા બાહુલેયઃ શાબલેય એવ જાતઃ । શાબલેયાત્મકાત્ સામાન્યાદ્ અવ્યતિરેકાચ્ છાબલેયવદ્ ઇતિ કુતો ઽસ્ય વ્યક્ત્યન્તરત્વં તત ઇતિ .. .. .. .. ।

। માન્યાત્ સકાશાદ્ અન્વયિનીત્ય્ અનુગામિની નાપિ વ્યતિરેકિણઃ । સામાન્યાદ્ અન્વયિની બુદ્ધિર્ ઇતિ પ્રકૃતં કસ્માત્ તસ્ય વ્યતિરિક્તસ્ય સામાન્યસ્ય ક્વચિદ્ વ્યક્તિભેદે અનાશ્રયાદ્ અવૃત્તેઃ સંબન્ધમ્ અન્તરેણ વૃત્ત્યયોગાત્* । વૃત્તિર્ આધેયતા વ્યક્તિર્ ઇતિ તસ્મિન્ન્ ન યુજ્યત ઇત્યાદિના ચ વ્યંગ્યવ્યંજકસ્યાધારાધેયભાવસંબન્ધસ્ય ચ .ઇ ।