Pramāṇavārttikakārikā · Part 2140
03096 yathā vastv eva vastūnāṃ sādhane sādhanaṃ matam
03096 tathā vastv eva vastūnāṃ sva-nivṛttau nivartakam
03097 etena kalpanā-nyasto yatra kvacana sambhavād
03097 dharmaḥ pakṣasapakṣānyataratva-ādir apoditaḥ
03098 tatra api vyāpako dharmo nivṛtter gamako mataḥ
03098 vyāpyasya sva-nivṛttiś cet paricchinnā kathaṃcana
03099 yad apramāṇatā abhāve liṅgaṃ tasya eva kathyate
03099 tad atyanta-vimūḍha-artham āgopālam asaṃvṛtteḥ
03100 etāvan niścaya-phalam abhāve anupalambhanam
03100 tac ca hetau svabhāve vā adṛśye dṛśyatayā mate
03101 anumānād anitya-āder grahaṇe ayaṃ kramo mataḥ
03101 prāmāṇyam eva na anyatra gṛhīta-grahaṇān matam
03102 na anyās yā anityatā bhāvāt pūrva-siddhaḥ sa ca indriyāt
03102 na aneka-rūpo vācyo asau vācyo dharmo vikalpajaḥ
03103 sāmānya-āśraya-saṃsiddhau sāmānyaṃ siddham eva tat
03103 tad-asiddhau tathā asya eva hy anumānaṃ pravartate
03104 kvacit tad aparijñānaṃ sadṛśa-apara-sambhavāt
03104 bhrānter apaśyato bhedaṃ māyā-golaka-bheda-vat
03105 tathā hy aliṅgam ābālam asaṃśliṣṭa-uttara-udayam
03105 paśyan paricchinatty eva dīpa-ādi-nāśinaṃ janaḥ
03106 bhāva-svabhāva-bhūtāyām api śaktau phale adṛśaḥ
03106 anānantaryato moho viniścetur apāṭavāt
03107 tasya eva vinivṛtty-artham anumāna-upavarṇanam
03107 vyayasyanti īkṣaṇād eva sarva-ākārān mahā-dhiyaḥ
03108 vyāvṛtteḥ sarvatas tasmin vyāvṛtti-vinibandhanāḥ
03108 buddhayo arthe pravartante abhinne bhinna-āśrayā iva
03109 yathā-codanam ākhyāś ca so asati bhrānti-kāraṇe
03109 pratibhāḥ pratisandhatte sva-anurūpāḥ svabhāvataḥ
03110 siddho atra apy athavā dhvaṃso liṅgād anupalambhanāt
03110 prāg bhūtvā hy abhavad bhāvo anitya ity abhidhīyate
03111 yasya ubhaya-anta-vyavadhi-sattā sambandha-vācinī
03111 anityatā śrutis tena tāvantāv iti kau smṛtau
03112 prāk paścād apy abhāvaś cet sa eva anityatā na kim
03112 ṣaṣṭhy-ādy-ayogād iti ced antayoḥ sa kathaṃ bhavet
03113 sattā-sambandhayor dhrauvyād antābhyāṃ na viśeṣaṇam
03113 aviśeṣaṇam eva syād antau cet kārya-kāraṇe
03114 asambandhān na bhāvasya prāg-abhāvaṃ sa vāñchati
03114 tad-upādhi-samākhyāne te apy asya ca na sidhyataḥ
03115 sattā sva-kāraṇa-aśleṣa-karaṇāt kāraṇaṃ kila
03115 sā sattā sa ca sambandho nityau kāryam atha iha kim
03116 yasya abhāvaḥ kriyeta asau na bhāvaḥ prāg-abhāvavān
03116 sambandha-anabhyupagamān nityaṃ viśvam idaṃ tataḥ
03117 tasmād anarthās kandinyo abhinna-artha-abhimateṣv api
03117 śabdeṣu vācya-bhedinyo vyatirekās padaṃ dhiyaḥ
03118 viśeṣa-pratyabhijñānaṃ na pratikṣaṇa-bhedataḥ
03118 na vā viśeṣa-viṣayaṃ dṛṣṭa-sāmyena tad-grahāt
03119 nidarśanaṃ tad eva iti sāmānya-agrahaṇaṃ yadi
03119 nidarśanatvāt siddhasya pramāṇena asya kiṃ punaḥ
03120 vismṛtatvād adoṣaś cet tad eva anidarśanam
03120 dṛṣṭe tadbhāva-siddhiś cet pramāṇād anya-vastuni
03121 tattva-ārope viparyāsas tat siddher apramāṇatā
03121 pratyakṣa-itarayor aikyād eka-siddhir dvayor api
03122 sandhīyamānaṃ ca anyena vyavasāyaṃ smṛtiṃ viduḥ
03122 tal-liṅga-apekṣaṇān no cet smṛtir na vyabhicārataḥ
03123 pratyakṣaṃ kalpanā-apoḍhaṃ pratyakṣeṇa eva sidhyati
03123 pratyātmavedyaḥ sarveṣāṃ vikalpo nāma-saṃśrayaḥ
03124 saṃhṛtya sarvataś cintāṃ stimitena antara-ātmanā
03124 sthito api cakṣuṣā rūpam īkṣate sā akṣajā matiḥ
03125 punar vikalpayan kiṃcid āsīn me kalpanā īdṛśī
03125 icchā ca iti na pūrva-ukta-avasthāyām indriyād gatau
03126 ekatra dṛṣṭo bhedo hi kvacin na anyatra dṛśyate
03126 na tasmāt bhinnam asty anyat sāmānyaṃ buddhy-abhedataḥ
03127 tasmād viśeṣa-viṣayā sarvā eva indriyajā matiḥ
03127 na viśeṣeṣu śabdānāṃ saṃketasya apravṛttitaḥ
03128 ananvayād viśeṣāṇāṃ saṃketasya apravṛttitaḥ
03128 viṣayo yaś ca śabdānāṃ saṃyojyeta sa eva taiḥ
03129 asya idam iti sambandhe yāv arthau pratibhāsinau
03129 tayor eva hi sambandho na tadā indriya-gocaraḥ
03130 viśada-pratibhāsasya tadā arthasya avibhāvanāt
03130 vijñāna-ābhāsa-bhedaś ca padārthānāṃ viśeṣakaḥ
03131 cakṣuṣo artha-avabhāse api yaṃ paro asya iti śaṃsati
03131 sa eva yojyate śabdairn na khalv indriya-gocaraḥ
03132 avyāvṛta-indriyasya anya-vāṅ mātreṇa avibhāvanāt
03132 na ca anudita-sambandhaḥ svayaṃ jñāna-prasaṅgataḥ
03133 manasor yugapad vṛtteḥ savikalpa-avikalpayoḥ
03133 vimūḍho laghuvṛtter vā tayor aikyaṃ vyayasyati
03134 vikalpa-vyavadhānena vicchinnaṃ darśanaṃ bhavet
03134 iti ced bhinna-jātīya-vikalpe anyasya vā katham
03135 alāta-dṛṣṭi-vad bhāva-pakṣaś ced balavān mataḥ
03135 anyatra api samānaṃ tad varṇayor vā sakṛc śrutiḥ
03136 sakṛt saṃgata-sarva-artheṣv indriyeṣv iha satsv api
03136 pañcabhir vyavadhāne api bhāty avyavahita iva yā
03137 sā matir nāma paryanta-kṣaṇika-jñāna-miśraṇāt
03137 vicchinna-ābhā iti tac citraṃ tasmāt santu sakṛd dhiyaḥ
03138 pratibhāsa-aviśeṣaś ca sā antara-anantare katham
03138 śuddhe mano-vikalpe ca na krama-grahaṇam bhavet
03139 yo agrahaḥ saṃgate apy arthe kvacid āsakta-cetasaḥ
03139 saktyā anya-utpatti-vaiguṇyāc codyaṃ vā etad dvayor api
03140 śīghra-vṛtter alāta-āder anvaya-pratighātinī
03140 cakra-bhrāntiṃ dṛśā dhatte na dṛśāṃ ghaṭanena sā
03141 kecid indriyajatva-āder bāla-dhī-vad akalpanām
03141 āhur bālā vikalpe ca hetuṃ saṃketa-mandatām
03142 teṣāṃ pratyakṣam eva syād bālānām avikalpanāt
03142 saṃketa-upāya-vigamāt paścād api bhaven na saḥ
03143 mano avyutpanna-saṃketam asti tena sa cen mataḥ
03143 evam indriyaje api syād śeṣavac ca idam īdṛśam
03144 yad eva sādhanaṃ bāle tad eva atra api kathyatām
03144 sāmyād akṣa-dhiyām uktam anena anubhava-ādikam
03145 viśeṣaṇaṃ viśeṣyaṃ ca sambandhaṃ laukikīṃ sthitim
03145 gṛhītvā saṃkalayya etat tathā pratyeti na anyathā
03146 yathā daṇḍini jāty-āder vivekena anirūpaṇāt
03146 tadvatā yojanā na asti kalpanā apy atra na asty ataḥ
03147 yady apy anvayi vijñānaṃ śabda-vyakty-avabhāsi tat
03147 varṇa-ākṛty-akṣara-ākāra-śūnyaṃ gotvaṃ hi varṇyate
03148 samānatve api tasya eva na īkṣaṇaṃ netra-gocaram
03148 pratibhāsa-dvaya-abhāvād buddher bhedaś ca durlabhaḥ
03149 samavāya-agrahād akṣaiḥ sambandha-adarśanaṃ sthitam
03149 paṭas tantuṣv iha ity ādi-śabdāś ca ime svayaṃ kṛtāḥ
03150 śṛṅgaṅ gavi iti loke syāc śṛṅge gaur ity alaukikam
03150 gava-ākhya-pariśiṣṭa-aṅga-viccheda-anupalambhanāt
03151 tais tantubhir iyaṃ śāṭi ity uttaraṃ kāryam ucyate
03151 tantu-saṃskāra-sambhūtaṃ na eka-kālaṃ kathaṃcana
03152 kāraṇa-āropataḥ kaścid eka-apodhārato api vā
03152 tantv-ākhyāṃ vartayet kārye darśayan na āśrayaṃ śruteḥ
03153 upakāryopakāritvaṃ vicchedād dṛṣṭir eva vā
03153 mukhyaṃ yad askhalaj jñānam ādi-saṃketa-gocaraḥ
03154 anumānaṃ ca jāty-ādau vastuno na asti bhedini
03154 sarvatra vyapadeśo hi daṇḍa-āder api sāṃvṛtāt
03155 vastu-prāsāda-mālā-ādi-śabdāś ca anya-anapekṣiṇaḥ
03155 geho yady api saṃyogas tan mālā kiṃ nu tad bhavet
03156 jātiś ced geha eko api mālā ity ucyeta vṛkṣa-vat
03156 mālā-bahutve tac śabdaḥ kathaṃ jāter ajātitaḥ
03157 mālā-ādau ca mahattva-ādir iṣṭo yaś ca aupacārikaḥ
03157 mukhya-aviśiṣṭa-vijñāna-grāhyatvān na aupacārikaḥ
03158 ananyahetutā tulyā sā mukhya-abhimateṣv api
03158 padārtha-śabdaḥ kaṃ hetum anyaṃ ṣaṭkaṃ samīkṣate
03159 yo yathā rūḍhitaḥ siddhas tat-sāmya-ādyas tathā ucyate
03159 mukhyo gauṇaś ca bhāveṣv apy abhāvasya upacārataḥ
03160 saṃketa-anvayinī rūḍhir vaktur icchā anvayī ca saḥ
03160 kriyate vyavahāra-arthaṃ chandaḥ śabda-aṃśa-nāma-vat
03161 vastu-dharmatayā eva arthās tādṛg vijñāna-kāraṇam
03161 bhede api yatra taj-jñānāt tat tathā pratipadyate
03162 jñānāny api tathā bhede abheda-pratyavamarśane
03162 ity etat kārya-viśleṣasya anvayo na eka-vastunaḥ
03163 vastūnāṃ vidyate tasmāt tan niṣṭhā vastuni śrutiḥ
03163 bāhya-śakti-vyavaccheda-niṣṭhā abhāve api tac-śrutiḥ
03164 vikalpa-pratibimbeṣu tan niṣṭheṣu nibadhyate
03164 tato anyāpoha-niṣṭhatvād uktā anyāpoha-kṛc śrutiḥ
03165 vyatirekī iva yaj jñāne bhāty artha-pratibimbakam
03165 śabdāt tad api na artha-ātmā bhrāntiḥ sā vāsanā-udbhavā
03166 tasya abhidhāne śrutibhir arthe ko aṃśo avagamyate
03166 tasya agatau ca saṃketa-kriyā vyarthā tad arthikā
03167 śabdo artha-aṃśakam āha iti tatra anyāpoha ucyate
03167 ākāraḥ sa ca na arthe asti tam vadann artha-bhāk katham
03168 śabdasya anvayinaḥ kāryam arthena anvayinā sa ca
03168 ananvayī dhiyo abhedād darśana-abhyāsa-nirmitaḥ
03169 tad-rūpa-āropa-gatyā anyavyāvṛtta-adhigateḥ punaḥ
03169 śabda-artho arthaḥ sa eva iti vacanena virudhyate
03170 mithyā-avabhāsino vā ete pratyayāḥ śabda-nirmitāḥ
03170 anuyānti imam artha-aṃśam iti vā apoha-kṛc śrutiḥ
03171 tasmāt saṃketa-kāle api nirdiṣṭa-arthena saṃyutaḥ
03171 sva-pratīti-phalena anyāpohaḥ sambandhyate śrutau
03172 anyatra adṛṣṭy-apekṣatvāt kvacit tad-dṛṣṭy-apekṣaṇāt
03172 śrutau sambadhyate apoho na etad vastuni yujyate
03173 tasmāj jāty-ādi-tad-yogā na arthe teṣu ca na śrutiḥ
03173 saṃyojyate anyavyāvṛttau śabdānām eva yojanāt
03174 saṃketa-smaraṇa-upāyaṃ dṛṣṭa-saṃkalana-ātmakam
03174 pūrva-apara-parāmarśa-śūnye tac cākṣuṣe katham
03175 anyatra gata-citto api cakṣuṣā rūpam īkṣate
03175 tat saṃketa-agrahas tatra spaṣṭas tajjā ca kalpanā
03176 jāyante kalpanās tatra yatra śabdo niveśitaḥ
03176 tena icchātaḥ pravarteran na īkṣeran bāhyam akṣajāḥ
03177 rūpaṃ rūpam iti īkṣeta tad dhiyaṃ kim iti īkṣate
03177 asti ca anubhavas tasyāḥ so avikalpaḥ kathaṃ bhavet
03178 tasya eva anubhave dṛṣṭaṃ na vikalpa-dvayaṃ sakṛt
03178 etena tulya-kāla-anya-vijñāna-anubhavo gataḥ
03179 smṛtir bhaved atīte ca sā agṛhīte kathaṃ bhavet
03179 syāc ca anya-dhī-paricchedā abhinna-rūpā sva-buddhi-dhīḥ
03180 atītam apadṛṣṭāntam aliṅgaṃ ca artha-darśanam
03180 siddhaṃ tat kena tasmin hi na pratyakṣaṃ na laiṅgikam
03181 tat svarūpa-avabhāsinyā buddhyā anantarayā yadi
03181 rūpa-ādir iva gṛhyeta na syāt tat pūrva-dhī-grahaḥ
03182 so avikalpaḥ sva-viṣayo vijñāna-anubhavo yathā
03182 aśakya-samayaṃ tadvad anyad apy avikalpakaḥ
03183 sāmānya-vācinaḥ śabdās tad eka-arthā ca kalpanā
03183 abhāve nirvikalpasya viśeṣa-adhigamaḥ katham
03184 asti cen nirvikalpaṃ ca kiṃcit tat-tulya-hetukam
03184 sarvan tathā eva hetor hi bhedād bhedaḥ phala-ātmanām
03185 anapekṣita-bāhya-artha-yojanā samaya-smṛteḥ
03185 tathā anapekṣya samayaṃ vastu-śaktyā eva netra-dhīḥ
03186 saṃketa-smaraṇa-apekṣaṃ rūpaṃ yady akṣa-cetasi
03186 anapekṣya na cec śakyaṃ syāt smṛtāv eva liṅga-vat
03187 tasyās tat-saṃgama-utpatter akṣa-dhīḥ syāt smṛter na vā
03187 tataḥ kāla-antare api syāt kvacid vyākṣepa-sambhavāt
03188 krameṇa ubhaya-hetuś cet prāg eva syād abhedataḥ
03188 anyo akṣa-buddhi-hetuś cet smṛtis tatra apy anarthikā
03189 yathā samita-siddhy-artham iṣyate samaya-smṛtiḥ
03189 bhedaś ca asamito grāhyaḥ smṛtis tatra kim arthikā
03190 sāmānya-mātra-grahaṇe bheda-apekṣā na yujyate
03190 tasmāc cakṣuś ca rūpāṃ ca pratītya udeti netra-dhīḥ
03191 sākṣāc cet jñāna-janane samartho viṣayo akṣa-vat
03191 atha kasmād dvaya-adhīna-janma tat tena na ucyate
03192 samīkṣya gamakatvaṃ hi vyapadeśo na gṛhyate
03192 tac ca akṣa-vyapadeśe asti tad-dharmaś ca niyojyatām
03193 tato liṅga-svabhāvo atra vyapadeśe niyojyatām
03193 nivartate avyāpakasya svabhāvasya nivṛttitaḥ
03194 saṃcitaḥ samudāyaḥ sāmānyaṃ tatra ca akṣa-dhīḥ
03194 sāmānya-buddhiś ca avaśyaṃ vikalpena anubudhyate
03195 artha-antara-abhisambandhāj jāyante ye aṇavo apare
03195 uktās te saṃcitās te hi nimittāṃ jñāna-janmanaḥ
03196 aṇūnāṃ sa viśeṣaś ca na antareṇa aparān aṇūn
03196 tad eka-aniyamāj jñānam uktaṃ sāmānya-gocaram
03197 atha eka-āyatanatve api na anekaṃ dṛśyate sakṛt
03197 sakṛd graha-avabhāsaḥ kiṃ viyukteṣu tila-ādiṣu
03198 pratyuktaṃ lāghavaṃ ca atra teṣv eva krama-pātiṣu
03198 kim na akrama-grahas tulya-kālāḥ sarvāś ca buddhayaḥ
03199 kāścit tāsv akrama-ābhāsāḥ kramavatyo aparāś ca kim
03199 sarva-artha-grahaṇe tasmād akramo ayaṃ prasajyate
03200 na ekaṃ citra-pataṃga-ādi rūpaṃ vā dṛśyate katham
03200 citraṃ tad ekam iti ced idaṃ citrataraṃ tataḥ
03201 na ekaṃ svabhāvaṃ citraṃ hi maṇi-rūpaṃ yathā eva tat
03201 nīla-ādi-pratibhāsaś ca tulyaś citra-paṭa-ādiṣu
03202 tatra avayava-rūpaṃ cet kevalaṃ dṛśyate tathā
03202 nīla-ādīni nirasya anyac citraṃ citraṃ yad īkṣase
03203 tulya-artha-ākāra-kālatve na upalakṣitayor dhiyoḥ
03203 nānā-arthā kramavatyā ekā kim eka-arthā akramā aparā
03204 vaiśvarūpyād dhiyām eva bhāvānāṃ viśvarūpatā
03204 tac ced anaṅgaṃ kena iyaṃ siddhā bheda-vyavasthitiḥ
03205 vijātīnām anārambhān na ālekhya-ādau vicitra-dhīḥ
03205 arūpatvān na saṃyogaś citro bhakteś ca na āśrayaḥ
03206 pratyekam avicitratvād gṛhīteṣu krameṇa ca
03206 na citra-dhī-saṃkalanam anekasya ekayā agrahāt
03207 nānā-arthā ekā bhavet tasmāt siddhānto apy avikalpikā
03207 vikalpayann apy eka-arthaṃ yato anyad api paśyati
03208 citra-avabhāseṣv artheṣu yady ekatvaṃ na yujyate
03208 sā eva tāvat kathaṃ buddhir ekā citra-avabhāsinī
03209 idaṃ vastu-bala-āyātaṃ yad vadanti vipaścitaḥ
03209 yathā yathārthāś cintyante viśīryante tathā tathā
03210 kiṃ syāt sā citratā ekasyāṃ na syāt tasyāṃ matāv api
03210 yadi idaṃ svayam arthānāṃ rocate tatra ke vayaṃ
03211 tasmān na artheṣu na jñāne sthūla-bhāsas tadātmanaḥ
03211 ekatra pratiṣiddhatvād bahuṣv api na sambhavaḥ
03212 paricchedo antar anyo ayaṃ bhāgo bahir iva sthitaḥ
03212 jñānasya abhedino bheda-pratibhāso hy upaplavaḥ
03213 tatra ekasya apy abhāvena dvayam apy avahīyate
03213 tasmāt tad eva tasya api tattvaṃ yā dvaya-śūnyatā
03214 tad-bheda-āśrayiṇī ca iyaṃ bhāvānāṃ bheda-saṃsthitiḥ
03214 tad-upaplava-bhāve ca teṣāṃ bhedo apy upaplavaḥ
03215 na grāhya-grāhaka-ākāra-bāhyam asti ca lakṣaṇam
03215 ato lakṣaṇa-śūnyatvān niḥsvabhāvāḥ prakāśitāḥ
03216 vyāpāra-upādhikaṃ sarvaṃ skandha-ādīnāṃ viśeṣataḥ
03216 lakṣaṇaṃ sa ca tattvaṃ na tena apy ete vilakṣaṇāḥ
03217 yathā sva-pratyaya-apekṣād avidyā-upapluta-ātmanām
03217 vijñaptir vitatha-ākārā jāyate timira-ādi-vat
03218 asaṃvidita-tattvā ca sā sarva-apara-darśanaiḥ
03218 asambhavād vinā teṣāṃ grāhya-grāhaka-viplavaiḥ
03219 tad-upekṣita-tattva-arthaiḥ kṛtvā gaja-nimīlanam
03219 kevalaṃ loka-buddhyā eva bāhya-cintā pratanyate
03220 nīla-ādiś citra-vijñāne jñāna-upādhir ananyabhāk
03220 aśakya-darśanas taṃ hi pataty arthe vivecayan
03221 yad yathā bhāsate jñānaṃ tat tathā eva prakāśate
03221 iti nāma eka-bhāvaḥ syāc citra-ākārasya cetasi
03222 paṭa-ādi-rūpasya ekatve tathā syād avivekitā
03222 vivekī na vivakṣā anyad avivekī ca na īkṣate
03223 ko vā virodho bahavaḥ saṃjāta-atiśayāḥ pṛthak
03223 bhaveyuḥ kāraṇaṃ buddher yadi na ātma-indriya-ādi-vat
03224 hetu-bhāvād ṛte na anyā grāhyatā nāma kācana
03224 tatra buddhir yad ābhāsā tasyās tad-grāhyam ucyate
03225 kathaṃ vā avayavī grāhyaḥ sakṛt sva-avayavaiḥ saha
03225 na hi go-pratyayo dṛṣṭaḥ sāsnā-ādīnām adarśane
03226 guṇa-pradhāna-adhigamaḥ saha apy abhimato yadi
03226 sampūrṇa-aṅgo na gṛhyeta sakṛn na api guṇa-ādimān
03227 vivakṣā-paratantratvād viśeṣaṇa-viśeṣyayoḥ
03227 yad aṅga-bhāvena upāttan tat tena eva hi gṛhyate
03228 svato vastv-antara-abhedād guṇa-āder bhedakasya ca
03228 agrahād bheda-buddhiḥ syāt paśyato apy aparāparam
03229 guṇa-ādi-bheda-grahaṇān nānātva-pratipad yadi
03229 astu nāma tathā apy eṣāṃ bhavet sambandhi-saṃkaraḥ
03230 śabda-ādīnām anekatvāt siddho aneka-grahaḥ sakṛt
03230 saṃniveśa-graha-ayogād agrahe saṃniveśinām
03231 sarvato vinivṛttasya vinivṛttir yato yataḥ
03231 tad-bheda-unnīta-bhedo asau dharmiṇo aneka-rūpatā
03232 te kalpitā rūpa-bhedā nirvikalpasya cetasaḥ
03232 na vicitrasya citra-ābhāḥ kādācitkasya gocaraḥ
03233 yady apy asti sitatva-ādir yādṛg indriya-gocaraḥ
03233 na so abhidhīyate śabdair jñānayo rūpa-bhedataḥ
03234 eka-arthatve api buddhīnāṃ nānā-āśrayatā sa cet
03234 śrotṛ-ādi-cittāni idānīṃ bhinna-arthāni iti tat kutaḥ
03235 jāto nāma āśrayo anyonyaḥ cetasāṃ tasya vastunaḥ
03235 ekasya eva kuto rūpaṃ bhinna-ākāra-avabhāsi tat
03236 vṛtter dṛśya-aparāmarśena abhidhāna-vikalpayoḥ
03236 darśanāt pratyabhijñānaṃ gava-ādīnāṃ nivāritam
03237 anvayāc ca anumānaṃ yad abhidhāna-vikalpayoḥ
03237 dṛśye gava-ādau jāty-ādes tad apy etena dūṣitam
03238 darśanāny eva bhinnāny apy ekāṃ kurvanti kalpanām
03238 pratyabhijñāna-saṃkhyātāṃ svabhāvena iti varṇitam
03239 pūrva-anubhūta-grahaṇe mānasasya apramāṇatā
03239 adṛṣṭa-grahaṇe andha-āder api syād artha-darśanam
03240 kṣaṇikatvād atītasya darśane ca na sambhavaḥ
03240 vācyam akṣaṇikatve syāl lakṣaṇaṃ sa-viśeṣaṇam
03241 niṣpādita-kriye kaṃcid viśeṣam asamādadhat
03241 karmaṇy aindriyam anyad vā sādhanaṃ kim iti iṣyate
03242 sakṛd bhāvaś ca sarvāsāṃ dhiyāṃ tadbhāva-janmanām
03242 anyair akārya-bhedasya tad-apekṣa-avirodhataḥ
03243 tasmād indriya-vijñāna-anantara-pratyaya-udbhavaḥ
03243 mano anyam eva gṛhṇāti viṣayaṃ na andhadṛk tataḥ
03244 svārtha-anvaya-artha-apekṣā eva hetur indriyajā matiḥ
03244 tato anya-grahaṇe apy asya niyata-grāhyatā matā
03245 tad atulya-kriyā-kālaḥ katham sva-jñāna-kālikaḥ
03245 sahakāri bhaved artha iti ced akṣa-cetasaḥ
03246 asataḥ prāg asāmarthyāt paścāc ca anupayogataḥ
03246 prāgbhāvaḥ sarva-hetūnāṃ na ato arthaḥ sva-dhiyā saha
03247 bhinna-kālaṃ kathaṃ grāhyam iti ced grāhyatāṃ viduḥ
03247 hetutvam eva yuktijñā jñāna-ākāra-arpaṇa-kṣamam
03248 kāryaṃ hy aneka-hetutve apy anukurvad udeti yat
03248 tat tena arpita-tad-rūpaṃ gṛhītam iti ca ucyate
03249 aśakya-samayo hy ātmā rāga-ādīnām ananyabhāk
03249 teṣām ataḥ svasaṃvittir na abhijalpa-anuṣaṅgiṇī
03250 avedakāḥ parasya api te svarūpaṃ kathaṃ viduḥ
03250 eka-artha-āśrayiṇā vedyā vijñānena iti kecana
03251 tad-atad-rūpiṇo bhāvās tad-atad-rūpa-hetujāḥ
03251 tat-sukha-ādi kim ajñānaṃ vijñāna-abhinna-hetujam
03252 sā arthe sati indriye yogye yathāsvam api cetasi
03252 dṛṣṭaṃ janma sukha-ādīnāṃ tat-tulyaṃ manasām api
03253 asatsu satsu ca eteṣu na janma-ajanma vā kvacit
03253 dṛṣṭaṃ sukha-āder buddher vā ta tato na anyataś ca te
03254 sukha-duḥkha-ādi-bhedaś ca teṣām eva viśeṣataḥ
03254 tasyā eva yathā buddher māndya-pāṭava-saṃśrayāḥ
03255 yasya arthasya nipātena te jātā dhī-sukha-ādayaḥ
03255 taṃ muktvā pratipadyeta sukha-ādīn eva sā katham
03256 avicchinnā na bhāseta tat-saṃvittiḥ krama-grahe
03256 tal-lāghavāc cet tat-tulyam ity asaṃvedanaṃ na kim
03257 na ca ekayā dvaya-jñānaṃ niyamād akṣa-cetasaḥ
03257 sukha-ādy-abhāve apy arthāc ca jāteḥ tac śakty-asiddhitaḥ
03258 pṛthak pṛthak ca sāmarthye dvayor nīla-ādi-vat sukham
03258 gṛhyeta kevalaṃ tasya tad-hetv-artham agṛhṇataḥ
03259 na hi saṃvedanaṃ yuktam arthena eva saha-grahe
03259 kiṃ sāmarthyaṃ sukha-ādīnāṃ na iṣṭā dhīr yat tad udbhavā
03260 vinā arthena sukha-ādīnāṃ vedane cakṣur-ādibhiḥ
03260 rūpa-ādiḥ stry-ādi-bhedo akṣaṇā na gṛhyeta kadācana
03261 na hi saty antaraṅge arthe śakter dhīr bāhya-darśanī
03261 artha-grahe sukha-ādīnāṃ taj-jānāṃ syād avedanam
03262 dhiyor yugapad utpattau tat-tad-viṣaya-sambhavāt
03262 sukha-duḥkha-vidau syātāṃ sakṛd arthasya sambhave
03263 saty āntare apy upādāne jñāne duḥkha-ādi-sambhavaḥ
03263 na upādānaṃ viruddhasya tac ca ekam iti cen matam
03264 avijñānasya vijñānaṃ kena upādāna-kāraṇam
03264 ādhipatyaṃ tu kurvīta tad-viruddhe api dṛśyate
03265 akṣṇor yathā eka āloko naktaṃcara-tad-anyayoḥ
03265 rūpa-darśana-vaiguṇya-avaiguṇye kurute sakṛt
03266 tasmāt sukha-ādayo arthānāṃ sva-saṃkrānta-avabhāsinām
03266 vedakāḥ svātmanaś ca eṣām arthebhyo janma kevalam
03267 artha-ātmā svātmabhūto hi teṣāṃ tair anubhūyate
03267 tena artha-anubhava-khyātir ālambas tu tad-ābhatā
03268 kaścid bahiḥ sthitān eva sukha-ādīn apracetanān
03268 grāhyān āha na tasya api sakṛd yukto dvaya-grahaḥ
03269 sukha-ādy-abhinna-rūpatvān nīla-ādeś cet sakṛd grahaḥ
03269 bhinna-avabhāsinor grāhyaṃ cetasos tad abhedi kim
03270 tasya aviśeṣe bāhyasya bhāvanā-tāratamyataḥ
03270 tāratamyaṃ ca buddhau syān na prīti-paritāpayoḥ
03271 sukha-ādy-ātmatayā buddher api yady avirodhitā
03271 sa idānīṃ kathaṃ bāhyaḥ sukha-ādy-ātmā iti gamyate
03272 agrāhya-grāhakatvāc ced bhinna-jātīyayoḥ
03272 agrāhakaḥ syāt sarvasya tato hīyeta bhoktṛtā
03273 kāryakāraṇatā anena pratyukta-akāryakāraṇe
03273 grāhyagrāhakatā-abhāvād bhāve anyatra api sā bhavet
03274 tasmāt ta āntarā eva saṃvedyatvāc ca cetanāḥ
03274 saṃvedanaṃ na yad rūpaṃ na hi tat tasya vedanam
03275 atat-svabhāvo anubhavo bauddhāṃs tān samavaiti cet
03275 muktvā adhyakṣa-smṛta-ākārāṃ saṃvittiṃ buddhir atra kā
03276 tāṃs tān artha-anupādāya sukha-duḥkha-ādi-vedanam
03276 ekam āvirbhavad dṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tv anyad antarā
03277 saṃsargād avibhāgaś ced ayo-golaka-vahni-vat
03277 bheda-abheda-vyavasthā evam ucchinnā sarva-vastuṣu
03278 abhinna-vedanasya aikye yan na evaṃ tad-vibheda-vat
03278 sidhyed asādhanatve asya na siddhaṃ bheda-sādhanam
03279 bhinna-ābhaḥ sita-duḥkha-ādir abhinno buddhi-vedane
03279 abhinna-ābhe vibhinne ced bheda-abhedau kim āśrayau
03280 tiraskṛtānāṃ paṭunā apy ekadā bheda-darśanāt
03280 pravāhe vitti-bhedānāṃ siddhā bheda-vyavasthitiḥ
03281 prāguktaṃ yogināṃ jñānaṃ teṣāṃ tad bhāvanām ayam
03281 vidhūta-kalpanā-jālaṃ spaṣṭam eva avabhāsate
03282 kāma-śoka-bhaya-unmāda-caura-svapna-ādy-upaplutāḥ
03282 abhūtān api paśyanti purato avasthitān iva
03283 na vikalpa-anubaddhasya spaṣṭa-artha-pratibhāsitā
03283 svapne api smaryate smārtaṃ ca tat tādṛg arthavat
03284 aśubhā pṛthivī kṛtsna-ādy-abhūtam api varṇyate
03284 spaṣṭa-ābhaṃ nirvikalpaṃ ca bhāvanā-bala-nirmitam
03285 tasmād bhūtam abhūtaṃ vā yad yad eva abhibhāvyate
03285 bhāvanā-pariniṣpattau tat sphuṭa-akalpa-dhī-phalam
03286 tatra pramāṇaṃ saṃvādi yat prāṅ nirṇīta-vastu-vat
03286 tad-bhāvanājaṃ pratyakṣam iṣṭaṃ śeṣā upaplavāḥ
03287 śabda-artha-grāhi yad yatra taj-jñānaṃ tatra kalpanā
03287 svarūpaṃ ca na śabda-arthas tatra adhyakṣam ato akhilam
03288 trividhaṃ kalpanā-jñānam āśraya-upaplava-udbhavam
03288 avikalpakam ekaṃ ca pratyakṣa-ābhaṃ caturvidham
03289 anakṣajatva-siddhy-artham ukte dve bhrānti-darśanāt
03289 siddha-anumā-ādi-vacanaṃ sādhanāya eva pūrvayoḥ
03290 saṃketa-saṃśraya-anya-artha-samāropa-vikalpane
03290 pratyakṣa-asan nivṛttitvāt kadācid bhrānti-kāraṇam
03291 yathā eva iyaṃ parokṣa-artha-kalpanā smaraṇa-ādikā
03291 samaya-apekṣiṇī na arthaṃ pratyakṣaṃ pratyavasyati
03292 tathā anubhūta-smaraṇam antareṇa ghaṭa-ādiṣu
03292 na pratyayo anuyaṃs tac ca pratyakṣāt parihīyate
03293 apavādaś caturtho atra tena uktam upaghātajam
03293 kevalaṃ tatra timiram upaghāta-upalakṣaṇam
03294 mānasaṃ tad api ity eke teṣāṃ grantho virudhyate
03294 nīla-dvi-candra-ādi-dhiyāṃ hetur akṣāṇy api ity ayam
03295 pāraṃparyeṇa hetuś ced indriya-jñāna-gocare
03295 vicāryamāṇe prastāvo mānasasya iha kīdṛśaḥ
03296 kiṃ vā aindriyaṃ yad akṣāṇāṃ bhāva-abhāva-anurodhi cet
03296 tat-tulyaṃ vikriyā-vac cet sā iva iyaṃ kiṃ niṣidhyate
03297 sarpa-ādi-bhrānti-vac ca asyāḥ syād akṣa-vikṛtāv api
03297 nivṛttir na nivarteta nivṛtte apy akṣa-viplave
03298 kadācid anya-santāne tathā eva apy eta vācakaiḥ
03298 dṛṣṭa-smṛtim apekṣeta na bhāseta parisphuṭam
03299 suptasya jāgrato vā api yā eva dhīḥ sphuṭa-bhāsinī
03299 sā nirvikalpa-ubhayathā apy anyathā eva vikalpikā
03300 tasmāt tasya avikalpe api prāmāṇyaṃ pratiṣidhyate
03300 visaṃvādāt tad-arthaṃ ca pratyakṣa-ābhaṃ dvidhā uditam
03301 kriyā-sādhanam ity eva sarvaṃ sarvasya karmaṇaḥ
03301 sādhanaṃ na hi tat tasyāḥ sādhanaṃ yā kriyā yataḥ
03302 tatra anubhava-mātreṇa jñānasya sadṛśa-ātmanaḥ
03302 bhāvyaṃ tena ātmanā yena pratikarma vibhajyate
03303 anātmabhūto bhedo asya vidyamāno api hetuṣu
03303 bhinne karmaṇy abhinnasya na bhedena niyāmakaḥ
03304 tasmād yato asya ātma-bhedo asya adhigatir ity ayam
03304 kriyāyāḥ karma-niyamaḥ siddhā sā tat-prasādhanā
03305 arthena ghaṭayaty enāṃ na hi muktvā artha-rūpatām
03305 anyaḥ sva-bhedāj jñānasya bhedako api kathaṃcana
03306 tasmāt prameya-adhigateḥ sādhanaṃ meya-rūpatā
03306 sādhane anyatra tat-karma-sambandho na prasidhyati
03307 sā ca tasya ātmabhūtā eva tena na artha-antaraṃ phalam
03307 dadhānaṃ tac ca tām ātmany artha-adhigamana-ātmanā
03308 savyāpāram iva ābhāti vyāpāreṇa sva-karmaṇi
03308 tad-vaśāt tad-vyavasthānād akārakam api svayam
03309 yathā phalasya hetūnāṃ sadṛśa-ātmatayā udbhavāt
03309 hetu-rūpa-graho loke kriyāvattve api kathyate
03310 ālocanā-akṣa-sambandha-viśeṣaṇa-dhiyāmataḥ
03310 na iṣṭaṃ prāmāṇyam eteṣāṃ vyavadhānāt kriyāṃ prati
03311 sarveṣām upayoge api kārakāṇāṃ kriyāṃ prati
03311 yad antyaṃ bhedakaṃ tasyās tat-sādhakatamaṃ matam
03312 sarva-sāmānya-hetutvād akṣāṇām asti na īdṛśam
03312 tad-bhede api hy abhinnasya tasya idam iti tat kutaḥ
03313 etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ viśeṣaṇa-dhiyāṃ punaḥ
03313 atādrūpye na bhedo api tadvad anya-dhiyo api vā
03314 na iṣṭo viṣaya-bhedo api kriyā-sādhanayor dvayoḥ
03314 eka-arthatve dvayaṃ vyarthaṃ na ca syāt krama-bhāvitā
03315 sādhyasādhanatābhāvaḥ sakṛd-bhāve dhiyo aṃśayoḥ
03315 tad-vyavasthā-āśrayatvena sādhya-sādhana-saṃsthitiḥ
03316 sarva-ātmanā api sambaddhaṃ kaiścid eva avagamyate
03316 dharmaiḥ sa niyamo na syāt sambandhasya aviśeṣataḥ
03317 tad abhede api bhedo ayaṃ yasmāt tasya pramāṇatā
03317 saṃskārāc ced atādrūpye na tasya apy avyavasthiteḥ
03318 kriyā-karaṇayor aikya-virodha iti ced asat
03318 dharma-bheda-abhyupagamād vastv-abhinnam iti iṣyate
03319 evaṃprakārā sarvā eva kriyā-kāraka-saṃsthitiḥ
03319 bhāve hy abhinna-abhimateṣv adhyāropeṇa vṛttitaḥ
03320 kā artha saṃvid yad eva idaṃ pratyakṣaṃ prativedanam
03320 tad-artha-vedanaṃ kena tādrūpyād vyabhicāri tat
03321 atha so anubhavaḥ kva asya tad eva idaṃ vicāryate
03321 sarūpavanti tat kena sthūla-ābhāsaś ca te aṇavaḥ
03322 tan na artha-rūpatā tasya satya-artha-avyabhicāriṇī
03322 tat saṃvedana-bhāvasya na samarthā prasādhane
03323 tat sārūpya-tadutpattī yadi saṃvedya-lakṣaṇam
03323 saṃvedyaṃ syāt samāna-arthaṃ vijñānaṃ samanantaram
03324 idaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ vedam iti yatra avasāya-dhīḥ
03324 sa tasya anubhavaḥ sā eva pratyāsattir vicāryate
03325 dṛśya-darśanayor yena tasya tat-sādhanaṃ matam
03325 tayoḥ sambandham āśritya draṣṭur eṣa viniścayaḥ
03326 ātmā sa tasya anubhavaḥ sa ca na anyasya kasyacit
03326 pratyakṣa-prativedyatvam api tasya tadātmatā
03327 na anyo anubhāvyas tena asti tasya na anubhavo paraḥ
03327 tasya api tulya-codyatvāt svayaṃ sā eva prakāśate
03328 nīla-ādi-rūpas tasya asau svabhāvo anubhavaś ca saḥ
03328 nīla-ādy-anubhavaḥ khyātaḥ svarūpa-anubhavo api san
03329 prakāśamānas tādātmyāt svarūpasya prakāśakaḥ
03329 yathā prakāśo abhimatas tathā dhīr ātma-vedinī
03330 tasyāś ca artha-antare vedye durghaṭau vedya-vedakau
03330 avedya-vedaka-ākārā yathā bhrāntair nirīkṣyate
03331 vibhakta-lakṣaṇa-grāhya-grāhaka-ākāra-viplavā
03331 tathā akṛta-vyavasthā iyaṃ keśa-ādi-jñāna-bheda-vat
03332 yadā tadā na saṃcodya-grāhya-grāhaka-lakṣaṇā
03332 tadā anya-saṃvido abhāvāt svasaṃvit phalam iṣyate
03333 yadi bāhyo anubhūyeta ko doṣo na eva kaścana
03333 idam eva kim uktaṃ syāt sa bāhyo artho anubhūyeta
03334 yadi buddhis tad-ākārā sā asty ākāra-niveśinī
03334 sā bāhyād anyato vā iti vicāram idam arhati
03335 darśana-upādhi-rahitasya agrahāt tad-grahe grahāt
03335 darśanaṃ nīla-nirbhāsaṃ na artho bāhyo asti kevalaḥ
03336 kasyacit kiṃcid eva antarvāsanāyāḥ prabodhakam
03336 tato dhiyāṃ viniyamo na bāhya-artha-vyapekṣayā
03337 tasmād dvi-rūpam asty ekaṃ yad evam anubhūyate
03337 smaryate ca ubhaya-ākārasya asya saṃvedanaṃ phalam
03338 yadā niṣpanna-tadbhāva iṣṭo aniṣṭo api vā paraḥ
03338 vijñapti-hetur viṣayas tasyāś ca anubhavas tathā
03339 yadā saviṣayaṃ jñānaṃ jñāna-aṃśe artha-vyavasthiteḥ
03339 tadā ya ātma-anubhavaḥ sa eva artha-viniścayaḥ
03340 yadi iṣṭa-ākāra ātmā syād anyathā vā anubhūyate
03340 iṣṭo aniṣṭo api vā tena bhavaty arthaḥ praveditaḥ
03341 vidyamāne api bāhya-arthe yathānubhavam eva saḥ
03341 niścita-ātmā svarūpeṇa na aneka-ātmatva-doṣataḥ
03342 yadi bāhyaṃ na vidyeta kasya saṃvedanaṃ bhavet
03342 yady agatyā svarūpasya bāhyasya eva na kiṃ matam
03343 abhyupāye api bhedena na syād anubhavo dvayoḥ
03343 adṛṣṭa-āvaraṇān no cen na nāma-artha-vaśā gatiḥ
03344 tam aneka-ātmakaṃ bhāvam eka-ātmatvena darśayet
03344 tad adṛṣṭaṃ kathaṃ nāma bhaved arthasya vedakam
03345 iṣṭa-aniṣṭa-avabhāsinyaḥ kalpanā na akṣa-dhīr yadi
03345 aniṣṭa-ādāv asandhānaṃ dṛṣṭaṃ tatra api cetasām
03346 tasmāt prameye bāhye api yuktaṃ sva-anubhavaḥ phalam
03346 yataḥ svabhāvo asya yathā tathā eva artha-viniścayaḥ
03347 tadā artha-ābhāsatā eva asya pramāṇaṃ na tu sann api
03347 grāhaka-ātmā aparārthatvād bāhyeṣv artheṣv apekṣyate
03348 yasmād yathā niviṣṭo asāv artha-ātmā pratyaye tathā
03348 niścīyate niviṣṭo asāv evam ity ātma-saṃvidaḥ
03349 ity artha-saṃvit sā eva iṣṭā yato artha-ātmā na dṛśyate
03349 tasyā buddhi-niveśya-arthaḥ sādhanaṃ tasya sā kriyā
03350 yathā niviśate so arthaḥ tathā hi sa prakāśate
03350 artha-sthites tadātmatvāt svavid apy arthavin matā
03351 tasmād viṣaya-bhedo api na svasaṃvedanaṃ phalam
03351 uktaṃ svabhāva-cintāyāṃ tādātmyād artha-saṃvidaḥ
03352 tathā avabhāsamānasya tādṛśo anya-adṛśo api vā
03352 jñānasya hetur artho api ity arthasya iṣṭā prameyatā
03353 yathā kathaṃcin na asya artha-rūpaṃ yuktyā avabhāsinaḥ
03354 avibhāgo api buddhy-ātma-viparyāsita-darśanaiḥ
03354 grāhya-grāhaka-saṃvitti-bhedavān iva lakṣyate
03355 mantra-ādy-upapluta-akṣāṇāṃ yathā mṛcchakala-ādayaḥ
03355 anyathā eva avabhāsante tad-rūpa-rahitā api
03356 tathā eva adarśanāt teṣām anupapluta-cakṣuṣām
03356 dūre yathā vā maruṣu mahān alpo api dṛśyate
03357 yathā anudarśanaṃ ca iyaṃ meya-māna-phala-sthitiḥ
03357 kriyate avidyamānā api grāhya-grāhaka-saṃvidām
03358 anyathā ekasya bhāvasya nānā-rūpa-avabhāsinaḥ
03358 satyaṃ kathaṃ syur ākārās tad ekatvasya hānitaḥ
03359 anyasya anyatva-hāneś ca na abhedo arūpa-darśanāt
03359 rūpa-abhedaṃ hi paśyantī dhīr abhedaṃ vyavasyati
03360 bhāvā yena nirūpyante tad-rūpaṃ na asti tattvataḥ
03360 yasmād ekam anekaṃ vā rūpaṃ teṣāṃ na vidyate
03361 sādharmya-darśanāl loke bhrāntirn nāma upajāyate
03361 atadātmani tādātmya-vyavasāyena na iha tat
03362 adarśanāj jagat yasminn ekasya api tadātmanaḥ
03362 asti iyam api yā tv antar upaplava-samudbhavā
03363 doṣa-udbhavā prakṛtyā sā vitatha-pratibhāsinī
03363 anapekṣita-sādharmya-dṛg-ādis taimira-ādi-vat
03364 tatra buddheḥ paricchedo grāhaka-ākāra-sammataḥ
03364 tādātmyād ātmavit tasya sa tasyā sādhanaṃ tataḥ
03365 tatra ātma-viṣaye māne yathā rāga-ādi-vedanam
03365 iyaṃ sarvatra saṃyojyā māna-meya-phala-sthitiḥ
03366 tatra apy anubhava-ātmatvāt te yogyāḥ svātmasaṃvidi
03366 iti sā yogyatā mānam ātmā meyaḥ phalaṃ svavit
03367 grāhaka-ākāra-saṃkhyātā pariccheda-ātmatā ātmani
03367 sā yogyatā iti ca proktaṃ pramāṇaṃ svātmavedanam
03368 sarvam eva hi vijñānaṃ viṣayebhyaḥ samudbhavat
03368 tad-anyasya api hetutve kathaṃ syād viṣaya-ākṛtiḥ
03369 yathā eva āhāra-kāla-āder hetutve apatya-janmani
03369 pitros tad ekasya ākāraṃ dhatte na anyasya kasyacit
03370 tad-hetutvena tulye api tad-anya-viṣayaṃ matam
03370 viṣayatvaṃ tad-aṅgena tad-abhāve na tad bhavet
03371 anartha-ākāra-śaṅkā syād apy arthavati cetasi
03371 atīta-artha-grahe siddhe dvirūpatva-ātma-vedane
03372 nīla-ādy-ābhāsa-bheditvān na artho jātir atadvatī
03372 sā vā anityā na jātiḥ syān nityā vā janikā katham
03373 nāma-ādikaṃ niṣiddhaṃ prāṅ na ayam arthavatāṃ kramaḥ
03373 icchā-mātra-anubandhitvād artha-śaktirn na sidhyati
03374 smṛtiś ca īdṛgvidhaṃ jñānaṃ tasyāś ca anubhavād bhavaḥ
03374 sa ca artha-ākāra-rahitaḥ sā idānīṃ tadvatī katham
03375 na arthād bhāvas tadā abhāvāt syāt tathā anubhave api saḥ
03375 ākāraḥ sa ca na arthasya spaṣṭa-ākāra-vivekataḥ
03376 vyatiriktaṃ tam ākāraṃ pratīyād aparas tathā
03376 nityam ātmani sambandhe pratīyāt kathitaṃ ca na
03377 ekā ekena abhisambandhe pratisandhir na yujyate
03377 eka-artha-abhiniveśa-ātmā pravaktṛ-śrotṛ-cetasoḥ
03378 tad eka-vyavahāraś cet sādṛśyād atadābhayoḥ
03378 bhinna-ātma-arthaḥ kathaṃ grāhyas tadā syād dhīr anarthikā
03379 tac ca anubhava-vijñānam ubhaya-aṅga-avalambinā
03379 eka-ākāra-viśeṣeṇa taj-jñānena anubadhyate
03380 anyathā hy atad-ākāraṃ kathaṃ jñāne adhirohati
03380 eka-ākāra-uttaraṃ jñānaṃ tathā hy uttaram uttaram
03381 tasya artha-rūpeṇa ākārāv ātma-ākāraś ca kaścana
03381 dvitīyasya tṛtīyena jñānena hi vivicyate
03382 artha-kāryatayā jñāna-smṛtāv artha-smṛter yadi
03382 bhrāntyā saṅkalanaṃ jyotir manaskāre ca sā bhavet
03383 sarveṣām api kāryāṇāṃ kāraṇaiḥ syāt tathā grahaḥ
03383 kulāla-ādi-vivekena na smaryeta ghaṭas tataḥ
03384 yasmād atiśayāj jñānam artha-saṃsarga-bhājanam
03384 sārūpyāt tat kim anyat syād dṛṣṭeś ca yamala-ādiṣu
03385 ādyā anubhaya-rūpatve hy eka-rūpe vyavasthitam
03385 dvitīyaṃ vyatiricyeta na parāmarśa-cetasā
03386 artha-saṃkalana-aśleṣā dhīr dvitīya-avalambate
03386 nīla-ādi-rūpeṇa dhiyaṃ bhāsamānāṃ puras tataḥ
03387 anyathā hy ādyam eva ekaṃ saṃyojyeta artha-sambhavāt
03387 jñānaṃ na adṛṣṭa-sambandhaṃ pūrva-arthena uttarottaram
03388 sakṛt-saṃvedyamānasya niyamena dhiyā saha
03388 viṣayasya tato anyatvaṃ kena ākāreṇa sidhyati
03389 bhedaś ca bhrānti-vijñānair dṛśyeta indāv iva advaye
03389 saṃvitti-niyamo na asti bhinnayor nīla-pītayoḥ
03390 na artho asaṃvedanaḥ kaścid anarthasya api vedanam
03390 dṛṣṭaṃ saṃvedyamānaṃ tat tayor na asti vivekitā
03391 tasmād arthasya durvāraṃ jñāna-kāla-avabhāsinaḥ
03391 jñānād avyatirekitvaṃ hetu-bheda-anumā bhavet
03392 abhāvād akṣa-buddhīnāṃ satsv apy anyeṣu hetuṣu
03392 niyamaṃ yadi na brūyāt pratyayāt samanantarāt
03393 bījād aṅkura-janma-agner dhūmāt siddhir atīdṛśī
03393 bāhya-artha-āśrayiṇī yā api kāraka-jñāpaka-sthitiḥ
03394 sā api tad-rūpa-nirbhāsās tathā niyata-saṃgamāḥ
03394 buddhir āśritya kalpyeta yadi kiṃ vā virudhyate
03395 anagni-janyo dhūmaḥ syāt tat-kāryāt kāraṇe agatiḥ
03395 na syāt kāraṇatāyāṃ vā kuta ekāntato gatiḥ
03396 tatra api dhūma-ābhāsā dhīḥ prabodha-paṭu-vāsanām
03396 gamayed agni-nirbhāsāṃ dhiyam eva na pāvakam
03397 tad-yogya-vāsanā-garbha eva dhūma-avabhāsinīm
03397 vyanakti citta-santāno dhiyaṃ dhūmo agnitas tataḥ
03398 asty eṣa viduṣāṃ vādo bāhyaṃ tv āśritya varṇyate
03398 dvairūpyaṃ saha-saṃvitti-niyamāt tac ca sidhyate
03399 jñānam indriya-bhedena paṭu-manda-āvila-ādikām
03399 pratibhāsa-bhidām arthe bibhrad ekatra dṛśyate
03400 arthasya abhinna-rūpatvād eka-rūpaṃ bhaven manaḥ
03400 sarvaṃ tad-artham arthāc cet tasya na asti tad-ābhatā
03401 artha-āśrayeṇa udbhavatas tad-rūpam anukruvataḥ
03401 tasya kenacid aṃśena parato api bhidā bhavet
03402 tathā hy āśritya pitaraṃ tad-rūpo api sutaḥ pituḥ
03402 bhedaṃ kenacid aṃśena kutaścid avalambate
03403 mayūra-candraka-ākāraṃ nīla-lohita-bhāsvaram
03403 sampaśyanti pradīpa-āder maṇḍalaṃ manda-cakṣuṣaḥ
03404 tasya tad-bāhya-rūpatve kā prasanna-īkṣaṇe akṣamā
03404 bhūtaṃ paśyaṃś ca tad-darśī kathaṃ ca upahata-indriyaḥ
03405 śodhitaṃ timireṇa asya vyaktaṃ cakṣur atīndriyam
03405 paśyato anya-akṣa-dṛśye arthe tad-avyaktaṃ kathaṃ punaḥ
03406 āloka-akṣa-manaskārād anyasya ekasya gamyate
03406 śaktir hetus tato na anyo ahetuś ca viṣayaḥ katham
03407 sa eva yadi dhī-hetuḥ kiṃ pradīpam apekṣate
03407 dīpa-mātreṇa sadbhāvād ubhayaṃ na api kāraṇam
03408 dūra-āsanna-ādi-bhedena vyakta-avyaktaṃ na yujyate
03408 tat syād āloka-bhedāc cet tat pidhāna-apidhānayoḥ
03409 tulyā dṛṣṭir adṛṣṭir vā sūkṣmo aṃśas tasya kaścana
03409 ālokena na mandena dṛśyate ato bhidā yadi
03410 ekatve arthasya bāhyasya dṛśya-adṛśya-bhidā kutaḥ
03410 anekatve aṇuśo bhinno dṛśya-adṛśya-bhidā kutaḥ
03411 māndya-pāṭāv abhedena bhāso buddhi-bhidā yadi
03411 bhinne anyasminn abhinnasya kuto bhedena bhāsanam
03412 mandaṃ tad api tejaḥ kim āvṛtter iha sā na kim
03412 tanutvāt tejaso apy etad asty anyatra apy atānavam
03413 atyāsanne ca suvyaktaṃ tejas tat syād atisphuṭam
03413 tatra apy adṛṣṭam āśritya bhaved rūpa-antaraṃ yadi
03414 anyonya-āvaraṇāt teṣāṃ syāt tejo vihatis tataḥ
03414 tatra ekam eva dṛśyeta tasya anāvaraṇe sakṛt
03415 paśyet sphuṭa-asphuṭaṃ rūpam eko adṛṣṭena vāraṇe
03415 artha-anarthau na yena stas tad-adṛṣṭaṃ karoti kim
03416 tasmāt saṃvid yathāhetu jāyamāna-artha-saṃśrayāt
03416 pratibhāsa-bhidāṃ dhatte śeṣāḥ kumati-durnayāḥ
03417 jñāna-śabda-pradīpānāṃ pratyakṣasya itarasya vā
03417 janakatvena pūrveṣāṃ kṣaṇikānāṃ vināśataḥ
03418 vyaktiḥ kuto asatāṃ jñānād anyasya anupakāriṇaḥ
03418 vyaktau vyajyeta sarvo arthas tad-hetor niyamo yadi
03419 na eṣā api kalpanā jñāne jñānaṃ tv artha-avabhāsataḥ
03419 taṃ vyanakti iti kathyeta tad-abhāve api tat-kṛtam
03420 na ākārayati ca anyo artho anupakārāt saha-uditaḥ
03420 vyakto na ākārayan jñānaṃ sva-ākāreṇa kathaṃ bhavet
03421 vajra-upala-ādir apy arthaḥ sthiraḥ so anya-anapekṣaṇāt
03421 sakṛt sarvasya janayej jñānāni jagataḥ samam
03422 kramād bhavanti tāny asya sahakāry-upakārataḥ
03422 āhuḥ pratikṣaṇaṃ bhedaṃ sa doṣo atra api pūrvavat
03423 saṃvedanasya tādātmye na vivādo asti kasyacit
03423 tasya artha-rūpatā siddhā sā api sidhyati saṃsmṛteḥ
03424 bhedena ananubhūtes bhinna-vibhakte sva-gocaraiḥ
03424 evam etan na khalv evam iti sā syān na bhedinī
03425 na ca anubhava-mātreṇa kaścid bhedo vivecakaḥ
03425 vivekinī na ca aspaṣṭa-bhede dhīr yamala-ādi-vat
03426 dvairūpya-sādhanena api prāyaḥ siddhaṃ svavedanam
03426 svarūpabhūta-ābhāsasya tadā saṃvedana-īkṣaṇāt
03427 dhiyā atadrūpayā jñāne niruddhe anubhavaḥ kutaḥ
03427 svaṃ ca rūpaṃ na sā vetti ity utsanno anubhavo arthinaḥ
03428 bahir mukhaṃ ca taj-jñānaṃ bhāty artha-pratibhāsa-vat
03428 buddheś ca grāhikā buddhir nityam antarmukhā-ātmani
03429 yo yasya viṣaya-ābhāsas taṃ vetti na tad ity api
03429 prāptā kā saṃvid anyā asti tādrūpyād iti cen matam
03430 prāptaṃ saṃvedanaṃ sarva-sadṛśānāṃ parasparam
03430 buddhiḥ sarūpā tad-vic cet na idānīṃ vit-sarūpikā
03431 svayaṃ so anubhavas tasyā na sa sārūpya-kāraṇaḥ
03431 kriyā-karma-vyavasthāyās tal-loke syān nibandhanam
03432 svabhāvabhūta-tad-rūpa-saṃvid āropa-viplavāt
03432 nīla-āder anubhūta-ākhyā na anubhūteḥ para-ātmanoḥ
03433 dhiyo nīla-ādi-rūpatve bāhyo arthaḥ kiṃ pramāṇakaḥ
03433 dhiyo anīla-ādi-rūpatve sa tasya anubhavaḥ katham
03434 yadā saṃvedana-ātmatvaṃ na sārūpya-nibandhanam
03434 siddhaṃ tat svata eva asya kim arthena upanīyate
03435 sarvātmanā hi sārūpye jñānam ajñānatāṃ vrajet
03435 sāmye kenacid aṅgena syāt sarvaṃ sarva-vedanam
03436 yathā nīla-ādi-rūpatvān nīla-ādy-anubhavo mataḥ
03436 tathā anubhava-rūpatvāt tasya apy anubhavo bhavet
03437 na anubhūto anubhava ity artha-vat tad-viniścayaḥ
03437 tasmād adoṣa iti cet na arthe apy asty eṣa sarvadā
03438 kasmād vā anubhave na asti sati sattā-nibandhane
03438 api ca idaṃ yad ābhāti dṛśyamāne sita-ādike
03439 puṃsāṃ sita-ādy-abhivyakti-rūpaṃ saṃvedanaṃ sphuṭam
03439 tat kiṃ sita-ādy-abhivyakteḥ pararūpam atha ātmanaḥ
03440 pararūpe aprakāśāyāṃ vyaktau vyaktaṃ kathaṃ sitam
03440 jñānaṃ vyaktir na sā vyaktā ity avyaktam akhilaṃ jagat
03441 vyakter vyakty-antara-vyaktāv api doṣa-prasaṅgataḥ
03441 dṛṣṭyā ca ajñāta-sambandhaṃ viśinaṣṭi tayā katham
03442 yasmād dvayor eka-gatau na dvitīyasya darśanam
03442 dvayoḥ saṃsṛṣṭayor dṛṣṭau syād dṛṣṭam iti niścayaḥ
03443 sarūpaṃ darśanaṃ yasya dṛśyate anyena cetasā
03443 dṛṣṭa-ākhyā tatra cet siddhaṃ sārūpye asya svavedanam
03444 atha ātma-rūpan no vetti pararūpasya vit katham
03444 sārūpyād vedanā-ākhyā ca prāg eva pratipāditā
03445 dṛṣṭayor eva sārūpya-graho arthaṃ ca na dṛṣṭavān
03445 prāk kathaṃ darśanena asya sārūpyaṃ so adhyavasyati
03446 sārūpyam api na icched yaḥ tasya na ubhaya-darśanam
03446 tadā artho jñānam iti ca jñāte ca iti gatā kathā
03447 atha svarūpaṃ sā tarhi svayam eva prakāśate
03447 yat tasyām aprakāśāyām arthaḥ syād aprakāśitaḥ
03448 etena anātmavit pakṣe sarva-artha-adarśanena ye
03448 apratyakṣāṃ dhiyaṃ prāhus te api nirvarṇita-uttarāḥ
03449 āśraya-ālambana-abhyāsa-bhedād bhinna-pravṛttayaḥ
03449 sukha-duḥkha-abhilāṣa-ādi-bhedā buddhaya eva tāḥ
03450 pratyakṣās tad-viviktaṃ ca na anyat kiṃcid vibhāvyate
03450 yat taj-jñānam paro apy enāṃ bhuñjīta anyena vid yadi
03451 tajjā tat pratibhāsā vā yadi dhīr vetti na aparā
03451 ālambamānasya anyasya apy asty avaśyam idaṃ dvayam
03452 atha na utpadyate tasmān na ca tat pratibhāsinī
03452 sā dhīrn nirviṣayā prāptā sāmānyaṃ ca tad-agrahe
03453 na gṛhyata iti proktaṃ na ca tad-vastu kiṃcana
03453 tasmād artha-avabhāso asau na anyas tasyā dhiyas tataḥ
03454 siddhe pratyakṣa-bhāva-ātmavidau gṛhṇāti tat punaḥ
03454 na adhyakṣam iti ced eṣa kuto bhedaḥ samarthayoḥ
03455 adṛṣṭa-eka-artha-yoga-ādeḥ saṃvido niyamo yadi
03455 sarvathā anyo na gṛhṇīyāt saṃvid bhedo apy apoditaḥ
03456 yeṣāṃ ca yogino anyasya pratyakṣeṇa sukha-ādikam
03456 vidanti tulya-anubhavās tadvat te api syur āturāḥ
03457 viṣaya-indriya-sampāta-abhāvāt teṣāṃ tad-udbhavam
03457 na udeti duḥkham iti cet na vai duḥkha-samudbhavaḥ
03458 duḥkha-asaṃvedanaṃ kiṃ tu duḥkha-jñāna-samudbhavaḥ
03458 na hi duḥkha-ādy-asaṃvedyaṃ pīḍā-anugraha-kāraṇam
03459 bhāsamānaṃ svarūpeṇa pīḍā duḥkhaṃ svayaṃ yadā
03459 na tad-ālambanaṃ jñānaṃ na tadā evaṃ prayujyate
03460 bhinne jñānasya sarvasya tena ālambana-vedane
03460 artha-sārūpyam ālamba ātmā vittiḥ svayaṃ sphuṭaḥ
03461 api ca adhyakṣatā abhāve dhiyaḥ syāl liṅgato gatiḥ
03461 tac ca akṣam artho dhīḥ pūrvo manaskāro api vā bhavet
03462 kārya-kāraṇa-sāmagryām asyāṃ sambandhinā aparam
03462 sāmarthya-adarśanāt tatra na indriyaṃ vyabhicārataḥ
03463 tathā artho dhī-manaskārau jñānaṃ tau ca na sidhyataḥ
03463 na aprasiddhasya liṅgatvaṃ vyaktir arthasya cen matā
03464 liṅgaṃ sā eva nanu jñānaṃ vyakto artho anena varṇitaḥ
03464 vyaktāv ananubhūtāyāṃ tad-vyaktatva-aviniścayāt
03465 atha arthasya eva kaścit sa viśeṣo vyaktir iṣyate
03465 na anutpāda-vyayavato viśeṣo arthasya kaścana
03466 tad iṣṭau vā pratijñānaṃ kṣaṇabhaṅgaḥ prasajyate
03466 sa ca jñāto athavā ajñāto bhavej jñātasya liṅgatā
03467 yadi jñāte aparicchinne jñāto asāv iti tat kutaḥ
03467 jñātatvena aparicchinnam api tad gamakaṃ katham
03468 adṛṣṭa-dṛṣṭayo anyena draṣṭā dṛṣṭā na hi kvacit
03468 viśeṣaḥ so anya-dṛṣṭāv apy asti iti syāt sva-dhī-gatiḥ
03469 tasmād anumitir buddheḥ sva-dharma-nirapekṣiṇaḥ
03469 kevalān na artha-dharmāt kaḥ sva-dharmaḥ sva-dhiyo paraḥ
03470 yaḥ pratyakṣo dhiyo hetuḥ tulya-kāraṇa-janmanaḥ
03470 tasya bhedaḥ kuto buddher vyabhicāry-anyajaś ca saḥ
03471 rūpa-ādīn pañca viṣayāni indriyāṇy upalambhanam
03471 muktvā na kāryam aparaṃ tasyāḥ samupalabhyate
03472 tatra atyakṣaṃ dvayaṃ pañcasv artheṣv eko api na īkṣyate
03472 rūpa-darśanato jāto yo anyathā vyasta-sambhavaḥ
03473 yad evam apratītaṃ tal liṅgam ity apy alaukikam
03473 vidyamāne api liṅge tāṃ tena sārdham apaśyataḥ
03474 kathaṃ pratīti-liṅgaṃ hi na adṛṣṭasya prakāśakam
03474 tata eva asya liṅgāt prāk prasiddher upavarṇane
03475 dṛṣṭānta-antara-sādhyatvaṃ tasya api ity anavasthitiḥ
03475 ity arthasya dhiyaḥ siddhiḥ na arthāt tasyāḥ kathaṃcana
03476 tad-aprasiddhāv arthasya svayam eva aprasiddhitaḥ
03476 pratyakṣāṃ ca dhiyaṃ dṛṣṭvā tasyāś ca iṣṭa-abhidhā-ādikam
03477 para-citta-anumānaṃ ca na syād ātmany adarśanāt
03477 sambandhasya mano-buddhāv artha-liṅga-aprasiddhitaḥ
03478 prakāśitā kathaṃ vā syāt buddhir buddhy-antareṇa vaḥ
03478 aprakāśa-ātmanoḥ sā syād vyaṅgyavyañjakatā kutaḥ
03479 viṣayasya kathaṃ vyaktiḥ prakāśe rūpa-saṃkramāt
03479 sa ca prakāśas tad-rūpaḥ svayam eva prakāśate
03480 tathā abhyupagame buddheḥ buddhau buddhiḥ svavedikā
03480 siddhā anyathā tulya-dharmā viṣayo api dhiyā saha
03481 iti prakāśa-rūpā naḥ svayaṃ dhīḥ samprakāśate
03481 anyo asyāṃ rūpa-saṃkrāntyā prakāśaḥ samprakāśate
03482 sādṛśye api hi dhīr anyā prakāśyā na tayā matā
03482 svayaṃ prakāśanād arthas tad-rūpeṇa prakāśate
03483 yathā pradīpayor dīpa-ghaṭayoś ca tad-āśrayaḥ
03483 vyaṅgyavyañjakabhāvena vyavahāraḥ pratanyate
03484 viṣaya-indriya-mātreṇa na dṛṣṭam iti niścayaḥ
03484 tasmād yato ayaṃ tasya api vācyam anyasya darśanam
03485 smṛter apy ātmavit siddhā jñānasya anyena vedane
03485 dīrgha-ādi-grahaṇaṃ na syād bahu-mātra-anavasthiteḥ
03486 avasthitāv akramāyāṃ sakṛd ābhāsanān matau
03486 varṇaḥ syād akramo dīrghaḥ kramavān akramāṃ katham
03487 upakuryād asaṃśliṣyan varṇa-bhāgaḥ parasparam
03487 akrameṇa grahād anta-krama-vad dhīś ca no bhavet
03488 āntyaṃ pūrva-sthitād ūrdhvaṃ vardhamāno dhvanir bhavet
03489 sthāne svayaṃ na naśyet sā paścād apy aviśeṣataḥ
03489 doṣo ayaṃ sakṛd utpanna-akrama-varṇa-sthitāv api
03490 sakṛd yatna-udbhavād vyarthaḥ syād yatnaś ca uttarottaraḥ
03490 vyaktāv apy eṣa varṇānāṃ doṣaḥ samanuṣajyate
03491 anekayā tad-grahaṇe yā antyā dhīḥ sā anubhūyate
03491 na dīrgha-grāhikā sā ca tan na syād dīrgha-dhī-smṛtiḥ
03492 pṛthak pṛthak ca buddhīnāṃ saṃvittau tad-dhvaniḥ śruteḥ
03492 avicchinna-ābhatā na syād ghaṭanaṃ ca nirākṛtam
03493 vicchinnaṃ śṛṇvato apy asya yady avicchinna-vibhramaḥ
03493 hrasva-dvayoc cāraṇe api syād avicchinna-vibhramaḥ
03494 vicchinne darśane ca akṣād avicchinna-adhiropaṇam
03494 na akṣāt sarva-akṣa-buddhīnāṃ vitathatva-prasaṅgataḥ
03495 sarva-antyo api hi varṇa-ātmā nimeṣa-tulita-sthitiḥ
03495 sa ca kramād aneka-aṇu-sambandhena nitiṣṭhati
03496 eka-aṇv-atyaya-kālaś ca kālo alpīyān kṣaṇo mataḥ
03496 buddhiś ca kṣaṇikā tasmāt kramād varṇān prapadyate
Original text: Pramāṇavārttikakārikā (without the svārthānumāna-chapter) · Edition: d Y. MIYASAKA, Pramanavarttika-Karika (Sanskrit and Tibetan). Acta Indologica 2, 1971/72, 1-206. [The chapters II, III of our ordering correspond to the chapters I, II of Miyasaka's edition] · Data entry Motoi Ono · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0