પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા · અધ્યાય 11

। સામાન્યમ્ એવાદૌ ગૃહ્યત ઇતીષ્યતે પરેણ સામાન્યગ્રહણદ્વારેણૈવ વ્યક્તેર્ ગ્રહણાભ્યુપગમાત્* । અતશ્ ચ વ્યંજકાપ્રતિપત્ત્યાપિ વ્યંગ્યસ્યસ્ ગ્રહણાદ્ વ્યંજકધર્માતિક્રમો વ્યક્તેઃ । એતદ્ એવાહ । કથં હીત્યદિ । સેતિ વ્યક્તિઃ સામાન્યસ્ય વ્યંજિકા ચ સ્યાદ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । તત્પ્રતિપત્તિદ્વારેણેતિ સામાન્યપ્રતિપત્તિદ્વારે ॥।
4 માન્યદર્શનબલેન વ્યક્તેર્ દર્શને ઽભ્યુપગમ્યમાને વ્યઙ્ગ્યા સા વ્યક્તિઃ પ્રસજ્યતે સામાન્યસ્યેત્ય્ અધ્યાહારઃ । પદીપેન । ઘટવદ્ ઇતિ તૃતીયેતિ યોગવિભાગાત્ સમાસઃ । સુપ્સુપેતિ વા । યથા પ્રદીપેન ઘટો વ્યઙ્ગ્યસ્ તદ્વત્* સામાન્યેન વ્યક્તિર્ વ્યઙ્ગ્યા પ્રાપ્તેત્ય્ અર્થઃ । તત્પ્રતિપત્તિમ્ અન્તરેણ સામાન્યપ્રતિપત્તિં વિના વ્યક્તેર્ અદૃશ્યરૂપ ॥।
5 .. વ્યંજકમ્ ઇત્ય્ એતદ્ ઉપાત્તં । તતઃ પ્રદીપઘટાભ્યાં તુલ્યમ્ ઇતિ દ્વન્દ્વાદ્ એવ વતિર્ દ્રષ્ટવ્યઃ । પૂર્વનિપાતલક્ષણસ્ય વ્યભિચારિત્વાદ્ ઘટશબ્દસ્યાપૂર્વનિપાતઃ । પ્રદીપવત્ સામાન્યં વ્યંજકં ઘટવચ્ ચ વ્યક્તિર્ વ્યઙ્ગ્યા । પ્રસજ્યત ઇતિ વાક્યાર્થઃ । અનેનેતિ સામાન્યવાદિના । સામાન્યમ્ વિના કિમ્ અસંભવત્ કાર્યમ્ અ ॥।
6 ક્તાવ્ ઇતિ વહ્વાયાસઃ । અશક્યસાધનતયા બહુદુઃખહેતુઃ । પરસ્પરેત્યાદિ પરઃ । ભેદાદ્ વિલક્ષણત્વાદ્ ધેતોર્ વ્યતિરેકિણીષ્વ્ અનન્વયિનીસુ અન્વયિન એકાકારસ્ય પ્રત્ય ॥।
f પ્રમાણવાર્ત્તિકટીકા
ર્1 ॥। .. .. .. આચાર્યઃ । યે પાચકાદિશબ્દાઃ ક્રિયાનિમિત્તાન્ ઇચ્છન્તિ તાન્ પ્રત્ય્ એતદ્ ઉચ્યતે । અભિન્નેન સામાન્યાખ્યેનાર્થેન વિના પાચકાદિષુ કથમ્ એકઃ શબ્દો વાચકઃ । વાચકગ્રહણેન પ્રત્યયો ઽપ્ય્ અન્વયી ગૃહીત એવ તેન વિના શબ્દસ્યાપ્રવૃત્તેઃ । અત એવ વૃત્તૌ શબ્દપ્રત્યયાનુવૃત્તિર્ અ ।

। તે પાચકાદયો ઽભિન્નાસ્ સન્તો ઽપિ તથેત્ય્ અભેદેન પ્રતીયેરન્* જ્ઞાનેન ઉપલક્ષણમ્ એતત્ તથાભિધીયેરન્* પાચકેષ્વ્ અધિશ્રયણાદિલક્ષણં પાચકેષ્વ્ અધ્યયનાત્મકમ્ એવમ્ અન્યેષ્વ્ અપિ યથાયોગં કર્મૈકપ્રત્યયાદિનિમિત્તમ્ અસ્તીતિ ચેત્* । સ ઇત્ય્ અન્વયી પ્રત્યયગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણમ્ એવ શ .. ।

। .આક્યોપન્યાસે । તત્ કર્મેતિ વા સંબન્ધનીયં । પ્રતિપાચકં કર્મણો ભેદાત્* । યેનાપરાધેન તા વ્યક્તયઃ તથેત્ય્ અભિન્નપ્રત્યયહેતુત્વેન સત્યં ન કિઞ્ચિદ્ અપરાધઃ । કિંતુ તાસાં વ્યક્તીનામ્ એકરૂપત્વાત્* । તથા હિ દ્રવ્યમ્ એકરૂપમ્ અનંશત્વાત્* । તદ્ એવ ચેદ્ અભિનપ્રત્યયનિબન્ધનં ન તુ તતો વ્યતિરિક્તં ધર્મ ।

। ક્તેર્ આકારસ્ તદાકારસ્ તસ્માદ્ અન્યો ઽભેદાકારઃ । સ એવ વિશેષઃ સો ઽસ્તિ યસ્યાં સા અતદાકારવિશેષવતી દ્રવ્યાકારાદ્ અન્યાકારેત્ય્ અર્થઃ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ । દ્રવ્યેભ્યો એવ પ્રત્યયો દ્રવ્યમ્ ઇત્ય્ એવમાકારઃ । તતો ઽન્યેનૈવાકારેણ પાચકપ્રત્યયઃ । સ યદિ દ્રવ્યનિમિત્તમ્ એવ સ્યાત્ તદા દ્રવ્ય ।

। દ્રવ્યસ્યાભાવ ઇતિ પ્રતિષેધપ્રત્યયો ઽપ્ય્ અતદાકાર ઇતિ શક્યેત વ્યપદેષ્ટું । ન ચાસૌ વસ્ત્વન્તરનિબન્ધનઃ પરેણેષ્ટો વિશેષપ્રત્યયાનામ્ એવ ધર્માન્તરનિબન્ધનત્વાત્* । વિશેષગ્રહણે ચ કેવલક્રિયમાને ચૈત્રપ્રત્યયો મૈત્રાપેક્ષયા ભવતિ વિશેષવાન્* । ન ત્વ્ અતદાકારઃ ચૈત્રાદ્યભિધા ।

। સ્પર્શાદ્ વિશેષવાંસ્ .. તસ્માત્ તત્ર દ્રવ્યવ્યતિરિક્તેન નિમિત્તાન્તરેણ ભાવ્યમ્ ઇતિ । ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આચાર્યઃ । યથા વ્યતિરેકો ગોર્ ગોત્વં પાચકસ્ય પાકત્વમ્ ઇત્યાદિકો યથા ચ વિશેષપ્રત્યયા અનન્તરોક્તાસ્ તથોક્તમ્ ઇતિ સંબન્ધઃ । કથમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ । યથાસ્વમ્ ઇત્યાદિ અર્થાન્તરવિવેકો ઽર્થાન્તરવ્યવચ્છેદઃ ।