Language

ENहिગુ
Scripture Library

Pramāṇavārttikakārikā · Part 120

Explanatory Remarks
A number of five figures at the left side indicates the location of the key word
in the basic texts. In the case of the SV, the HB and the VN, the first three figures
indicate the page number, and the last two indicate the line number (for example,
SV16026=SV 160,26; HB02314=HB 23,14; VN06110=VN 61,10). In the case of the
PV and the NB, the second figure indicates the chapter number and the last three
figures indicate the karika or sutra number (for example, PV02232=PV, the
Pramanasiddhi-chapter v.232; NB03015=NB, the Pararthanumana-chapter sutra 15.
In the case of the SP, the last two figures indicate the karika number (for example,
SP00015=SP, v.15).
3. In this database, sentences are artificially divided into word-units, although they
involve a phonetic fusion or union in the basic texts. Further, compound words are
divided into their shortest constitutive elements (we use a hyphen to indicate that
hyphenated elements originally form a compound word) with the following
exceptions:
3.1. The prefixes a-, dur-, nih- remain undivided, irrespective of attachment to
words or compound words.
3.2. Suffixes making an adverb, for example -vat, -vasa, are divided. But suffixes
making a possessive adjective, for example -vat, -mat, remain undivided, and terms
such as a numeral+ -dha/-vidha/-prakara remain also undivided.
3.3. Compound words with the suffixes -ta/-tva or -bhava/-bhuta fundamentally
remain undivided. For example: karyakaranabhava/-bhuta/-ta.
3.4. Compound words with evam-, tat-, tatha-, para-, yatha-, su-, sva- in the
wordhead fundamentally remain undivided. For example: evamjatiya, tadutpatti,
tathakrta, paratantra, yathartha, yathasvam, sujnanatva, svabhava.
3.5. Some compound words which are regarded as terminology remain also
undivided. For example: agnihotra, ayogavyavaccheda, arthapatti, padartha,
paramartha, prasajyapratisedha, viruddhavyabhicarin, samanantarapratyaya,
samtanaparinama, samanyalaksana, svabhavapratibandha.
4. Those terms whose wordhead is subject to the Sandhi rules (for example, -d
dhetu-) are cited in their original form (for example, -d *hetu-) for the sake of
using this database to make an KWIC index.
1. August. 1997 / Tsukuba
Motoi ONO
Note:
This database is quite a tentative one, and I must admit that there are a lot of
errors and defects in this version. I would appreciate it very much if the user would
point out any errors in this version so that we can make a better new version in the
future.
E-mail: [email protected]

02001 pramāṇam avisaṃvādi jñānam arthakriyā-sthitiḥ
02001 avisaṃvādanaṃ śabde apy abhiprāya-nivedanād
02002 vaktṛ-vyāpāra-viṣayo yo artho buddhau prakāśate
02002 prāmāṇyaṃ tatra śabdasya na artha-tattva-nibandhanam
02003 gṛhīta-grahaṇān na iṣṭaṃ sāṃvṛtaṃ dhī-pramāṇatā
02003 pravṛttes tat-pradhānatvād heya-upādeya-vastuni
02004 viṣaya-ākāra-bhedāc ca dhiyo adhigama-bhedataḥ
02004 bhāvād eva asya tad-bhāve svarūpasya svato gatiḥ
02005 prāmāṇyaṃ vyavahāreṇa śāstraṃ moha-nivartanam
02005 ajñāta-artha-prakāśo vā svarūpa-adhigateḥ paraṃ
02006 prāptaṃ sāmānya-vijñānam avijñāte svalakṣaṇe
02006 yaj jñānam ity abhiprāyāt svalakṣaṇa-vicārataḥ
02007 tadvat pramāṇaṃ bhagavān abhūta-vinivṛttaye
02007 bhūta-uktiḥ sādhana-apekṣā tato yuktā pramāṇatā
02008 nityaṃ pramāṇaṃ na eva asti prāmāṇyād vastu-saṃgateḥ
02008 jñeya-anityatayā tasyā adhrauvyāt krama-janmanaḥ
02009 nityād utpatti-viśleṣād apekṣāyā ayogataḥ
02009 kathaṃcin na upakāryatvād anitye apy apramāṇatā
02010 sthitvāpravṛtti-saṃsthāna-viśeṣa-arthakriyā-ādiṣu
02010 iṣṭasiddhir asiddhir vā dṛṣṭānte saṃśayo athavā
02011 siddhaṃ yādṛg adhiṣṭhātṛ-bhāva-abhāva-anuvṛttimat
02011 saṃniveśa-ādi tad yuktaṃ asmād yad anumīyate
02012 vastu-bhede prasiddhasya śabda-sāmānyād abhedinaḥ
02012 na yuktā anumitiḥ pāṇḍu-dravyād iva hutāśane
02013 anyathā kumbhakāreṇa mṛd-vikārasya kasyacid
02013 ghaṭa-ādeḥ karaṇāt sidhyed valmīkasya api tat-kṛtiḥ
02014 sādhyena anugamāt kārye sāmānyena api sādhane
02014 sambandhi-bhedād bheda-ukti-doṣaḥ kāryasamo mataḥ
02015 jāty-antare prasiddhasya śabda-sāmānya-darśanāt
02015 na yuktaṃ sādhanaṃ gotvāc śabda-ādīnāṃ viṣāṇi-vat
02016 vivakṣā-paratantratvān na śabdāḥ santi kutra vā
02016 tad-bhāvād artha-siddhau tu sarvaṃ sarvasya sidhyai
02017 etena kāpila-ādīnām acaitanya-ādi cintitam
02017 anitya-ādeś ca caitanyam maraṇāt tvag-apohataḥ
02018 vastu-svarūpe asiddhe ayaṃ nyāyaḥ siddhe viśeṣaṇam
02018 abādhakam asiddhāv apy ākāśa-āśraya-vad dhvaneḥ
02019 asiddhāv api śabdasya siddhe vastuni sidhyati
02019 aulūkyasya yathā bauddhena uktaṃ mūrtya-ādi-sādhanam
02020 tasya eva vyabhicāra-ādau śabde apy avyabhicāriṇī
02020 doṣa-vat sādhanaṃ jñeyaṃ vastuno vastu-siddhitaḥ

02021 yathā tat kāraṇaṃ vastu tathā eva tad-akāraṇam
02021 yadā ta kāraṇaṃ kena mataṃ na iṣṭam akāraṇam
02022 śāstra-oṣadha-abhisambandhāc caitrasya vraṇa-rohaṇe
02022 asambaddhasya kiṃ sthāṇoḥ kāraṇatvaṃ na kalpyate
02023 svabhāva-bhedena vinā vyāpāro api na yujyate
02023 nityasya avyatirekitvāt sāmarthyaṃ ca duranvayam
02024 yeṣu satsu bhavaty eva yat tebhyo anyasya kalpane
02024 tad-hetutvena sarvatra hetūnām anavasthitiḥ
02025 svabhāva-pariṇāmena hetur aṅkura-janmani
02025 bhūmy-ādis tasya saṃskāre tad-viśeṣasya darśanāt
02026 yathā viśeṣeṇa vinā viṣaya-indriya-saṃhatiḥ
02026 buddher hetus tathā idaṃ cen na tatra api viśeṣataḥ
02027 pṛthak pṛthag aśaktānāṃ svabhāva-atiśaye asati
02027 saṃhatāv apy asāmarthyaṃ syāt siddho atiśayas tataḥ
02028 tasmāt pṛthag aśakteṣu yeṣu sambhāvyate guṇaḥ
02028 saṃhatau hetutā teṣāṃ na īśvara-āder abhedataḥ
02029 prāmāṇyaṃ ca parokṣa-artha-jñānaṃ tat sādhanasya ca
02029 abhāvān na asty anuṣṭhānam iti kecit pracakṣate
02030 jñānavān mṛgyate kaścit tad-ukta-pratipattaye
02030 ajñā-upadeśa-karaṇe vipralambhana-śaṅkibhiḥ
02031 tasmād anuṣṭheya-gataṃ jñānam asya vicāryatām
02031 kīṭa-saṃkhyā-parijñānaṃ tasya naḥ kva upayujyate
02032 heya-upādeya-tattvasya hāny-upāyasya vedakaḥ
02032 yaḥ pramāṇam asāv iṣṭo na tu sarvasya vedakaḥ
02033 dūraṃ paśyatu vā mā vā tattvam iṣṭaṃ tu paśyatu
02033 pramāṇaṃ dūra-darśī ced eta gṛdhrān upāsmahe
02034 sādhanaṃ karuṇā-abhyāsāt sa buddher deha-saṃśrayāt
02034 asiddho abhyāsa iti cen na āśraya-pratiṣedhataḥ
02035 prāṇa-apāna-indriya-dhiyāṃ dehād eva na kevalāt
02035 sva-jāti-nirapekṣāṇāṃ janma janma-parigrahe
02036 atiprasaṅgād yad dṛṣṭaṃ pratisandhāna-śaktimat
02036 kim āsīt tasya yan na asti paścād yena na sandhimat
02037 na sa kaścit pṛthivy-āder aṃśo yatra na jantavaḥ
02037 saṃsvedaja-ādyā jāyante sarvaṃ bīja-ātmakaṃ tataḥ
02038 tat sva-jāty-anapekṣāṇām akṣa-ādīnāṃ samudbhave
02038 pariṇāmo yathā ekasya syāt sarvasya aviśeṣataḥ
02039 pratyekam upadhāte api na indriyāṇāṃ mano mateḥ
02039 upaghāto asti bhaṅge asyās teṣāṃ bhaṅgaś ca dṛśyate
02040 tasmāt sthity-āśrayo buddher buddhim eva samāśritaḥ
02040 kaścin nimittam akṣāṇāṃ tasmād akṣāṇi buddhitaḥ

02041 yādṛśy-ākṣepikā sā āsīt paścād apy astu tādṛśī
02041 taj-jñānair upakāryatvād uktaṃ kāya-āśritaṃ manaḥ
02042 yady apy akṣair vinā buddhir na tāny api tayā vinā
02042 tathā apy anyonya-hetutvaṃ tato apy anyonya-hetuke
02043 na akramāt kramiṇo bhāvo na apy apekṣā aviśeṣiṇaḥ
02043 kramād bhāvantī dhīḥ kāyāt kramaṃ tasya api śaṃsati
02044 pratikṣaṇam apūrvasya pūrvaḥ pūrvaḥ kṣaṇo bhavet
02044 tasya hetur ato hetur dṛṣṭa eva astu sarvadā
02045 citta-antarasya sandhāne ko virodho antya-cetasaḥ
02045 tadvad apy arthataś cittam asandhānaṃ kuto matam
02046 asiddha-arthaḥ pramāṇena kiṃ siddhānto anugamyate
02046 hetor vaikalyatas tac cet kiṃ tad eva atra na uditam
02047 tad-dhī-vad grahaṇa-prāpter mano-jñānaṃ na sa indriyāt
02047 jñāna-utpādana-sāmarthya-bhedān na sakalād api
02048 acetanatvān na anyasmād hetv-abhedāt sahasthitiḥ
02048 akṣa-vad rūpa-rasa-vad artha-dvāreṇa vikriyā
02049 sattā-upakāriṇī yasya nityaṃ tad-anubandhataḥ
02049 sa hetuḥ saptamī tasmād utpādād iti ca ucyate
02050 astu upakārako vā api kadācic citta-santateḥ
02050 vahny-ādi-vad ghaṭa-ādīnāṃ vinivṛttir na tāvatā
02051 anivṛtti-prasaṅgaś ca dehe tiṣṭhati cetasaḥ
02051 tad-bhāve bhāvād vaśyatvāt prāṇa-apānau tato na tat
02052 preraṇa-ākarṣaṇe vāyoḥ prayatnena vinā kutaḥ
02052 nirhrāsa-atiśaya-āpattir nirhrāsa-atiśayāt tayoḥ
02053 tulyaḥ prasaṅgo api tayor na tulyaṃ citta-kāraṇe
02053 sthity-āvedhakam anyac ca yataḥ kāraṇam iṣyate
02054 na doṣair viguṇo deho hetur varty-ādi-vad yadi
02054 mṛte śamīkṛte doṣe punar ujjīvanaṃ bhavet
02055 nivṛtte apy anale kāṣṭha-vikāra-avinivṛtti-vat
02055 tasya anivṛttir iti cen na cikitsā-prayogataḥ
02056 apunarbhāvataḥ kiṃcid vikāra-jananaṃ kvacit
02056 kiṃcit viparyayād agnir yathā kāṣṭha-suvarṇayoḥ
02057 ādyasya anyo apy asaṃhāryaḥ pratyāneyas tu yat kṛtaḥ
02057 vikāraḥ syāt punarbhāvaḥ tasya hemni kharatva-vat
02058 durlabhatvāt samādhātur asādhyaṃ kiṃcid īritam
02058 āyuḥ kṣayād vā doṣe tu kevale na asty asādhyatā
02059 mṛte viṣa-ādi-saṃhārāt tad daṃśac chedato api vā
02059 vikāra-hetor vigame sa na ucchvasiti kiṃ punaḥ
02060 upādāna-avikāreṇa na upādeyasya vikriyā
02060 kartuṃ śakya-avikāreṇa mṛdaḥ kuṇḍa-ādino yathā

02061 avikṛtya hi yad vastu yaḥ padārtho vikāryate
02061 upādānaṃ na tat tasya yuktaṃ go-gavaya-ādivat
02062 cetaḥ-śarīrayor evaṃ tad-hetoḥ kārya-janmanaḥ
02062 sahakārāt sahasthānam agni-tāmra-dravatva-vat
02063 anāśrayāt sad-asator na āśrayaḥ sthiti-kāraṇam
02063 sataś ced āśrayo na asyāḥ sthātur avyatirekataḥ
02064 vyatireke api tad-hetus tena bhāvasya kiṃ kṛtam
02064 avināśa-prasaṅgaḥ sa nāśa-hetor mato yadi
02065 tulyaḥ prasaṅgas tatra api kiṃ punaḥ sthiti-hetunā
02065 ānāśaka-āgamāt sthānaṃ tataś ced vastu-dharmatā
02066 nāśasya satya-bādho asāv iti kiṃ sthiti-hetunā
02066 yathā jala-āder ādhāra iti cet tulyam atra ca
02067 pratikṣaṇa-vināśe hi bhāvānāṃ bhāva-santateḥ
02067 tathā utpatteḥ sahetutvād āśrayo ayuktam anyathā
02068 syād ādhāro jala-ādīnāṃ gamana-pratibandhataḥ
02068 agatīnāṃ kim ādhārair guṇa-sāmānya-karmaṇām
02069 etena samavāyaś ca samavāyī ca kāraṇam
02069 vyavasthitatvaṃ jāty-ādern nirastam anapāśrayāt
02070 parato bhāva-nāśaś cet tasya kiṃ sthiti-hetunā
02070 sa vinaśyed vinā apy anyairn na śaktāḥ sthiti-hetavaḥ
02071 sthitimān sāśrayaḥ sarvaḥ sarva-utpattau ca sāśrayaḥ
02071 tasmāt sarvasya bhāvasya na vināśaḥ kadācana
02072 svayaṃ vinaśvara-ātmā cet tasya kaḥ sthāpakaḥ paraḥ
02072 svayaṃ na naśvara-ātmā cet tasya kaḥ sthāpakaḥ paraḥ
02073 buddhi-vyāpāra-bhedena nirhrāsa-atiśayāv api
02073 prajñā-āder bhavato deha-nirhrāsa-atiśayau vinā
02074 idaṃ dīpa-prabhā-ādīnām āśritānāṃ na vidyate
02074 syāt tato api viśeṣo asya na citte anupakāriṇi
02075 rāga-ādi-vṛddhiḥ puṣṭy-ādeḥ kadācit sukha-duḥkhajā
02075 tayoś ca dhātu-sāmya-āder antararthasya saṃnidheḥ
02076 etena saṃnipāta-ādeḥ smṛti-bhraṃśa-ādayo gatāḥ
02076 vikārayati dhīr eva abhyantarartha-viśeṣajā
02077 śārdūla-śoṇita-ādīnāṃ santāna-atiśaye kvacit
02077 moha-ādayaḥ sambhavanti śravaṇa-īkṣaṇato yathā
02078 tasmāt svasya eva saṃskāraṃ niyamena anuvartate
02079 yathā śruta-ādi-saṃskāraḥ kṛtaś cetasi cetasi
02079 kālena vyajyate abhedāt syād dehe api tato guṇaḥ
02080 ananya-sattva-neyasya hīna-sthāna-parigrahaḥ
02080 ātma-snehavato duḥkha-sukha-tyāga-āpti-vāñchayā
02081 duḥkhe viparyāsa-matis tṛṣṇā ca ābandha-kāraṇam

02081 janmino yasya te na sto na sa janma adhigacchati
02082 gaty-āgatī na dṛṣṭe ced indriyāṇām apāṭavāt
02082 adṛṣṭir manda-netrasya tanu-dhūma-āgatir yathā
02083 tanutvān mūrtam api tu kiṃcit kvacid aśaktimat
02083 jala-vat sūta-vad hemni na adṛṣṭer asad eva vā
02084 pāṇy-ādi-kampe sarvasya kampa-prāpter virodhinaḥ
02084 ekasmin karmaṇo ayogāt syāt pṛthak siddhir anyathā
02085 ekasya ca āvṛttau sarvasya āvṛttiḥ syād anāvṛttau
02085 dṛśyeta rakte ca ekasmin rāgo araktasya vā gatiḥ
02086 na asty eka-samudāyo asmād anekatve api pūrvavat
02086 aviśeṣād aṇutvāc ca na gatiś cen na sidhyati
02087 aviśeṣo viśiṣṭānām aindriyatvam ato anaṇuḥ
02087 etena āvaraṇa-ādīnām abhāvaś ca nirākṛtaḥ
02088 kathaṃ vā sūta-hema-ādi-miśraṃ tapta-upala-ādi vā
02088 dṛśyaṃ pṛthag aśaktānām akṣa-ādīnāṃ gatiḥ katham
02089 saṃyogāc cet samāno atra prasaṅgo hema-sūtayoḥ
02089 dṛśyaḥ saṃyoga iti cet kuto adṛṣṭa-āśraye gatiḥ
02090 rasa-rūpa-ādi-yogaś ca viruddha upacārataḥ
02090 iṣṭas/ ced buddhi-bhedo astu paṅktir dīrghā iti vā katham
02091 saṃkhyā-saṃyoga-karma-āder api tadvat svarūpataḥ
02091 abhilāpāc ca bhedena rūpaṃ buddhau na bhāsate
02092 śabda-jñāne vikalpena vastu-bheda-anusāriṇā
02092 guṇa-ādiṣv iva kalpya-arthe naṣṭa-ajāteṣu vā yathā
02093 mato yady upacāro atra sa iṣṭo yan nibandhanaḥ
02093 sa eva sarva-bhāveṣu hetuḥ kiṃ na iṣyate tayoḥ
02094 upacāro na sarvatra yadi bhinna-viśeṣaṇam
02094 mukhyam ity eva ca kuto abhinne bhinna-arthatā iti cet
02095 anartha-antara-hetutve apy aparyāyaḥ sita-ādiṣu
02095 saṃkhyā-ādi-yoginaḥ śabdās tatra apy artha-antaraṃ yadi
02096 guṇa-dravya-aviśeṣaḥ syād bhinno vyāvṛtti-bhedataḥ
02096 syād anartha-antara-arthatve apy akarma-adravya-śabda-vat
02097 vyatirekī iva yac ca api sūcyate bhāva-vācibhiḥ
02097 saṃkhyā-ādi-tadvataḥ śabdais tad-dharma-antara-bhedakam
02098 śrutis tan-mātra-jijñāsor na vā kṣipta-akhilā parā
02098 bhinnaṃ dharmam iva ācaṣṭe yogo aṅgulyā iti kvacit
02099 yuktā aṅgulī iti sarveṣām ākṣepād dharmi-vācinī
02099 khyāta-eka-artha-abhidhāne api tathā vihita-saṃsthitiḥ
02100 rūpa-ādi-śakti-bhedānām anākṣepeṇa vartate
02100 tat-samāna-phalā ahetu-vyavacchede ghaṭa-śrutiḥ
02101 ato na rūpaṃ ghaṭa ity eka-adhikaraṇā śrutiḥ

02101 bhedo ayam īdṛśo jāti-samudāya-abhidāyinoḥ
02102 rūpa-ādayo ghaṭasya iti tat-sāmānya-upasarjanāḥ
02102 tac-śakti-bhedāḥ khyāpyante vācyo anyo apy anayā diśā
02103 hetutve ca samastānām eka-aṅga-vikale api na
02103 pratyekam api sāmarthye yugapad bahu-sambhavaḥ
02104 na anekatvasya tulyatvāt prāṇa-apānau niyāmakau
02104 ekatve api bahu-vyaktis tad-hetor nitya-saṃnidheḥ
02105 na aneka-hetur iti cen na aviśeṣāt kramād api
02105 na eka-prāṇe apy aneka-artha-grahaṇān niyamas tataḥ
02106 ekayā aneka-vijñāne buddhyā astu sakṛd eva tat
02106 avirodhāt krameṇa api mā bhūt tad-aviśeṣataḥ
02107 bahavaḥ kṣaṇikāḥ prāṇā asvajātīyakāḥ kila
02107 tādṛśām eva cittānāṃ kalpyante yadi kāraṇam
02108 kramavantaḥ kathaṃ te syuḥ krama-vad hetunā vinā
02108 pūrva-sva-jāti-hetutve na syād ādyasya sambhavaḥ
02109 tad hetus tādṛśo na asti sati vā anekatā dhruvam
02109 prāṇānāṃ bhinna-deśatvāt sakṛj janma dhiyāmataḥ
02110 yady eka-kāliko aneko apy eka-caitanya-kāraṇam
02110 ekasya api na vaikalye syān manda-śvasita-ādiṣu
02111 atha hetur yathābhāvaṃ jñāne api syād viśiṣṭatā
02111 na hi tat tasya kāryaṃ yady asya bhedān na bhidyate
02112 vijñānaṃ śakti-niyamād ekam ekasya kāraṇam
02112 anya-artha-asakti-viguṇe jñāne anartha-antara-grahāt
02113 śarīrāt sakṛd utpannā dhīḥ sva-jātyā niyamyate
02113 parataś cet samarthasya dehasya viratiḥ kutaḥ
02114 anāśrayān nivṛtte syāc śarīre cetasaḥ sthitiḥ
02114 kevalasya iti cec citta-santānaṃ sthiti-kāraṇam
02115 tad-hetu-vṛtti-lābhāya na aṅgatāṃ yadi gacchati
02115 hetur deha-antara-utpattau pañca-āyatanam aihikam
02116 tad-aṅga-bhāva-hetutva-niṣedhe anupalambhanam
02116 aniścayakaraṃ proktam indriya-ādy api śeṣavat
02117 dṛṣṭā ca śaktiḥ pūrveṣām indriyāṇāṃ sva-jātiṣu
02117 vikāra-darśanāt siddham aparāpara-janma ca
02118 śarīrād yadi taj-janma prasaṅgaḥ pūrvavad bhavet
02118 cittāc cet tata eva astu janma deha-antarasya ca
02119 tasmān na hetu-vaikalyāt sarveṣām antya-cetasām
02119 asandhir īdṛśaṃ tena śeṣavat sādhanaṃ matam
02120 abhyāsena viśeṣe api laṅghana-udaka-tāpa-vat
02120 svabhāva-atikramo mā bhūd iti ced āhitaḥ sa cet
02121 punar yatnam apekṣeta yadi syāt asthira-āśrayaḥ

02121 viśeṣo na eva bardheta svabhāvaś ca na tādṛśaḥ
02122 tatra upayukta-śaktīnāṃ viśeṣa-anuttarān prati
02122 sādhanānām asāmarthyān nityaṃ ca anāśraya-sthiteḥ
02123 viśeṣasya asvabhāvatvād vṛddhāv apy āhito yadā
02123 na apekṣeta punar yatnaṃ yatno anyaḥ syād viśeṣa-kṛt
02124 kāṣṭha-pārada-hema-āder agny-āder iva cetasi
02124 abhyāsajāḥ pravartante sva-rasena kṛpā-ādayaḥ
02125 tasmāt sa teṣām utpannaḥ svabhāvo jāyate guṇaḥ
02125 tad-uttarottaro yatno viśeṣasya vidhāyakaḥ
02126 yasmāc ca tulya-jātīya-pūrva-bīja-pravṛddhayaḥ
02126 kṛpā-ādi-buddhayas tāsāṃ saty abhyāse kutaḥ sthitiḥ
02127 na ca evaṃ laṅghanād eva laṅghanaṃ bala-yatnayoḥ
02127 tad-hetvoḥ sthita-śaktitvāl laṅghanasya sthita-ātmatā
02128 tasya ādau deha-vaiguṇyāt paścād-vad avilaṅghanaṃ
02128 śanair yatnena vaiguṇye niraste sva-bale sthitiḥ
02129 kṛpā sva-bīja-prabhavā sva-bīja-prabhavair na cet
02129 vipakṣair bādhyate cet te prayāty atyanta-sātmatām
02130 tathā hi mūlam abhyāsaḥ pūrvaḥ pūrvaḥ parasya tu
02130 kṛpā-vairāgya-bodha-ādeś citta-dharmasya pāṭave
02131 kṛpā-ātmakatvam abhyāsād ghṛṇā-vairāgya-rāga-vat
02131 niṣpanna-karuṇā-utkarṣa-para-duḥkha-kṣamer itaḥ
02132 dayāvān duḥkha-hāna-artham upāyeṣv abhiyujyate
02132 parokṣa-upeya-tad-hetos tad-ākhyānaṃ hi duṣkaram
02133 yukty-āgamābhyāṃ vimṛśan duḥkha-hetuṃ parīkṣate
02133 tasya anitya-ādi-rūpāṃ ca duḥkhasya eva viśeṣaṇaiḥ
02134 yatas tathā sthite hetau nivṛttir na iti paśyati
02134 phalasya hetor hāna-arthaṃ tad-vipakṣaṃ parīkṣate
02135 sādhyate tad-vipakṣo api heto rūpa-avabodhataḥ
02135 ātma-ātmīya-graha-kṛtaḥ snehaḥ saṃskāra-gocaraḥ
02136 hetur virodhī nairātmya-darśanaṃ tasya bādhakam
02136 bahuśo bahudhā upāyaṃ kālena bahunā asya ca
02137 gacchanty abhyasyatas tatra guṇa-doṣāḥ prakāśatām
02137 buddheś ca pāṭavād hetor vāsanātaḥ prahīyate
02138 padārtha-vṛtteḥ khaṅga-āder viśeṣo ayaṃ mahā-muneḥ
02138 upāya-abhyāsa eva ayaṃ tādarthyāc śāsanaṃ matam
02139 niṣpatteḥ prathamaṃ bhāvād hetur uktam idaṃ dvayam
02139 hetoḥ prahāṇaṃ tri-guṇaṃ sugatatvam aniśrayāt
02140 duḥkhasya śastaṃ nairātmya-dṛṣṭes tad yuktito api vā
02140 punar āvṛttir ity uktau janma-doṣa-samudbhavau
02141 ātma-darśana-bījasya hānād apunarāgamaḥ

02141 tad-bhūta-bhinna-ātmatayā aśeṣam akleśa-nirjaram
02142 kāya-vāg-buddhi-vaiguṇyaṃ mārga-ukty-apaṭutā api vā
02142 aśeṣa-hānam abhyāsād ukty-āder doṣa-saṃkṣayaḥ
02143 na ity eke vyatireko asya sandigdha-avyabhicāry ataḥ
02143 akṣayitvaṃ ca doṣāṇāṃ nityatvād anupāyataḥ
02144 upāyasya aparijñānād iti vā parikalpayet
02144 hetumattvād viruddhasya hetor abhyāsataḥ kṣayāt
02145 hetu-svabhāva-jñānena taj-jñānam api sādhyate
02145 tāyaḥ sva-dṛṣṭa-mārga-uktir vaiphalyād vakti na anṛtam
02146 dayālutvāt parārthaṃ ca sarva-ārambha-abhiyogataḥ
02146 tataḥ pramāṇaṃ tāyo vā catuḥsatya-prakāśanam
02147 duḥkhaṃ saṃsāriṇaḥ skandhā rāga-ādeḥ pāṭava-īkṣaṇāt
02147 abhyāsān na yadṛcchāto ahetor janma-virodhataḥ
02148 vyabhicārān na vāta-ādi-dharmaḥ prakṛti-saṃkarāt
02148 adoṣaś cet tad-anyo api dharmaḥ kiṃ tasya na īkṣyate
02149 na sarva-dharmaḥ sarveṣāṃ sama-rāga-prasaṅgataḥ
02149 rūpa-ādi-vad adoṣaś cet tulyaṃ tatra api codanam
02150 ādhipatyaṃ viśiṣṭānāṃ yadi tatra na karmaṇām
02150 viśeṣe api ca doṣānām aviśeṣād asiddhatā
02151 na vikārād vikāreṇa sarveṣāṃ na ca sarvajāḥ
02151 kāraṇe vardhamāne ca kārya-hānirn na yujyate
02152 tāpa-ādiṣv iva rāga-āder vikāro api sukha-ādi-jaḥ
02152 vaiṣamyajena duḥkhena rāgasya anudbhavo yadi
02153 vācyaṃ kena udbhavaḥ sāmyān mada-vṛddhiḥ smaras tataḥ
02153 rāgī viṣam adoṣo api dṛṣṭaḥ sāmye api na aparaḥ
02154 kṣayād asṛk-sruto apy anye na eka-strī-niyato madaḥ
02154 te na ekasyāṃ na tīvraḥ syāt aṅga-rūpa-ādy api iti cet
02155 na sarveṣām anekāntān na ca apy aniyato bhavet
02155 aguṇa-grāhiṇo api syād aṅgaṃ so api guṇa-grahaḥ
02156 yadi sarvā guṇa-grāhī syād hetor aviśeṣataḥ
02156 yad avastho mato rāgī na dveṣī syāc ca tādṛśaḥ
02157 tayor asamarūpatvān niyamaś ca atra na īkṣyate
02157 sajāti-vāsanā-bheda-pratibaddha-pravṛttayaḥ
02158 yasya rāga-ādayas tasya na ete doṣāḥ prasaṅginaḥ
02158 etena bhūta-dharmatvaṃ niṣiddhaṃ niśrayasya ca
02159 niṣedhān na pṛthivy-ādi-niśritā dhavalā-ādayaḥ
02159 tad-upādāya śabdaś ca hetv-arthaḥ svāśrayeṇa ca
02160 avinirbhāga-vartitvād āśrayā ayuktam anyathā
02160 mada-ādi-śakter iva ced vinirbhāgo na vastunaḥ
02161 śaktir artha-antaraṃ vastu naśyen na āśritam āśraye

02161 tiṣṭhaty avikale yāti tat-tulyaṃ cen na bhedataḥ
02162 bhūta-cetanayor bhinna-pratibhāsa-avabodhataḥ
02162 āvikāraṃ ca kāyasya tulya-rūpaṃ bhaven manaḥ
02163 rūpa-ādi-vad vikalpasya kā eva artha-paratantratā
02163 anapekṣya yadā kāyaṃ vāsanā-bodha-kāraṇam
02164 jñānaṃ syāt kasyacit kiṃcit kadācit tena kiṃcana
02164 avijñānasya vijñāna-anupādānāc ca sidhyati
02165 vijñāna-śakti-sambandhād iṣṭaś cet sarva-vastunaḥ
02165 etat sāṃkhya-paśoḥ ko anyaḥ salajjo vaktum īhate
02166 adṛṣṭa-pūrvam asti iti tṛṇa-agre kariṇāṃ śatam
02166 yad rūpaṃ dṛśyatāṃ yātaṃ tad rūpaṃ prāṅ na dṛśyate
02167 śatadhā viprakīrṇe api hetau tad vidyate katham
02167 rāga-ādy-aniyamo apūrva-prādurbhāve prasajyate
02168 bhūta-ātmatā-anatikrānteḥ sarvo rāga-ādimān yadi
02168 sarvaḥ samāna-rāgaḥ syād bhūta-atiśayato na cet
02169 bhūtānāṃ prāṇitā-bhede apy ayaṃ bhedo yad āśrayaḥ
02169 tan nirhrāsa-atiśaya-vat tad-bhāvāt tāni hāpayet
02170 na ced bhede api rāga-ādi-hetu-tulya-ātmatā-akṣayaḥ
02170 sarvatra rāgaḥ sadṛśaḥ syād hetoḥ sadṛśā-ātmanaḥ
02171 na hi go-pratyayasya asti samāna-artha-bhuvaḥ kvacit
02171 tāratamyaṃ pṛthivy-ādau prāṇitā-āder iha api vā
02172 auṣṇyasya tāratamye api na anuṣṇo agniḥ kadācana
02172 tathā iha api iti cen na agner auṣṇyād bheda-niṣedhataḥ
02173 tāratamya-anubhavino yasya anyasya sato guṇāḥ
02173 te kvacit pratihanyante tad-bhede dhavalā-ādi-vat
02174 rūpa-ādi-van na niyamas teṣāṃ bhūta-avibhāgataḥ
02174 tat-tulyaṃ cen na rāga-ādeḥ saha-utpatti-prasaṅgataḥ
02175 vikalpya-viṣayatvāc ca viṣayā na niyāmakāḥ
02175 sabhāga-hetu-virahād rāga-āder niyamo na vā
02176 sarvadā sarva-buddhīnāṃ janma vā hetu-saṃnidheḥ
02176 kadācid upalambhāt tad adhruvaṃ doṣa-niśrayāt
02177 duḥkhaṃ hetu-vaśatvāc ca na ca ātmā na apy adhiṣṭhitam
02177 na akāraṇam adhiṣṭhātā nityaṃ vā janakaṃ katham
02178 tasmād anekam ekasmād bhinna-kālaṃ na jāyate
02178 kārya-anutpādato anyeṣu saṃgateṣv api hetuṣu
02179 hetv-antara-anumānaṃ syān na etan nityeṣu vidyate
02179 kādācitkatayā siddhā duḥkhasya asya sahetutā
02180 nityaṃ sattvam asattvaṃ vā ahetor anya-anapekṣaṇāt
02180 taikṣṇya-ādīnāṃ yathā na asti kāraṇaṃ kaṇḍaka-ādiṣu
02181 tathā akāraṇam etat syād iti kecit pracakṣate

02181 saty eva yasmin yaj janma vikāre vā api vikriyā
02182 tat tasya kāraṇaṃ prāhus tat teṣām api vidyate
02182 sparśasya rūpa-hetutvād darśane asti nimittatā
02183 nityānāṃ pratiṣedhena na īśvara-ādeś ca sambhavaḥ
02183 asāmarthyād ato hetur bhava-vāñchā-parigrahaḥ
02184 yasmād deśa-viśeṣasya tat prāpty-āśākṛto nṛṇām
02184 sā bhava-icchā āpty-anāpti-icchoḥ pravṛttiḥ sukha-duḥkhayoḥ
02185 yato api prāṇinaḥ kāma-vibhava-icche ca te mate
02185 sarvatra ca ātma-snehasya hetutvāt sampravartate
02186 asukhe sukha-saṃjñasya tasmāt tṛṣṇā bhava-āśrayaḥ
02186 virakta-janma-adṛṣṭer ity ācāryāḥ sampracakṣate
02187 adeha-rāga-adṛṣṭeś ca dehād rāga-samudbhavaḥ
02187 nimitta-upagamād iṣṭam upādānaṃ tu vāryate
02188 imān tu yuktiman vicchan bādhate sva-mataṃ svayam
02188 janmanā sahabhāvaś cet jātānāṃ rāga-darśanāt
02189 sabhāga-jāteḥ prāk siddhiḥ kāraṇatve api na uditam
02189 ajñānam uktā tṛṣṇā eva santāna-preraṇād bhave
02190 ānantaryān na karma api sati tasminn asambhavāt
02190 tad anātyantikaṃ hetoḥ pratibandha-ādi-sambhavāt
02191 saṃsāritvād anirmokṣo na iṣṭatvād aprasiddhitaḥ
02191 yāvad ātmani na premṇo hāniḥ sa paritasyati
02192 tāvad duḥkhitam āropya na ca svastho avatiṣṭhate
02192 mithyā-adhyāropa-hāna-arthaṃ yatno asaty api moktari
02193 avasthā-vīta-rāgāṇāṃ dayayā karmaṇā api vā
02193 ākṣipte avinivṛtti-iṣṭeḥ sahakāri-kṣayād alam
02194 na ākṣeptum aparaṃ karma bhava-tṛṣṇā-vilaṅghinām
02194 duḥkha-jñāne aviruddhasya pūrva-saṃskāra-vāhinī
02195 vastu-dharma-udaya-utpattir na sā sattva-anurodhinī
02195 ātma-antara-samāropād rāgo dharme atad-ātmake
02196 duḥkha-santāna-saṃsparśa-mātreṇa eva dayā-udayaḥ
02196 mohaś ca mūlaṃ doṣāṇāṃ sa ca sattva-graho vinā
02197 tena ādya-hetau na dveṣo na doṣo ataḥ kṛpā matā
02197 na amuktiḥ pūrva-saṃskāra-kṣaye anya-apratisandhitaḥ
02198 akṣīṇa-śaktiḥ saṃskāro yeṣāṃ tiṣṭhanti te anaghāḥ
02198 mandatvāt karuṇāyāś ca na yatnaḥ sthāpane mahān
02199 tiṣṭhanty eva para-adhīnāḥ yeṣāṃ tu mahatī kṛpā
02199 satkāyadṛṣṭer vigamād ādya eva abhavo bhavet
02200 mārge cet sahaja-ahāner na hānau vā bhavaḥ kutaḥ
02200 sukhī bhave ayaṃ duḥkhī vā mā bhūvam iti tṛṣyataḥ
02201 yā eva aham iti dhīḥ sā eva sahajaṃ sattva-darśanam

02201 na hy apaśyann aham iti snihyaty ātmani kaścana
02202 na ca ātmani vinā premṇā sukha-kāmo abhidhāvati
02202 duḥkha-utpādasya hetutvaṃ bandho nityasya tat kutaḥ
02203 aduḥkha-utpāda-hetutvaṃ mokṣo nityasya tat kutaḥ
02203 anityatvena yo avācyaḥ sa heturn na hi kasyacit
02204 bandha-mokṣāv avācye api na vidyete kathaṃ ca na
02204 nityaṃ tam āhur vidvāṃso yaḥ svabhāvo na naśyati
02205 tyaktvā imāṃ hrepaṇīṃ dṛṣṭim ato nityaḥ sa ucyatām
02205 ukto mārgasya tad abhyāsād āśrayaḥ parivartate
02206 sātmye api doṣa-bhāvaś cen mārgavan na avibhutvataḥ
02206 viṣaya-grahaṇaṃ dharmo vijñānasya yathā asti saḥ
02207 gṛhyate so asya janako vidyamāna-ātmanā iti ca
02207 eṣā prakṛtir asyās tan nimitta-antarataḥ skhalat
02208 vyāvṛttau pratyaya-apekṣam adṛḍhaṃ sarpa-buddhi-vat
02208 prabhāsvaram idaṃ cittaṃ prakṛtyā āgantavo malāḥ
02209 tat-prāg apy asamarthānāṃ paścāc śaktiḥ kva tanmaye
02209 na alaṃ praroḍhum atyantaṃ syandinyām agni-vad bhuvi
02210 bādhaka-utpatti-sāmarthya-garbhe śakto api vastuni
02210 nirupadrava-bhūta-artha-svabhāvasya viparyayaiḥ
02211 na bādhā yatnavattve api buddhes tat pakṣa-pātataḥ
02211 ātma-graha-eka-yonitvāt kāryakāraṇabhāvataḥ
02212 rāga-pratighayor bādhā bhede api na parasparam
02212 moha-avirodhān maitry-āder na atyantaṃ doṣa-nigrahaḥ
02213 tan-mūlāś ca malāḥ sarve sa ca satkāyadarśanam
02213 vidyāyāḥ pratipakṣatvāc caittatvena upalabdhitaḥ
02214 mithyā-upalabdhir ajñāna-yuktes ca anyad ayuktimat
02214 vyākhyeyo atra virodho yas tad-virodhāc ca tanmayaiḥ
02215 virodhaḥ śūnyatā-dṛṣṭeḥ sarva-doṣaiḥ prasidhyati
02215 na akṣayaḥ prāṇi-dharmatvād rūpa-ādi-vad asiddhitaḥ
02216 sambandhe pratipakṣasya tyāga-saṃsarjanād api
02216 na kāṭhinya-vad utpattiḥ punar doṣa-virodhinaḥ
02217 sa ātmatvena anapāyatvād anekāntāc ca bhasma-vat
02217 yaḥ paśyaty ātmānaṃ tatra aham iti śāśvataḥ snehaḥ
02218 snehāt sukheṣu tṛṣyati tṛṣṇā doṣāṃs tiraskurute
02218 guṇa-darśī paritṛṣyan mama iti tat sādhanāny upādatte
02219 tena ātma-abhiniveśo yāvat tāvat sa saṃsāre
02219 ātmani sati para-saṃjñā sva-para-vibhāgāt parigraha-dveṣau
02220 anayoḥ sampratibaddhāḥ sarve doṣāḥ prajāyante
02220 niyamena ātmani snihyaṃs tadīye na virajyate
02221 na ca asty ātmani nirdoṣe sneha-apagama-kāraṇam

02221 snehaḥ sadoṣa iti cet tataḥ kiṃ tasya varjanam
02222 adūṣite asya viṣaye na śakyaṃ tasya varjanam
02222 prahāṇir icchā-dveṣa-āder guṇa-doṣa-anubandhinaḥ
02223 tayor adṛṣṭir viṣaye na tu bāhyeṣu yaḥ kramaḥ
02223 na hi sneha-guṇāt snehaḥ kiṃ tv artha-guṇa-darśanāt
02224 kāraṇe avikale tasmin kāryaṃ kena nivāryate
02224 kā vā sadoṣatā dṛṣṭā snehe duḥkha-samāśrayaḥ
02225 tathā api na virāgo atra svatva-dṛṣṭer yathā ātmani
02225 na tair vinā duḥkha-hetur ātmā cet te api tādṛśāḥ
02226 nirdoṣaṃ dvayam apy evaṃ vairāgyaṃ na dvayos tataḥ
02226 duḥkha-bhāvanayā asyāc ced ahi-daṣṭa-aṅga-hāni-vat
02227 ātmīya-buddhi-hānyā atra tyāgo na tu viparyaye
02227 upabhoga-āśrayatvena gṛhīteṣv indriya-ādiṣu
02228 svatva-dhīḥ kena vāryeta vairāgyaṃ tatra tat kutaḥ
02228 pratyakṣam eva sarvasya keśa-ādiṣu kalevarāt
02229 cyuteṣu sā ghṛṇā buddhir jāyate anyatra saspṛhā
02229 samavāya-ādi-sambandha-janitā tatra hi sva-dhīḥ
02230 sambandhaḥ sa tathā eva iti dṛṣṭāv api na hīyate
02230 samavāya-ādy-abhāve api sarvatra asty upakāritā
02231 duḥkha-upakārān na bhaved aṅgulyām iva cet sva-dhīḥ
02231 na hy ekāntena tad duḥkhaṃ bhūyasā saviṣa-anna-vat
02232 viśiṣṭa-sukha-saṃgāt syāt tad-viruddhe virāgitā
02232 kiṃcit parityajet saukhyaṃ viśiṣṭa-sukha-tṛṣṇayā
02233 nairātmye tu yathālābham ātma-snehāt pravartate
02233 alābhe mattakāśinyā dṛṣṭā tiryakṣu kāmitā
02234 yasya ātmā vallabhaḥ tasya sa nāśaṃ katham icchati
02234 nivṛtta-sarva-anubhava-vyavahāra-guṇa-āśrayam
02235 icchet prema kathaṃ premṇaḥ prakṛtir na hi tādṛśī
02235 sarvathā ātma-grahaḥ sneham ātmani draḍhayaty alam
02236 ātmīya-sneha-bījaṃ tat tad-avasthaṃ vyavasthitam
02236 yatne apy ātmīya-vairāgyaṃ guṇa-leśa-samāśrayāt
02237 vṛttimān pratibadhnāti tad doṣān saṃvṛnoti ca
02237 ātmany api virāgaś cet na idānīṃ yo virajyate
02238 tyajaty asau yathā ātmānaṃ vyarthā ato duḥkha-bhāvanā
02238 duḥkha-bhāvanayā apy eṣa duḥkham eva vibhāvayet
02239 pratyakṣaṃ pūrvam api tat tathā api na virāgavān
02239 yady apy ekatra doṣeṇa tat kṣaṇaṃ calitā matiḥ
02240 viraktau na eva tatra api kāmi iva vanita-antare
02240 tyājya-upādeya-bhede hi saktir yā eva eka-bhāvinī
02241 sā bījaṃ sarva-saktīnāṃ paryāyeṇa samudbhave

02241 nirdoṣa-viṣayaḥ sneho nirdoṣaḥ sādhanāni ca
02242 etāvad eva ca jagat kva idānīṃ sa virajyate
02242 sadoṣatā api cet tatra tasya tatra ātmany api sā samā
02243 tatra aviraktas tad-doṣe kva idānīṃ sa virajyate
02243 guṇa-darśana-sambhūtaṃ snehaṃ bādhita-doṣa-dṛk
02244 sa ca indriya-ādau na tv evaṃ bāla-āder api darśanāt
02244 doṣavaty api sadbhāvāt svabhāvād guṇavaty api
02245 anyatra ātmīyatāyāṃ vā vyatīta-ādau vihānitaḥ
02245 tata eva ca na ātmīya-buddher api guṇa-īkṣaṇam
02246 kāraṇaṃ hīyate sa api tasmān na aguṇa-darśanāt
02246 api ca asad guṇa-āropaḥ snehāt tatra hi dṛśyate
02247 tasmāt ta kāraṇā bādhī vidhis taṃ bādhate katham
02247 parāpara-prārthanā ato vināśa-utpatti-buddhitaḥ
02248 indriya-ādeḥ pṛthag bhūtam ātmānaṃ vetty ayaṃ janaḥ
02248 tasmān na ekatva-dṛṣṭyā api snehaḥ snihyan sa ātmani
02249 upalambha-antaraṅgeṣu prakṛtyā eva anurajyate
02249 pratyutpannā tu yo duḥkhān nirvedo dveṣa īdṛśaḥ
02250 na vairāgyaṃ tadā apy asya sneho avasthā-antar eṣaṇāt
02250 dveṣasya duḥkha-yonitvāt sa tāvan mātra-saṃsthitiḥ
02251 tasminn nivṛtte prakṛtiṃ svām eva bhajate punaḥ
02251 audāsīnyaṃ tu sarvatra hāna-upādāna-hānitaḥ
02252 vāsī-candana-kalpānāṃ vairāgyaṃ nāma kathyate
02252 saṃskāra-duḥkhatāṃ matvā kathitā duḥkha-bhāvanā
02253 sā ca naḥ pratyaya-utpattiḥ sā nairātmya-dṛg-āśrayaḥ
02253 yuktis tu śūnyatā-dṛṣṭes tad-arthāḥ śeṣa-bhāvanāḥ
02254 anityāt prāha tena eva duḥkhaṃ duḥkhān nirātmatām
02254 aviraktaś ca tṛṣṇāvān sarva-ārambha-samāśritaḥ
02255 so amuktaḥ kleśa-karmabhyāṃ saṃsārī nāma tādṛśaḥ
02255 ātmīyam eva yo na icched bhoktā apy asya na vidyate
02256 ātmā api na tadā tasya kriyā-bhogau hi lakṣaṇam
02256 tasmād anādi-santāna-tulya-jātīya-bījikām
02257 utkhāta-mūlāṃ kuruta sattva-dṛṣṭiṃ mumukṣavaḥ
02257 āgamasya tathā bhāva-nibandhanam apaśyatām
02258 muktim āgama-mātreṇa vadan na paritoṣakṛt
02258 na alaṃ bīja-ādi-saṃsiddho vidhiḥ puṃsām ajanmane
02259 taila-abhyaṅga-agni-dāha-āder api mukti-prasaṅgataḥ
02259 prāg guror lāghavāt paścān na pāpa-haraṇaṃ kṛtam
02260 mā bhūt gauravam eva asya na pāpaṃ gurv-amūrtitaḥ
02260 mithyā-jñāna-tad-udbhūta-tarṣa-saṃcetanā-vaśāt
02261 hīna-sthāna-gatir janma tena tacchin na jāyate

02261 tayor eva hi sāmarthyaṃ jātau tan-mātra-bhavataḥ
02262 te cetane svayaṃ karma ity akhaṇḍaṃ janma-kāraṇam
02262 gati-pratītyoḥ kāraṇa-anya-āśrayas tāny adṛṣṭataḥ
02263 adṛṣṭa-nāśād agatis tat saṃskāro na cetanā
02263 sāmarthyaṃ karaṇa-utpatter bhāva-abhāva-anuvṛttitaḥ
02264 dṛṣṭaṃ buddhern na ca anyasya tāni santi na santi kim
02264 dhāraṇa-preraṇa-kṣobha-nirodhāś cetanā-vaśāḥ
02265 na syus teṣām asāmarthye tasya dīkṣā-ādy-anantaram
02265 atha buddhes tadā abhāvān na syuḥ sandhīyate malaiḥ
02266 buddhes teṣām asāmarthye jīvato api syur akṣamāḥ
02266 nirhrāsa-atiśayāt puṣṭau pratipakṣa-sva-pakṣayoḥ
02267 doṣāḥ sva-bīja-santānā dīkṣite apy anivāritāḥ
02267 nityasya nirapekṣatvāt krama-utpattir virudhyate
02268 kriyāyām akriyāyāṃ ca kriyā ca sadṛśa-ātmanaḥ
02268 aikyaṃ ca hetu-phalayor vyatireke tatas tayoḥ
02269 kartṛ-bhoktṛtva-hāniḥ syāt sāmarthyaṃ ca na sidhyati
02269 anya-smaraṇa-bhoga-ādi-prasaṅgāś ca na sidhyati
02270 asmṛteḥ kasyacit tena hy anubhūteḥ smṛta-udbhavaḥ
02270 sthiraṃ sukhaṃ mama ahaṃ ca ity ādi satya-catuṣṭaye
02271 abhūtān ṣoḍaśa-ākārān āropya paritṛṣyati
02271 tatra eva tad-viruddha-ātma-tattva-ākāra-anurodhinī
02272 hanti sā anucarāṃ tṛṣṇāṃ samyag-dṛṣṭiḥ subhāvitā
02272 tri-hetorn na udbhavaḥ karma-dehayoḥ sthitayor api
02273 eka-abhāvād vinā bījaṃ na aṅkurasya iva janmanaḥ
02273 asambhavād vipakṣasya na hāniḥ karma-dehayoḥ
02274 aśakyatvāc ca tṛṣṇāyāṃ sthitāyāṃ punar udbhavāt
02274 dvaya-kṣaya-arthaṃ yatne ca vyarthaḥ karma-kṣaye śramaḥ
02275 phala-vaicitrya-dṛṣṭeś ca śakti-bhedo anumīyate
02275 karmaṇāṃ tāpa-saṃkleśāt na eka-rūpāt tataḥ kṣayaḥ
02276 phalaṃ kathaṃcit taj-janyam alpaṃ syān na vijātimat
02276 atha api tapasaḥ śaktyā śakti-saṃkara-saṃkṣayaiḥ
02277 kleśāt kutaścid dhīyeta aśeṣam akleśa-leśataḥ
02277 yadi iṣṭam aparaṃ kleśāt tat tapaḥ kleśa eva cet
02278 tat karma-phalam ity asmān na śakteḥ saṃkara-ādikam
02278 utpitsu-doṣa-nirghāta-ādye api doṣa-virodhinaḥ
02279 tajje karmaṇi śaktāḥ syuḥ kṛta-hāniḥ kathaṃ bhavet
02279 doṣā na karmaṇo duṣṭaḥ karoti na viparyayāt
02280 mithyā-vikalpena vinā na abhilāṣaḥ sukhād api
02280 tāyāt tattva-sthira-aśeṣa-viśeṣa-jñāna-sādhanam
02281 bodha-arthatvād gamer bāhya-śaikṣa-aśaikṣa-adhikas tataḥ

02281 parārtha-jñāna-ghaṭanaṃ tasmāt tac śāsanaṃ dayā
02282 tataḥ parārtha-tantratvaṃ siddha-arthasya avirāmataḥ
02282 dayayā śreya ācaṣṭe jñānāt satyaṃ sasādhanam
02283 tac ca abhiyogavān vaktuṃ yatas tasmāt pramāṇatā
02283 upadeśa-tathābhāva-stutis tad upadeśataḥ
02284 pramāṇa-tattva-siddhy-artham anumāne apy avāraṇāt
02284 prayoga-darśanād vā asya yat kiṃcid udaya-ātmakam
02285 nirodha-dharmakaṃ sarvaṃ tad ity ādāv anekadhā
02285 anumāna-āśrayo liṅgam avinābhāva-lakṣaṇam
02285 vyāpti-pradarśanād hetoḥ sādhyena uktaṃ ca tat sphuṭam
03001 mānaṃ dvividhaṃ meya-dvaividhyāt śakty-aśaktitaḥ
03001 arthakriyāyāṃ keśa-ādirn na artho anartha-adhimokṣataḥ
03002 sadṛśa-asadṛśatvāc ca viṣaya-aviṣayatvataḥ
03002 śabdasya anya-nimittānāṃ bhāve dhīḥ sad-asattvataḥ
03003 arthakriyāsamarthaṃ yat tad atra paramārthasat
03003 anyat saṃvṛtisat proktaṃ te sva-sāmānya-lakṣaṇe
03004 aśaktaṃ sarvam iti ced bīja-āder aṅkura-ādiṣu
03004 dṛṣṭā śaktiḥ matā sā cet saṃvṛtyā astu yathā tathā
03005 sā asti sarvatra ced buddher na anvaya-vyatirekayoḥ
03005 sāmānyalakṣaṇe adṛṣṭeś cakṣū-rūpa-ādi-buddhi-vat
03006 etena samaya-ābhoga-ādy-antaraṅga-anurodhataḥ
03006 ghaṭa-utkṣepaṇa-sāmānyaṃ saṃkhyā-ādiṣu dhiyo gatāḥ
03007 keśa-ādayo na sāmānyam artha-anabhiniveśataḥ
03007 jñeyatvena grahād doṣo na abhāveṣu prasajyate
03008 teṣām api tathābhāve apratiṣedhāt sphuṭa-ābhatā
03008 jñāna-rūpatayā arthatvāt keśa-ādi iti matiḥ punaḥ
03009 sāmānya-viṣayā keśa-pratibhāsam anarthakam
03009 jñāna-rūpatayā arthatve sāmānye cet prasajyate
03010 tathā-iṣṭatvād adoṣo artha-rūpatvena samānatā
03010 sarvatra sama-rūpatvāt tad-vyāvṛtti-samāśrayāt
03011 tad avastv-abhidheyatvāt sāphalyād akṣa-saṃhateḥ
03011 nāma-ādi-vacane vaktṛ-śrotṛ-vācya-anubandhini
03012 asambandhini nāma-ādāv arthe syād apravartanam
03012 sārūpyād bhrāntito vṛttir arthe cet syān na sarvadā
03013 deśa-bhrāntiś ca na jñāne tulyam utpattito dhiyaḥ
03013 tathāvidhāyāḥ anyatra tatra anupagamād dhiyaḥ
03014 bāhya-artha-pratibhāsāyā upāye vā apramāṇatā
03014 vijñāna-vyatiriktasya vyatireka-aprasiddhitaḥ
03015 sarva-jñāna-arthavattvāc cet svapna-ādāv anyathā īkṣaṇāt
03015 ayuktaṃ na ca saṃskārān nīla-ādi-pratibhāsataḥ

03016 nīla-ādy-apratighātān na jñānaṃ tad-yogya-deśakaiḥ
03016 ajñātasya svayaṃ jñānān nāma-ādy etena varṇitaḥ
03017 sā eva iṣṭa-arthavatī kena cakṣur-ādi-matir matā
03017 artha-sāmarthya-dṛṣṭeś ced anyat prāptam anarthakam
03018 apravṛttir asambandhe apy artha-sambandha-vad yadi
03018 atīta-anāgataṃ vācyaṃ na syād arthena tat kṣayāt
03019 sāmānya-grahaṇāc śabdād aprasaṅgo mato yadi
03019 tan na kevala-sāmānya-agrahaṇād grahaṇe api vā
03020 atat-samānatā avyaktī tena nitya-upalambhanam
03020 nityatvāc ca yadi vyaktir vyakteḥ pratyakṣatāṃ prati
03021 ātmani jñāna-janane yac śaktaṃ śaktam eva tat
03021 atha aśaktaṃ kadācic ced aśaktaṃ sarvadā eva tat
03022 tasya śaktir aśaktir vā yā svabhāvena saṃsthitā
03022 nityatvād acikitsyasya kas tāṃ kṣapayituṃ kṣamaḥ
03023 tac ca sāmānya-vijñānam anubandhan vibhāvyate
03023 nīla-ādy-ākāra-leśo yaḥ sa tasmin kena nirmitaḥ
03024 pratyakṣa-pratyaya-arthatvān na akṣāṇāṃ vyarthatā iti cet
03024 sā eva eka-rūpāc śabda-āder bhinna-ābhāsā matiḥ kutaḥ
03025 na jātir jātimad vyakti-rūpaṃ yena apara-āśrayam
03025 siddhaṃ pṛthak cet kāryatvaṃ hy apekṣā ity abhidhīyate
03026 niṣpatter apara-adhīnam api kāryaṃ sva-hetutaḥ
03026 sambadhyate kalpanayā kim akāryaṃ kathaṃcana
03027 anyatve tad asambaddhaṃ siddhā ato niḥsvabhāvatā
03027 jāti-prasaṅgo abhāvasya na apekṣā abhāvatas tayoḥ
03028 tasmād arūpā rūpāṇām āśrayeṇa upakalpitā
03028 tad-viśeṣa-avagāha-arthair jātiḥ śabdaiḥ prakāśyate
03029 tasyāṃ rūpa-avabhāso yas tattvena arthasya vā grahaḥ
03029 bhrāntiḥ sā anādi-kālīna-darśana-abhyāsa-nirmitā
03030 arthānāṃ yac ca sāmānyam anya-vyāvṛtti-lakṣaṇam
03030 yan niṣṭhās ta ime śabdā na rūpaṃ tasya kiṃcana
03031 sāmānya-buddhau sāmānyena arūpāyām api īkṣaṇāt
03031 artha-bhrāntir api iṣyeta sāmānyaṃ sā apy abhiplavāt
03032 artha-rūpatayā tattvena abhāvāc ca na rūpiṇī
03032 niḥsvabhāvatayā avācyaṃ kutaścid vacanān matam
03033 yadi vastu na vastūnām avācyatvaṃ kathaṃcana
03033 na eva vācyam upādāna-bhedād bheda-upacārataḥ
03034 atīta-anāgate apy arthe sāmānya-vinibandhanāḥ
03034 śrutayo niviśante sad-asad-dharmaḥ kathaṃ bhavet
03035 upacārāt tad iṣṭaṃ ced vartamāna-ghaṭasya kā
03035 pratyāsattir abhāvena yā paṭa-ādau na vidyate

03036 buddher askhalitā vṛttir mukhya-āropitayoḥ sadā
03036 siṃhe māṇavake tadvad ghoṣaṇā apy asti laukikī
03037 yatra rūḍhyā asad-artho api janaiḥ śabdo niveśitaḥ
03037 sa mukhyas tatra tat-sāmyād gauṇo anyatra skhalad gatiḥ
03038 yathābhāve apy abhāva-ākhyāṃ yathā-kalpanam eva vā
03038 kuryād aśakte śakte vā pradhāna-ādi-śrutiṃ janaḥ
03039 śabdebhyo yādṛśī buddhir naṣṭe anaṣṭe api dṛśyate
03039 tādṛśy eva sad-arthānāṃ na etac śrotṛ-ādi-cetasām
03040 sāmānya-mātra-grahaṇāt sāmānyaṃ cetasor dvayoḥ
03040 tasya api kevalasya prāg grahaṇaṃ vinivāritam
03041 paraspara-viśiṣṭānām aviśiṣṭaṃ kathaṃ bhavet
03041 rūpaṃ dvirūpatāyāṃ vā tad-vastv ekaṃ kathaṃ bhavet
03042 tābhyāṃ tad-anyad eva syād yadi rūpaṃ samaṃ tayoḥ
03042 tayor iti na sambandho vyāvṛttis tu na duṣyate
03043 tasmāt samānatā eva asmin sāmānye avastu-lakṣaṇam
03043 kāryaṃ ca tad anekaṃ syān naśvaraṃ ca tan-matam
03044 vastu-sattā-anubandhitvād vināśasya na nityatā
03044 asambandhaś ca jātīnām akāryatvād arūpatā
03045 yac ca vastu-balāj jñānaṃ jāyate tad apekṣyate
03045 na saṃketaṃ na sāmānya-buddhiṣv etad vibhāvyate
03046 yā apy abheda-anugā buddhiḥ kācid vastu-dvaye kṣaṇe
03046 saṃketena vinā sā artha-pratyāsatti-nibandhanā
03047 pratyāsattir vinā jātyā yatheṣṭā cakṣur-ādiṣu
03047 jñāna-kāryeṣu jātir vā yayā anveti vibhāgataḥ
03048 kathaṃcid api vijñāne tad-rūpa-anavabhāsataḥ
03048 yadi nāma indriyāṇāṃ syād draṣṭā bhāseta tad-vapuḥ
03049 rūpavattvāt na jātīnāṃ kevalānām adarśanāt
03049 vyakti-grahe ca tac śabda-rūpād anyan na dṛśyate
03050 jñāna-mātra-artha-karaṇe apy ayogya-matā eva tat
03050 tad ayogyatayā arūpaṃ tad hy avastuṣu lakṣaṇam
03051 yathokta-viparītaṃ yat tat svalakṣaṇam iṣyate
03051 sāmānyaṃ trividhaṃ tac ca bhāva-abhāva-ubhaya-āśrayāt
03052 yadi bhāva-āśrayaṃ jñānaṃ bhāve bhāva-anubandhataḥ
03052 na ukta-uttaratvād dṛṣṭatvād atīta-ādiṣu ca anyathā
03053 bhāva-dharmatva-hāniś ced bhāva-grahaṇa-pūrvakam
03053 taj-jñānam ity adoṣo ayaṃ meyaṃ tv ekaṃ svalakṣaṇam
03054 tasmād arthakriyā-siddheḥ sad-asattā-vicāraṇāt
03054 tasya sva-pararūpābhyāṃ gater meya-dvayaṃ matam
03055 ayathābhiniveśena dvitīyā bhrāntir iṣyate
03055 gatiś cet pararūpeṇa na ca bhrānteḥ pramāṇatā

03056 abhiprāya-avisaṃvādād api bhrānteḥ pramāṇatā
03056 gatir apy anyathā dṛṣṭā pakṣaś ca ayaṃ kṛta-uttaraḥ
03057 maṇi-pradīpa-prabhayor maṇi-buddhyā abhidhāvataḥ
03057 mithyā-jñāna-aviśeṣe api viśeṣo arthakriyāṃ prati
03058 yathā tathā ayathārthatve apy anumāna-tad-ābhayoḥ
03058 arthakriyā-anurodhena pramāṇatvaṃ vyavasthitam
03059 buddhir yatra artha-sāmarthyād anvaya-vyatirekiṇī
03059 tasya svatantraṃ grahaṇam ato anyad vastv atīndriyam
03060 tasya adṛṣṭa-ātma-rūpasya gater anyo artha-āśrayaḥ
03060 tad-āśrayeṇa sambandhī yadi syād gamakas tadā
03061 gamaka-anuga-sāmānya-rūpeṇa eva tadā gatiḥ
03061 tasmāt sarvaḥ parokṣo artho viśeṣeṇa na gamyate
03062 yā ca sambandhino dharmād gatir dharmiṇi jāyate
03062 sā anumānaṃ parokṣāṇām ekaṃ tena eva sādhanam
03063 na pratyakṣa-parokṣābhyāṃ meyasya anyasya sambhavaḥ
03063 tasmāt prameya-dvitvena pramāṇa-dvitvam iṣyate
03064 try-eka-saṃkhyā-nirāso vā prameya-dvaya-darśanāt
03064 ekam eva aprameyatvād asataś cen mataṃ ca naḥ
03065 anekānto aprameyatve asad-bhāvasya api niścayāt
03065 tan niścaya-pramāṇaṃ vā dvitīyaṃ na akṣajā matiḥ
03066 abhāve artha-balāj jāte artha-śakty-anapekṣaṇe
03066 vyavadhāna-ādi-bhāve api jāyeta indriyajā matiḥ
03067 abhāve vinivṛttiś cet pratyakṣasya eva niścayaḥ
03067 viruddhaṃ sā eva vā liṅgam anvaya-vyatirekiṇī
03068 siddhaṃ ca para-caitanya-pratipatteḥ pramā-dvayam
03068 vyavahāra-ādau pravṛtteś ca siddhas tadbhāva-niścayaḥ
03069 pramāṇam avisaṃvādāt ta kvacid vyabhicārataḥ
03069 na āśvāsa iti cel liṅgaṃ durdṛṣṭer atad īdṛśam
03070 yataḥ kadācit siddhā asya pratītir vastunaḥ kvacit
03070 tad avaśyaṃ tato jātaṃ tat svabhāvo api vā bhavet
03071 sva-nimittaṃ svabhāvaṃ vā vinā na arthasya sambhavaḥ
03071 yac ca rūpaṃ tayor dṛṣṭaṃ tad eva anyatra lakṣaṇam
03072 svabhāve sva-nimitte vā dṛśye darśana-hetuṣu
03072 anyeṣu satsv adṛśye ca sattā vā tadvataḥ katham
03073 aprāmāṇye ca sāmānya-buddhes tal-lopa āgataḥ
03073 pretya-bhāva-vad akṣaiś cet paryāyeṇa pratīyate
03074 tac ca na indriya-śakty-ādāv akṣa-buddher asambhavāt
03074 abhāva-pratipattau syād buddhi-janma-animittakam
03075 svalakṣaṇe ca pratyakṣam avikalpatayā vinā
03075 vikalpena na sāmānya-grahas tasmiṃs tato anumā

03076 prameya-niyame varṇa-anityatā na pratīyate
03076 pramāṇam anyat tad buddhir vinā liṅgena sambhavāt
03077 viśeṣa-dṛṣṭe liṅgasya sambandhasya aprasiddhitaḥ
03077 tat pramāṇa-antaraṃ meya-bahutvād bahutā api vā
03078 pramāṇānām anekasya vṛtter ekatra vā yathā
03078 viśeṣa-dṛṣṭer eka-tri-saṃkhyā-apoho na vā bhavet
03079 viṣaya-aniyamād anya-prameyasya ca sambhavāt
03079 yojanād varṇa-sāmānye na ayaṃ doṣaḥ prasajyeta
03080 na avastu rūpaṃ tasya eva tathā siddhe prasādhanāt
03080 anyatra na anya-siddhiś cen na tasya eva prasiddhitaḥ
03081 yo hi bhāvo yathābhūto sa tādṛg liṅga-cetasaḥ
03081 hetus tajjā tathābhūte tasmād vastuni liṅgi-dhīḥ
03082 liṅga-liṅgi-dhiyor evaṃ pāraṃparyeṇa vastuni
03082 pratibandhāt tad-ābhāsa-śūnyayor apy avañcanam
03083 tad-rūpa-adhyavasāyāc ca tayos tad-rūpa-śūnyayoḥ
03083 tad-rūpa-avañcakatve api kṛtā bhrānti-vyavasthitiḥ
03084 tasmād vastuni boddhavye vyāpakaṃ vyāpya-cetasaḥ
03084 nimittaṃ tat svabhāvo vā kāraṇaṃ tac ca tad dhiyaḥ
03085 pratiṣedhas tu sarvatra sādhyate anupalambhataḥ
03085 siddhiṃ pramāṇair vadatām arthād eva viparyayāt
03086 dṛṣṭā viruddha-dharma-uktis tasya tat-kāraṇasya vā
03086 niṣedhe yā api tasya eva sā apramāṇatva-sūcanā
03087 anyathā ekasya bhāvasya sadbhāva-uktyā parasya tat
03087 na astitvaṃ kena gamyeta virodhāc ced asāv api
03088 siddhaḥ kena asahasthānād iti cet tat kuto matam
03088 dṛśyasya darśana-abhāvād iti cet sā apramāṇatā
03089 tasmāt sva-śabdena uktā api sā abhāvasya prasādhikā
03089 yasyā pramāṇaṃ sā avācyo niṣedhas tena sarvathā
03090 etena tad-viruddha-artha-kārya-uktir upavarṇitā
03090 prayogaḥ kevalaṃ bhinnaḥ sarvatra artho na bhidyate
03091 viruddhaṃ tac ca sā upāyam avidhāyā api dhāya ca
03091 pramāṇa-uktir niṣedhe yā na sā nyāyānusāriṇī
03092 ukty-ādeḥ sarvavit pretya-bhāva-ādi-pratiṣedha-vat
03092 atīndriyāṇām arthānāṃ virodhasya aprasiddhitaḥ
03093 bādhyabādhakabhāvaḥ kaḥ syātāṃ yad yukti-saṃvidau
03093 tādṛśo anupalabdheś ced ucyatāṃ sā eva sādhanam
03094 aniścayakaraṃ proktam īdṛk kva anupalambhanam
03094 tatra atyantaparokṣeṣu sadasattā-viniścayau
03095 bhinno abhinno api vā dharmaḥ sa viruddhaḥ prayujyate
03095 yathā agnir ahime sādhye sattā vā janma-bādhanī

Original text: Pramāṇavārttikakārikā (without the svārthānumāna-chapter) · Edition: d Y. MIYASAKA, Pramanavarttika-Karika (Sanskrit and Tibetan). Acta Indologica 2, 1971/72, 1-206. [The chapters II, III of our ordering correspond to the chapters I, II of Miyasaka's edition] · Data entry Motoi Ono · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc