Pramāṇavārttikaṭīkā · Chapter 11

/ sāmānyam evādau gṛhyata itīṣyate pareṇa sāmānyagrahaṇadvāreṇaiva vyakter grahaṇābhyupagamāt* / ataś ca vyaṃjakāpratipattyāpi vyaṃgyasyas grahaṇād vyaṃjakadharmātikramo vyakteḥ / etad evāha / kathaṃ hītyadi / seti vyaktiḥ sāmānyasya vyaṃjikā ca syād iti saṃbandhaḥ / tatpratipattidvāreṇeti sāmānyapratipattidvāre ///
4 mānyadarśanabalena vyakter darśane 'bhyupagamyamāne vyaṅgyā sā vyaktiḥ prasajyate sāmānyasyety adhyāhāraḥ / padīpena / ghaṭavad iti tṛtīyeti yogavibhāgāt samāsaḥ / supsupeti vā / yathā pradīpena ghaṭo vyaṅgyas tadvat* sāmānyena vyaktir vyaṅgyā prāptety arthaḥ / tatpratipattim antareṇa sāmānyapratipattiṃ vinā vyakter adṛśyarūpa ///
5 .. vyaṃjakam ity etad upāttaṃ / tataḥ pradīpaghaṭābhyāṃ tulyam iti dvandvād eva vatir draṣṭavyaḥ / pūrvanipātalakṣaṇasya vyabhicāritvād ghaṭaśabdasyāpūrvanipātaḥ / pradīpavat sāmānyaṃ vyaṃjakaṃ ghaṭavac ca vyaktir vyaṅgyā / prasajyata iti vākyārthaḥ / aneneti sāmānyavādinā / sāmānyam vinā kim asaṃbhavat kāryam a ///
6 ktāv iti vahvāyāsaḥ / aśakyasādhanatayā bahuduḥkhahetuḥ / parasparetyādi paraḥ / bhedād vilakṣaṇatvād dhetor vyatirekiṇīṣv ananvayinīsu anvayina ekākārasya pratya ///
F Pramāṇavārttikaṭīkā
r1 /// .. .. .. ācāryaḥ / ye pācakādiśabdāḥ kriyānimittān icchanti tān praty etad ucyate / abhinnena sāmānyākhyenārthena vinā pācakādiṣu katham ekaḥ śabdo vācakaḥ / vācakagrahaṇena pratyayo 'py anvayī gṛhīta eva tena vinā śabdasyāpravṛtteḥ / ata eva vṛttau śabdapratyayānuvṛttir a /

/ te pācakādayo 'bhinnās santo 'pi tathety abhedena pratīyeran* jñānena upalakṣaṇam etat tathābhidhīyeran* pācakeṣv adhiśrayaṇādilakṣaṇaṃ pācakeṣv adhyayanātmakam evam anyeṣv api yathāyogaṃ karmaikapratyayādinimittam astīti cet* / sa ity anvayī pratyayagrahaṇam upalakṣaṇam eva śa .. /

/ .ākyopanyāse / tat karmeti vā saṃbandhanīyaṃ / pratipācakaṃ karmaṇo bhedāt* / yenāparādhena tā vyaktayaḥ tathety abhinnapratyayahetutvena satyaṃ na kiñcid aparādhaḥ / kiṃtu tāsāṃ vyaktīnām ekarūpatvāt* / tathā hi dravyam ekarūpam anaṃśatvāt* / tad eva ced abhinapratyayanibandhanaṃ na tu tato vyatiriktaṃ dharma /

/ kter ākāras tadākāras tasmād anyo 'bhedākāraḥ / sa eva viśeṣaḥ so 'sti yasyāṃ sā atadākāraviśeṣavatī dravyākārād anyākārety arthaḥ / etad uktaṃ bhavati / dravyebhyo eva pratyayo dravyam ity evamākāraḥ / tato 'nyenaivākāreṇa pācakapratyayaḥ / sa yadi dravyanimittam eva syāt tadā dravya /

/ dravyasyābhāva iti pratiṣedhapratyayo 'py atadākāra iti śakyeta vyapadeṣṭuṃ / na cāsau vastvantaranibandhanaḥ pareṇeṣṭo viśeṣapratyayānām eva dharmāntaranibandhanatvāt* / viśeṣagrahaṇe ca kevalakriyamāne caitrapratyayo maitrāpekṣayā bhavati viśeṣavān* / na tv atadākāraḥ caitrādyabhidhā /

/ sparśād viśeṣavāṃs .. tasmāt tatra dravyavyatiriktena nimittāntareṇa bhāvyam iti / uktam ity ācāryaḥ / yathā vyatireko gor gotvaṃ pācakasya pākatvam ityādiko yathā ca viśeṣapratyayā anantaroktās tathoktam iti saṃbandhaḥ / katham uktam ity āha / yathāsvam ityādi arthāntaraviveko 'rthāntaravyavacchedaḥ /